Adhyaya 9
योगान्तरायाः, औपसर्गिकसिद्धयः, परवैराग्येन शैवप्रसादः
ਸੂਤ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਪਥ ਤੋਂ ਡਿਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦਸ ਯੋਗ-ਅੰਤਰਾਯ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਆਲਸ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ਯ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੱਕ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਤੀ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ, ਚਿੱਤ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਘਟਣਾ, ਮੋਹੀ ਬੁੱਧੀ, ਅਤੇ ਜਨਮਜਾਤ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਦੁੱਖ (ਆਧਿਆਤਮਿਕ, ਆਧਿਭੌਤਿਕ, ਆਧਿਦੈਵਿਕ)। ਫਿਰ ਵਿਘਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਉਪਸਰਗ ਵਜੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਧੀ-ਅਨੁਭਵ—ਪ੍ਰਤਿਭਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼੍ਰਵਣ, ਦਰਸ਼ਨ, ਸੁਖਮ ਆਸ੍ਵਾਦ/ਵੇਦਨਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਗੰਧ-ਜਾਣ—ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਿਕ ਗਿਆਨ ਤੱਕ, ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਧੀਆਂ ਅੰਤਿਮ ਨਹੀਂ; ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੱਕ ਵੀ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹਨ। ਜਦ ਯੋਗੀ ਸਭ ਆਕਰਸ਼ਣ ਛੱਡ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ, ਗਿਆਨ, ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ, ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਅਤੇ ਅਪਵਰਗ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ; ਅੱਗੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ-ਯੋਗ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਲਈ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच आलस्यं प्रथमं पश्चाद् व्याधिपीडा प्रजायते प्रमादः संशयस्थाने चित्तस्येहानवस्थितिः
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਲਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਮਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੰਦੇਹ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਮਨ ਅਡੋਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 2
अश्रद्धादर्शनं भ्रान्तिर् दुःखं च त्रिविधं ततः दौर्मनस्यमयोग्येषु विषयेषु च योग्यता
ਉਸ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਤਨ) ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਨਾਸ, ਸਮ੍ਯਕ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਭਟਕਣਾ, ਅਤੇ ਭ੍ਰਮ; ਫਿਰ ਮਨ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਯੋਗ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਵੀ ਝੂਠੀ ‘ਯੋਗਤਾ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Verse 3
दशधाभिप्रजायन्ते मुनेर्योगान्तरायकाः आलस्यं चाप्रवृत्तिश् च गुरुत्वात्कायचित्तयोः
ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਮੁਨੀ ਲਈ ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਤਰਾਏ ਦਸ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਲਸ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਦੇਹ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਭਾਰੀ ਜੜਤਾ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਤੀ—ਸ਼ਿਵ—ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ।
Verse 4
व्याधयो धातुवैषम्यात् कर्मजा दोषजास् तथा प्रमादस्तु समाधेस्तु साधनानाम् अभावनम्
ਰੋਗ ਧਾਤੂਆਂ ਦੇ ਅਸੰਤੁਲਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਕਰਮ-ਜਨ੍ਯ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦੋਸ਼-ਜਨ੍ਯ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਪ੍ਰਮਾਦ ਤਾਂ ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ/ਅਭਿਆਸ ਨਾ ਕਰਨਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਦਾ ਭਗਵਾਨ ਪਤੀ ਵਿੱਚ ਲਯ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
इदं वेत्युभयस्पृक्तं विज्ञानं स्थानसंशयः अनवस्थितचित्तत्वम् अप्रतिष्ठा हि योगिनः
ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ‘ਵਿਗਿਆਨ’ ਦ੍ਵੈਤ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਿਰੋਧਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚਿੱਤ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਯੋਗੀ ਦੀ ਅਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਪਸ਼ੂ ਪਤੀ—ਸ਼ਿਵ—ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਹੀ ਥਿਰਤਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 6
लब्धायामपि भूमौ च चित्तस्य भवबन्धनात् अश्रद्धाभावरहिता वृत्तिर्वै साधनेषु च
ਭੂਮੀ ਜਾਂ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਜੇ ਚਿੱਤ ਭਵ-ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਸ਼ਰੱਧਾ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਸਭ ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੱਧਾਹੀਨਤਾ-ਰਹਿਤ ਭਾਵ ਹੀ ਉਚਿਤ ਹੈ।
Verse 7
साध्ये चित्तस्य हि गुरौ ज्ञानाचारशिवादिषु विपर्ययज्ञानमिति भ्रान्तिदर्शनम् उच्यते
ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਸਿੱਧ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਆਚਾਰ ਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਉਲਟਾ ਗਿਆਨ ਉੱਠ ਪਵੇ—ਇਸੇ ਨੂੰ ‘ਭ੍ਰਾਂਤੀ-ਦਰਸ਼ਨ’ (ਮੋਹ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
अनात्मन्यात्मविज्ञानम् अज्ञानात्तस्य संनिधौ दुःखमाध्यात्मिकं प्रोक्तं तथा चैवाधिभौतिकम्
ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਅਨਾਤਮਾ ਹੈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਰੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਸਾਨ্নਿਧ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਉੱਠਦਾ ਹੈ—ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਵੀ ਅਤੇ ਅਧਿਭੌਤਿਕ ਵੀ।
Verse 9
आधिदैविकमित्युक्तं त्रिविधं सहजं पुनः इच्छाविघातात्संक्षोभश् चेतसस्तदुदाहृतम्
ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਆਧਿਦੈਵਿਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਸਹਜ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਘਾਤ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਖਲਬਲੀ ਉੱਠਦੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਇਸ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ।
Verse 10
दौर्मनस्यं निरोद्धव्यं वैराग्येण परेण तु तमसा रजसा चैव संस्पृष्टं दुर्मनः स्मृतम्
ਦੌਰਮਨੱਸ (ਮਨ ਦੀ ਉਦਾਸੀ/ਵਿਸਾਦ) ਨੂੰ ਪਰਮ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨ ਤਮਸ ਅਤੇ ਰਜਸ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ‘ਦੁਰਮਨ’ (ਅਸ਼ੁੱਧ, ਵਿਅਾਕੁਲ ਮਨ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
तदा मनसि संजातं दौर्मनस्यमिति स्मृतम् हठात्स्वीकरणं कृत्वा योग्यायोग्यविवेकतः
ਉਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਦੌਰਮਨਸ੍ਯ’ ਅਰਥਾਤ ਵਿਸਾਦ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਯੋਗ੍ਯ-ਅਯੋਗ੍ਯ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਛੱਡ ਕੇ ਜਦੋਂ ਹਠ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
विषयेषु विचित्रेषु जन्तोर्विषयलोलता अन्तराया इति ख्याता योगस्यैते हि योगिनाम्
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਜੀਵ ਦੀ ਲੋਲਤਾ ‘ਅੰਤਰਾਯ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਯੋਗ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸੱਚੇ ਵਿਘਨ ਹਨ।
Verse 13
अत्यन्तोत्साहयुक्तस्य नश्यन्ति न च संशयः प्रनष्टेष्वन्तरायेषु द्विजाः पश्चाद्धि योगिनः
ਅਤਿਅੰਤ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਾਲੇ ਸਾਧਕ ਦੇ ਅੰਤਰਾਯ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਮਿਟਣ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਅਗੇ ਚਲ ਕੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਯੋਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 14
उपसर्गाः प्रवर्तन्ते सर्वे ते ऽसिद्धिसूचकाः प्रतिभा प्रथमा सिद्धिर् द्वितीया श्रवणा स्मृता
ਜਦੋਂ ਉਪਸਰਗ (ਬਾਧਾਵਾਂ) ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਅਸਿੱਧੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ‘ਪ੍ਰਤਿਭਾ’ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ‘ਸ਼੍ਰਵਣਾ’—ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਣਨਾ—ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 15
वार्त्ता तृतीया विप्रेन्द्रास् तुरीया चेह दर्शना आस्वादा पञ्चमी प्रोक्ता वेदना षष्ठिका स्मृता
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰੋ, ਤੀਜੀ ਸਿੱਧੀ ‘ਵਾਰੱਤਾ’—ਵਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣਾ—ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਚੌਥੀ ਇੱਥੇ ‘ਦਰਸ਼ਨ’ ਹੈ; ਪੰਜਵੀਂ ‘ਆਸ੍ਵਾਦ’ ਅਤੇ ਛੇਵੀਂ ‘ਵੇਦਨਾ’ (ਅਨੁਭੂਤੀ) ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 16
स्वल्पषट्सिद्धिसंत्यागात् सिद्धिदाः सिद्धयो मुनेः प्रतिभा प्रतिभावृतिः प्रतिभाव इति स्थितिः
ਛੇ ਲਘੂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਤਿਆਗਣ ਨਾਲ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਸੱਚੀਆਂ ਸਿੱਧਿ-ਦਾਇਨੀ ਸਿੱਧੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ—ਪ੍ਰਤਿਭਾ, ਪ੍ਰਤਿਭਾ-ਵ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵ; ਇਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਅਵਸਥਾ ਹੈ।
Verse 17
बुद्धिर्विवेचना वेद्यं बुध्यते बुद्धिरुच्यते सूक्ष्मे व्यवहिते ऽतीते विप्रकृष्टे त्वनागते
ਜਿਸ ਵਿਚਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜ਼ਾਣਣਯੋਗ ਦਾ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ‘ਬੁੱਧੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਖਮ, ਓਹਲੇ, ਅਤੀਤ, ਦੂਰਲੇ ਅਤੇ ਅਨਾਗਤ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 18
सर्वत्र सर्वदा ज्ञानं प्रतिभानुक्रमेण तु श्रवणात्सर्वशब्दानाम् अप्रयत्नेन योगिनः
ਯੋਗੀ ਲਈ ਹਰ ਥਾਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮਿਕ ਉਨਮੈਸ਼ ਨਾਲ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਬਿਨਾ ਯਤਨ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ੈਵ-ਯੋਗਜ ਸਿੱਧੀ ਪਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਕਰਕੇ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਡਾ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਤੀ-ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 19
ह्रस्वदीर्घप्लुतादीनां गुह्यानां श्रवणादपि स्पर्शस्याधिगमो यस् तु वेदना तूपपादिता
ਹ੍ਰਸਵ-ਦੀਰਘ-ਪਲੁਤ ਆਦਿ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਕੇਵਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਪਰਸ਼ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਉੱਭਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਦਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਚਾਲ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਪਾਸ਼-ਬੰਧ ਹੇਠ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਤੀ-ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਨਾ ਮੁੜੇ।
Verse 20
दर्शनाद्दिव्यरूपाणां दर्शनं चाप्रयत्नतः संविद्दिव्यरसे तस्मिन्न् आस्वादो ह्यप्रयत्नतः
ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਬਿਨਾ ਯਤਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੰਵਿਤ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਰਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਦਾ ਆਸਵਾਦ ਵੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 21
वार्त्ता च दिव्यगन्धानां तन्मात्रा बुद्धिसंविदा विन्दन्ते योगिनस्तस्माद् आब्रह्मभुवनं द्विजाः
ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧਾਂ ਦੀ ਸੁਖਮ ‘ਵਾਰਤਾ’—ਅਰਥਾਤ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ—ਯੋਗੀ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਬੁੱਧੀ-ਸੰਵਿਦ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੱਕ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 22
जगत्यस्मिन् हि देहस्थं चतुःषष्टिगुणं समम् औपसर्गिकम् एतेषु गुणेषु गुणितं द्विजाः
ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਮਰੂਪ ਚੌਂਸਠ ਜਨਮਜਾਤ (ਔਪਸਰਗਿਕ) ਗੁਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਦੇਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਣਿਆ ਤੇ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
संत्याज्यं सर्वथा सर्वम् औपसर्गिकमात्मनः पैशाचे पार्थिवं चाप्यं राक्षसानां पुरे द्विजाः
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਔਪਸਰਗਿਕ ਦੋਸ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਪੈਸ਼ਾਚਿਕ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਸਥੂਲ ਪਾਰਥਿਵ ਮੈਲ।
Verse 24
याक्षे तु तैजसं प्रोक्तं गान्धर्वे श्वसनात्मकम् ऐन्द्रे व्योमात्मकं सर्वं सौम्ये चैव तु मानसम्
ਯਕਸ਼-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੈਜਸ-ਸਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਗਾਂਧਰਵ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਵਾਸ-ਵਾਯੂ-ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੈ। ਐਂਦ੍ਰ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਵ੍ਯੋਮ-ਸਰੂਪ; ਅਤੇ ਸੌਮ੍ਯ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਾਨਸਿਕ ਸਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 25
प्राजापत्ये त्वहङ्कारं ब्राह्मे बोधमनुत्तमम् आद्ये चाष्टौ द्वितीये च तथा षोडशरूपकम्
ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਅਨੁੱਤਮ ਬੋਧ (ਬੁੱਧੀ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਰੂਪ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੱਠ; ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ-ਰੂਪਕ ਵਿਨਿਆਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 26
चतुर्विंशत्तृतीये तु द्वात्रिंशच्च चतुर्थके चत्वारिंशत् पञ्चमे तु भूतमात्रात्मकं स्मृतम्
ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਚੌਵੀ, ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ ਬੱਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ ਤੱਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜਵਾਂ ਭੂਤ-ਮਾਤ੍ਰਾ (ਸੂਖਮ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ) ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 27
गन्धो रसस् तथा रूपं शब्दः स्पर्शस्तथैव च प्रत्येकमष्टधा सिद्धं पञ्चमे तच्छतक्रतोः
ਗੰਧ, ਰਸ, ਰੂਪ, ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼—ਇਹ ਪੰਜੇ ਹੀ ਹਰ ਇੱਕ ਅੱਠ-ਅੱਠ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਵੇਂ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਹਨ। ਹੇ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ), ਤੱਤ-ਵਿਭਾਜਨ ਦੀ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਜੀਵ ਪਤੀ ਤੋਂ ਭੋਗ੍ਯ-ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਕਰੇ।
Verse 28
तथाष्टचत्वारिंशच् च षट्पञ्चाशत्तथैव च चतुःषष्टिगुणं ब्राह्मं लभते द्विजसत्तमाः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਿਕ ਪੁੰਨ ਅਠਤਾਲੀ ਗੁਣਾ, ਛੱਪਨ ਗੁਣਾ ਅਤੇ ਚੌਂਸਠ ਗੁਣਾ ਵਧ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
औपसर्गिकम् आ ब्रह्म भुवनेषु परित्यजेत् लोकेष्वालोक्य योगेन योगवित्परमं सुखम्
ਯੋਗ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੱਕ ਦੇ ਔਪਸਰਗਿਕ ਕਲੇਸ਼ ਤਿਆਗੇ ਅਤੇ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ਸ਼ੈਵ ਸਿੱਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵਿਵੇਕ ਪਾਸ਼ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਕਰ ਕੇ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਤੀ-ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਮੋੜਦਾ ਹੈ।
Verse 30
स्थूलता ह्रस्वता बाल्यं वार्धक्यं यौवनं तथा नानाजातिस्वरूपं च चतुर्भिर् देहधारणम्
ਮੋਟਾਪਾ, ਛੋਟਾਪਾ, ਬਚਪਨ, ਬੁਢਾਪਾ ਅਤੇ ਜਵਾਨੀ—ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵ ਦਾ ਦੇਹ-ਧਾਰਣ ਚਾਰ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਅਧੀਨਤਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਪਾਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ।
Verse 31
पार्थिवांशं विना नित्यं सुरभिर् गन्धसंयुतः एतदष्टगुणं प्रोक्तम् ऐश्वर्यं पार्थिवं महत्
ਪਾਰਥਿਵ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਹ ਸਦਾ ਸੁਗੰਧਿਤ ਅਤੇ ਗੰਧ-ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਮਹਾਨ ਪਾਰਥਿਵ ਐਸ਼ਵਰਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 32
जले निवसनं यद्वद् भूम्यामिव विनिर्गमः इच्छेच्छक्तः स्वयं पातुं समुद्रमपि नातुरः
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਕਲ ਆਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਕਦੇ ਬੱਝਦਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਆਪ ਹੀ ਬਿਨਾ ਥਕਾਵਟ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਪੀ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 33
यत्रेच्छति जगत्यस्मिंस् तत्रास्य जलदर्शनम् यद्यद्वस्तु समादाय भोक्तुमिच्छति कामतः
ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜੋ ਵਸਤੂ ਉਹ ਲੈ ਕੇ ਭੋਗਣਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਗ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 34
तत्तद्रसान्वितं तस्य त्रयाणां देहधारणम् भाण्डं विनाथ हस्तेन जलपिण्डस्य धारणम्
ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਭਾਂਡੇ ਦੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੱਥ ਨਾਲ ਜਲ-ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 35
अव्रणत्वं शरीरस्य पार्थिवेन समन्वितम् एतत् षोडशकं प्रोक्तम् आप्यमैश्वर्यमुत्तमम्
ਸਰੀਰ ਦਾ ਅਵ੍ਰਣਤਵ (ਜ਼ਖ਼ਮ-ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ) ਅਤੇ ਪਾਰਥਿਵ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ‘ਆਪ੍ਯ’ ਤੱਤ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਐਸ਼ਵਰਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 36
देहादग्निविनिर्माणं तत्तापभयवर्जितम् लोकं दग्धमपीहान्यद् अदग्धं स्वविधानतः
ਦੇਹ ਤੋਂ ਅੱਗ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਤਾਪ ਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਜੋ ਹੋਰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵਕ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਅਦਗਧ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਲਯਾਤੀਤ ਪਤੀ-ਸਰੂਪ।
Verse 37
जलमध्ये हुतवहं चाधाय परिरक्षणम् अग्निनिग्रहणं हस्ते स्मृतिमात्रेण चागमः
ਜਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਹੁਤਵਹ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਣ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਕੇਵਲ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਆਗਮ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ।
Verse 38
भस्मीभूतविनिर्माणं यथापूर्वं सकामतः द्वाभ्यां रूपविनिष्पत्तिर् विना तैस्त्रिभिर् आत्मनः
ਭਸਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਤੋਂ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਕੇਵਲ ਦੋ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਆਤਮਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅੰਤਰਗਤ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।
Verse 39
चतुर्विंशात्मकं ह्येतत् तैजसं मुनिपुङ्गवाः मनोगतित्वं भूतानाम् अन्तर्निवसनं तथा
ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਇਹ ਤੈਜਸ ਤੱਤ ਚੌਵੀ-ਰੂਪੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਨੋਗਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਤਰ-ਨਿਵਾਸੀ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 40
पर्वतादिमहाभारस्कन्धेनोद्वहनं पुनः लघुत्वं च गुरुत्वं च पाणिभ्यां वायुधारणम्
ਮੁੜ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਮਹਾਂਭਾਰ ਨੂੰ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕਣਾ; ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲਘੁਤਾ ਤੇ ਗੁਰੂਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ; ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਜਾਂ ਰੋਕ ਲੈਣਾ—ਇਹ ਯੋਗ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸੱਚਾ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਰਵਾਧਿਪਤੀ ਹੈ।
Verse 41
अङ्गुल्यग्रनिघातेन भूमेः सर्वत्र कंपनम् एकेन देहनिष्पत्तिर् वातैश्वर्यं स्मृतं बुधैः
ਉਂਗਲੀ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਕੰਬ ਉਠਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਕੋ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਦੇਹ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਯੁ-ਤੱਤ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ‘ਵਾਯੁ-ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ’ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 42
छायाविहीननिष्पत्तिर् इन्द्रियाणां च दर्शनम् आकाशगमनं नित्यम् इन्द्रियार्थैः समन्वितम्
ਉਹ ਛਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਕਰਨ ਦੇ ਵਿਆਪਾਰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਿਸ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਿੱਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਭੀ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ-ਯੋਗ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿੱਧੀ-ਲੱਛਣ ਹਨ।
Verse 43
दूरे च शब्दग्रहणं सर्वशब्दावगाहनम् तन्मात्रलिङ्गग्रहणं सर्वप्राणिनिदर्शनम्
ਇਹ ਦੂਰੋਂ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਅਵਗਾਹਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਨਮਾਤ੍ਰ-ਰੂਪ ਸੁਖਮ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਪਕੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Verse 44
ऐन्द्रम् ऐश्वर्यम् इत्युक्तम् एतैरुक्तः पुरातनः यथाकामोपलब्धिश् च यथाकामविनिर्गमः
ਇਸ ਨੂੰ ‘ਐਂਦ੍ਰ-ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਆਦਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੇ ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੇ ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਜਾਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ।
Verse 45
सर्वत्राभिभवश्चैव सर्वगुह्यनिदर्शनम् कामानुरूपनिर्माणं वशित्वं प्रियदर्शनम्
ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਅਜੇਯ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਗਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਕਟ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਸ਼ਿਤ੍ਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਮੰਗਲਮਈ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 46
संसारदर्शनं चैव मानसं गुणलक्षणम् छेदनं ताडनं बन्धं संसारपरिवर्तनम्
ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ-ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ—ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ—ਜੋ ‘ਛੇਦਨ’, ‘ਤਾਡਨ’ ਤੇ ‘ਬੰਧਨ’ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਘੁਮਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 47
सर्वभूतप्रसादश् च मृत्युकालजयस् तथा प्राजापत्यमिदं प्रोक्तम् आहङ्कारिकमुत्तमम्
ਇਹ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ (ਅਨੁਗ੍ਰਹ) ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਮੌਤ-ਕਾਲ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ।
Verse 48
अकारणजगत्सृष्टिस् तथानुग्रह एव च प्रलयश्चाधिकारश् च लोकवृत्तप्रवर्तनम्
ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ; ਪ੍ਰਲਯ, ਅਧਿਕਾਰ (ਈਸ਼ਵਰੀ ਸ਼ਾਸਨ) ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵ੍ਰਿੱਤ/ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਨ—ਇਹ (ਉਸ ਦੇ) ਕਰਤੱਬ ਹਨ।
Verse 49
असादृश्यमिदं व्यक्तं निर्माणं च पृथक्पृथक् संसारस्य च कर्तृत्वं ब्राह्मम् एतद् अनुत्तमम्
ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਜਗਤ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਾਹਮ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਉੱਤਮ ਨਿਯਾਮਕ ਤੱਤ; ਪਰ ਸ਼ੈਵ ਸਿੱਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵੀ ਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ।
Verse 50
एतावत्तत्त्वमित्युक्तं प्राधान्यं वैष्णवं पदम् ब्रह्मणा तद्गुणं शक्यं वेत्तुमन्यैर्न शक्यते
ਇਤਨਾ ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਆਦਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੂੰ ‘ਵੈਸ਼ਣਵ ਪਦ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 51
विद्यते तत्परं शैवं विष्णुना नावगम्यते असंख्येयगुणं शुद्धं को जानीयाच्छिवात्मकम्
ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ੈਵ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਅਸੰਖ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ—ਉਸ ਸ਼ਿਵਾਤਮ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 52
व्युत्थाने सिद्धयश्चैता ह्य् उपसर्गाश् च कीर्तिताः निरोद्धव्याः प्रयत्नेन वैराग्येण परेण तु
ਯੋਗ ਤੋਂ ਭਟਕਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ (ਵ੍ਯੁਤ੍ਥਾਨ) ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿੱਧੀਆਂ ਹੀ ਉਪਸਰਗ, ਅਰਥਾਤ ਰੁਕਾਵਟਾਂ, ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪਰਮ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 53
नाशातिशयतां ज्ञात्वा विषयेषु भयेषु च अश्रद्धया त्यजेत्सर्वं विरक्त इति कीर्तितः
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਡਰ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸ਼ਰੱਧਾ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ‘ਵਿਰਕਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 54
वैतृष्ण्यं पुरुषे ख्यातं गुणवैतृष्ण्यमुच्यते वैराग्येणैव संत्याज्याः सिद्धयश्चौपसर्गिकाः
ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੈਤ੍ਰਿਸ਼ਣ੍ਯ (ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਰਹਿਤਤਾ) ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੈਤ੍ਰਿਸ਼ਣ੍ਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਹੀ ਉਪਸਰਗ-ਰੂਪ ਸਿੱਧੀਆਂ ਵੀ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹਨ।
Verse 55
औपसर्गिकम् आ ब्रह्मभुवनेषु परित्यजेत् निरुध्यैव त्यजेत्सर्वं प्रसीदति महेश्वरः
ਉਪਸਰਗ-ਰੂਪ ਆਸਕਤੀਆਂ ਨੂੰ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਣ—ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 56
प्रसन्ने विमला मुक्तिर् वैराग्येण परेण वै अथवानुग्रहार्थं च लीलार्थं वा तदा मुनिः
ਜਦੋਂ ਪਤੀ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਪਰਮ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਨਿਰਮਲ, ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਹ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੇ ਲਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਦੇ ਲਈ ਵੀ ਤਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 57
अनिरुध्य विचेष्टेद्यः सो ऽप्येवं हि सुखी भवेत् क्वचिद्भूमिं परित्यज्य ह्य् आकाशे क्रीडते श्रिया
ਜੋ ਬਿਨਾ ਸੰਯਮ ਦੇ ਕਰਤੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਦੇ ਧਰਤੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 58
उद्गिरेच्च क्वचिद्वेदान् सूक्ष्मानर्थान् समासतः क्वचिच्छ्रुते तदर्थेन श्लोकबन्धं करोति सः
ਕਦੇ ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੁਖਮ ਅਰਥ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਦੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਤਾਤਪਰਯ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਲੋਕ-ਬੰਧ ਰਚਦਾ ਹੈ।
Verse 59
क्वचिद्दण्डकबन्धं तु कुर्याद्बन्धं सहस्रशः मृगपक्षिसमूहस्य रुतज्ञानं च विन्दति
ਕਦੇ ਉਹ ਦੰਡਕ-ਬੰਧ ਨਾਮ ਦੀ ਬੰਧ-ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ, ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਤੱਕ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤਦ ਉਹ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 60
ब्रह्माद्यं स्थावरान्तं च हस्तामलकवद्भवेत् बहुनात्र किमुक्तेन विज्ञानानि सहस्रशः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਥਾਵਰ ਤੱਕ ਸਭ ਕੁਝ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਰੇ ਆਮਲਕ ਫਲ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੀਏ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 61
उत्पद्यन्ते मुनिश्रेष्ठा मुनेस्तस्य महात्मनः अभ्यासेनैव विज्ञानं विशुद्धं च स्थिरं भवेत्
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਮੁਨੀ ਤੋਂ ਸੱਚੀਆਂ ਅਨੁਭੂਤੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਵੇਕਮਈ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 62
तेजोरूपाणि सर्वाणि सर्वं पश्यति योगवित् देवबिम्बान्यनेकानि विमानानि सहस्रशः
ਯੋਗ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਤੇਜੋਮਈ ਰੂਪਾਂ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਮੂਹ—ਅਨੇਕ ਦੇਵ-ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ—ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 63
पश्यति ब्रह्मविष्ण्विन्द्रयमाग्निवरुणादिकान् ग्रहनक्षत्रताराश् च भुवनानि सहस्रशः
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਇੰਦਰ, ਯਮ, ਅਗਨੀ, ਵਰੁਣ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ, ਨਕਸ਼ਤਰ, ਤਾਰੇ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਵੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠੇ ਪਸ਼ੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜਾਗਦੀ ਹੈ।
Verse 64
पातालतलसंस्थाश् च समाधिस्थः स पश्यति आत्मविद्याप्रदीपेन स्वस्थेनाचलनेन तु
ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਉਹ ਪਾਤਾਲ ਤਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਦੀਵੇ ਨਾਲ—ਸਵਸਥ, ਆਤਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਅਚਲ ਰਹਿ ਕੇ—ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 65
प्रसादामृतपूर्णेन सत्त्वपात्रस्थितेन तु तमो निहत्य पुरुषः पश्यति ह्यात्मनीश्वरम्
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦਾ ਪਾਤਰ ਸਤ੍ਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਪ੍ਰਸਾਦ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪੁਰਖ ਤਮਸ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ—ਪਤੀ—ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 66
तस्य प्रसादाद्धर्मश् च ऐश्वर्यं ज्ञानमेव च वैराग्यमपवर्गश् च नात्र कार्या विचारणा
ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਧਰਮ, ਐਸ਼ਵਰਯ, ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਅਪਵਰਗ (ਮੋਖ਼ਸ਼) ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 67
न शक्यो विस्तरो वक्तुं वर्षाणामयुतैरपि योगे पाशुपते निष्ठा स्थातव्यं च मुनीश्वराः
ਅਯੁਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ, ਪਾਸ਼ੁਪਤ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਰਹੋ।
Frequently Asked Questions
Ālasya, vyādhi, pramāda, saṃśaya, anavasthita-citta, aśraddhā, bhrānti-darśana, duḥkha (threefold), daurmanasya, and viṣaya-lolatā—presented as a complete diagnostic of why meditation and samādhi fail to stabilize.
Pratibhā (intuitive cognition), śravaṇa (unforced hearing of all sounds), darśana (vision of divine forms), āsvāda (subtle taste), vedanā (subtle touch/skin-cognition), and awareness of divine fragrances—followed by broader elemental aiśvarya classifications across realms.
They should be restrained and renounced through para-vairāgya; the yogin is advised to abandon attachment to aupasargika attainments even up to Brahmā-world, so that the mind rests and Śiva’s prasāda yields purity and liberation.
Vairāgya is portrayed as the decisive discipline that neutralizes obstacles and siddhi-attachments; when renunciation and restraint mature, Mahēśvara becomes pleased, and from that prasāda arise dharma, jñāna, aiśvarya, vairāgya itself, and apavarga (moksha).