Adhyaya 99
विष्णुचक्रलाभो नाम (अर्धनारीश्वर-तत्त्वं, सती-पार्वती-सम्भवः, दक्षयज्ञविनाशः)
ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਡੋਲ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਤੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀ, ਦਕਸ਼ ਦਾ ਯਜ੍ਞ ਕਿਵੇਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਅਰਪਿਤ ਹੋਈ। ਸੂਤ ਪਰੰਪਰਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ→ਦੰਡਿਨ→ਵਿਆਸ→ਸੂਤ) ਦੱਸ ਕੇ ਤੱਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਲਿੰਗ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਹੈ, ਤਮਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋਤਿ ਹੈ; ਵੇਦੀ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹੀ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਏਕਤਾ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਚੇਤਨਾ ਅਧੀਨ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਉਮਾਪਤੀ ਦਾ ਤਿਰਸਕਾਰ, ਸਤੀ ਦਾ ਯੋਗਾਗਨੀ ਵਿੱਚ ਦੇਹਤਿਆਗ, ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪਾਰਵਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਜਨਮ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਦਕਸ਼ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਅਚਾਨਕ ਵਿਧਵੰਸ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਖਾਲੀ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਵਾਪਰਾਧ ਦੇ ਫਲ, ਧਰਮ-ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਭਕਤੀ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਧਾਨਤਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सहस्रनामभिः पूजनाद् विष्णुचक्रलाभो नामाष्टनवतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः संभवः सूचितो देव्यास् त्वया सूत महामते सविस्तरं वदस्वाद्य सतीत्वे च यथातथम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਸਹਸ੍ਰਨਾਮ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਚਕ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ’ ਨਾਮਕ ਨਿਨਿਆਣਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੂਤ, ਮਹਾਮਤੀ! ਤੁਸੀਂ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਤੀਤਾ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਸੀ ਤਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।
Verse 2
मेनाजत्वं महादेव्या दक्षयज्ञविमर्दनम् विष्णुना च कथं दत्ता देवदेवाय शंभवे
ਮੇਨਾ ਮਹਾਦੇਵੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀ? ਦਕਸ਼ ਯੱਗ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ? ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ?
Verse 3
कल्याणं वा कथं तस्य वक्तुमर्हसि सांप्रतम् तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सूतः पौराणिकोत्तमः
“ਜਾਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੀ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਯੋਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹੋ?” ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪੁਰਾਣ-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੂਤ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ।
Verse 4
संभवं च महादेव्याः प्राह तेषां महात्मनाम् सूत उवाच ब्रह्मणा कथितं पूर्वं दण्डिने तत् सुविस्तरम्
ਤਦ ਪੁਰਾਣ-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੂਤ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮਹਾਦੇਵੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੰਡੀ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਇਆ ਸੀ।
Verse 5
युष्माभिर् वै कुमाराय तेन व्यासाय धीमते तस्मादहमुपश्रुत्य प्रवदामि सुविस्तरम्
ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਧੀਮਾਨ ਵਿਆਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 6
वचनाद्वो महाभागाः प्रणम्योमां तथा भवम् सा भगाख्या जगद्धात्री लिङ्गमूर्तेस्त्रिवेदिका
ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੋ, ਉਮਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੋ। ਉਹ ‘ਭਗਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜਗਤ ਦੀ ਧਾਤ੍ਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਤ੍ਰਿਵੇਦਿਕਾ—ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਵੇਦੀ-ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 7
लिङ्गस्तु भगवान्द्वाभ्यां जगत्सृष्टिर्द्विजोत्तमाः लिङ्गमूर्तिः शिवो ज्योतिस् तमसश्चोपरि स्थितः
ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ, ਭਗਵਾਨ ਲਿੰਗ-ਸਰੂਪ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਜੋੜੀ ਰਾਹੀਂ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲਿੰਗ-ਮੂਰਤੀ ਸ਼ਿਵ ਪਰਮ ਜੋਤਿ ਹਨ, ਜੋ ਤਮਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਢੱਕਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 8
लिङ्गवेदिसमायोगाद् अर्धनारीश्वरोभवत् ब्रह्माणं विदधे देवम् अग्रे पुत्रं चतुर्मुखम्
ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਵੇਦੀ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ—ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਚਤੁਰਮੁਖ ਨੂੰ—ਰਚਿਆ।
Verse 9
प्राहिणोति स्म तस्यैव ज्ञानं ज्ञानमयो हरः विश्वाधिको ऽसौ भगवान् अर्धनारीश्वरो विभुः
ਫਿਰ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਹਰ ਨੇ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਭਗਵਾਨ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਸਮੂਹ ਵਿਸ਼ਵ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਥਿਤ ਹੈ—ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਪਤੀ।
Verse 10
हिरण्यगर्भं तं देवो जायमानमपश्यत सो ऽपि रुद्रं महादेवं ब्रह्मापश्यत शङ्करम्
ਦੇਵ ਨੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਉਸ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ—ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ—ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 11
तं दृष्ट्वा संस्थितं देवम् अर्धनारीश्वरं प्रभुम् तुष्टाव वाग्भिर् इष्टाभिर् वरदं वारिजोद्भवः
ਉਸ ਪ੍ਰਗਟ ਖੜੇ ਦੇਵ—ਪ੍ਰਭੂ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ—ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਮਲਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਰਦਾਤਾ ਦੀ ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਯੋਗ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ।
Verse 12
विभजस्वेति विश्वेशं विश्वात्मानमजो विभुः ससर्ज देवीं वामाङ्गात् पत्नीं चैवात्मनः समाम्
ਤਦ ਅਜ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ—ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ—ਨੇ ‘ਵਿਭਾਜਨ ਹੋਵੇ’ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਅੰਗ ਤੋਂ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਪਤਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ।
Verse 13
श्रद्धा ह्यस्य शुभा पत्नी ततः पुंसः पुरातनी सैवाज्ञया विभोर्देवी दक्षपुत्री बभूव ह
ਸ਼੍ਰੱਧਾ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਭ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਤਨੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਦੇਵੀ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਬਣੀ।
Verse 14
सतीसंज्ञा तदा सा वै रुद्रमेवाश्रिता पतिम् दक्षं विनिन्द्य कालेन देवी मैना ह्यभूत्पुनः
ਤਦ ਉਹ ‘ਸਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਹੀ ਪਤੀ (ਪਤੀ-ਤੱਤਵ) ਮੰਨ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਗਈ। ਦਕਸ਼ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਕੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਫਿਰ ਮੈਨਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ।
Verse 15
नारदस्यैव दक्षो ऽपि शापादेवं विनिन्द्य च अवज्ञादुर्मदो दक्षो देवदेवमुमापतिम्
ਨਾਰਦ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਵੀ ਦੇਵ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ; ਅਵਗਿਆ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਫੂਲ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਉਮਾ-ਪਤੀ ਤ੍ਰਿਅੰਬਕ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 16
अनादृत्य कृतिं ज्ञात्वा सती दक्षेण तत्क्षणात् भस्मीकृत्वात्मनो देहं योगमार्गेण सा पुनः
ਦਕਸ਼ ਨੇ ਅਵਗਿਆ ਨਾਲ ਜੋ ਕਰਤੂਤ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਜਾਣ ਕੇ ਸਤੀ ਨੇ ਉਹ ਅਪਮਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ; ਯੋਗ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰਕੇ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਫਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 17
बभूव पार्वती देवी तपसा च गिरेः प्रभोः ज्ञात्वैतद्भगवान् भर्गो ददाह रुषितः प्रभुः
ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਗਿਰਿਰਾਜ (ਹਿਮਾਲਯ) ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਈ; ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਭਰਗ (ਸ਼ਿਵ) ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 18
दक्षस्य विपुलं यज्ञं च्यावनेर् वचनादपि च्यवनस्य सुतो धीमान् दधीच इति विश्रुतः
ਚ੍ਯਵਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯੱਗ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਚ੍ਯਵਨ ਦਾ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ‘ਦਧੀਚਿ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 19
विजित्य विष्णुं समरे प्रसादात् त्र्यंबकस्य च विष्णुना लोकपालांश् च शशाप च मुनीश्वरः
ਤ੍ਰਿਅੰਬਕ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਉਸ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਨੇ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਿਮਿੱਤ ਮਾਤਰ ਜਾਣ ਕੇ—ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
Verse 20
रुद्रस्य क्रोधजेनैव वह्निना हविषा सुराः विनाशो वै क्षणादेव मायया शङ्करस्य वै
ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਅੱਗ ਨੇ—ਹਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਇੰਧਨ ਬਣਾ ਕੇ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਲ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਇਹ ਸਭ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਹੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Ardhanarishvara arises from the union of Linga and vedi—symbolizing Shiva as jyotis-consciousness and Shakti as the generative ground—thereby expressing non-dual Shiva-Shakti as the source of Brahma and creation.
The episode teaches that yajna performed with arrogance and contempt for Shiva (and the Devi) becomes spiritually void; ritual must be aligned with devotion (bhakti), humility, and jnana to be legitimate and auspicious.