Adhyaya 88
मुनिमोहशमनम् (Pāśupata-yoga, Siddhis, Puruṣa-darśana, Saṃsāra, and Prāṇa-Rudra Pañcāhutī)
ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੋਗੀ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਦੁਰਲੱਭ ਪੰਜ-ਵਿਧ ਪਾਸ਼ੁਪਤ-ਯੋਗ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ, ਪਦਮਾਸਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ/ਰੁਦ੍ਰ-ਵਿਨਿਆਸ ਸਮੇਤ ਉਮਾਪਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਅਨੁੱਤਰ ਗਿਆਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਸ਼ਟ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਗਿਣਾ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਣਗਿਣਤ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਯੋਗ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਗੱਲ ਸਿੱਧੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਪਰਮ ਲਕਸ਼—ਅਪਵਰਗ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ—ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ; ਪੁਰੁਸ਼ ਸੁਖਮ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਗ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰਭਾਧਾਨ, ਭ੍ਰੂਣ-ਵਿਕਾਸ, ਜਨਮ, ਨਰਕ ਅਤੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਨਰਜਨਮਾਂ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ-ਭੈ ਦਾ ਉਪਾਅ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵਿਆਨ, ਉਦਾਨ, ਸਮਾਨ ਲਈ ਪੰਜ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਾ ਅੰਤਰ-ਹੋਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ-ਸਥਿਤ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਏਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਸਮ-ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੈਵ ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਾਧਨ ਕਹਿ ਕੇ ਅਗਲੀ ਸ਼ੈਵ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे मुनिमोहशमनं नाम सप्ताशीतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः केन योगेन वै सूत गुणप्राप्तिः सतामिह अणिमादिगुणोपेता भवन्त्येवेह योगिनः तत्सर्वं विस्तरात्सूत वक्तुमर्हसि सांप्रतम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਮੁਨਿਮੋਹਸ਼ਮਨ’ ਨਾਮਕ ਅਠਾਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੂਤ, ਕਿਹੜੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਸਤਪੁਰਖ ਗੁਣ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀ-ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਹੇ ਸੂਤ, ਇਹ ਸਭ ਹੁਣ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਹੋ।
Verse 2
सूत उवाच अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि योगं परमदुर्लभम् पञ्चधा संस्मरेदादौ स्थाप्य चित्ते सनातनम्
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਪਰਮ ਦੁਲਭ ਯੋਗ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ।
Verse 3
कल्पयेच्चासनं पद्मं सोमसूर्याग्निसंयुतम् षड्विंशच्छक्तिसंयुक्तम् अष्टधा च द्विजोत्तमाः
ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ, ਸੋਮ-ਸੂਰਜ-ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪਦਮ ਆਸਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ; ਛੱਬੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਠ ਧਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਜਾ।
Verse 4
ततः षोडशधा चैव पुनर्द्वादशधा द्विजाः स्मरेच् च तत् तथा मध्ये देव्या देवम् उमापतिम्
ਫਿਰ, ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਧਾ ਅਤੇ ਫੇਰ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਧਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਮਰੋ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਦੇਵ ਉਮਾਪਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ।
Verse 5
अष्टशक्तिसमायुक्तम् अष्टमूर्तिमजं प्रभुम् ताभिश्चाष्टविधा रुद्राश् चतुःषष्टिविधाः पुनः
ਅੱਠ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਜ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਠ ਮੂਰਤੀ ਹੈ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰ ਅੱਠ ਵਿਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭੇਦ ਨਾਲ ਚੌਂਸਠ ਵਿਧ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
शक्तयश् च तथा सर्वा गुणाष्टकसमन्विताः एवं स्मरेत्क्रमेणैव लब्ध्वा ज्ञानमनुत्तमम्
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅੱਠਕ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁੱਤਮ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
एवं पाशुपतं योगं मोक्षसिद्धिप्रदायकम् तस्याणिमादयो विप्रा नान्यथा कर्मकोटिभिः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਕਰੋੜਾਂ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਫਲ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
Verse 8
ऐश्वर्य तत्राष्टगुणमैश्वर्यं योगिनां समुदाहृतम् तत्सर्वं क्रमयोगेन ह्य् उच्यमानं निबोधत
ਇੱਥੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਐਸ਼ਵਰਯ ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕ੍ਰਮ-ਯੋਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੋ।
Verse 9
अणिमा लघिमा चैव महिमा प्राप्तिरेव च प्राकाम्यं चैव सर्वत्र ईशित्वं चैव सर्वतः
ਅਣਿਮਾ, ਲਘਿਮਾ, ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ; ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਕਾਮ੍ਯ, ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਈਸ਼ਿਤ੍ਵ—ਇਹ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 10
वशित्वमथ सर्वत्र यत्र कामावसायिता तच्चापि त्रिविधं ज्ञेयम् ऐश्वर्यं सार्वकामिकम्
ਹੁਣ ਵਸ਼ਿਤ੍ਵ—ਹਰ ਥਾਂ ਉਹ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਕਾਮਨਾ (ਕਾਮ) ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਜਾਣੋ; ਇਹ ਸਰਵਕਾਮ-ਸਾਧਕ ਐਸ਼ਵਰਯ ਹੈ।
Verse 11
सावद्यं निरवद्यं च सूक्ष्मं चैव प्रवर्तते सावद्यं नाम यत्तत्र पञ्चभूतात्मकं स्मृतम्
ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ‘ਸਾਵਦ੍ਯ’ ਅਤੇ ‘ਨਿਰਵਦ੍ਯ’, ਅਤੇ ‘ਸੂਖਮ’ ਤੱਤ ਵੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਸਾਵਦ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 12
इन्द्रियाणि मनश्चैव अहङ्कारश् च यः स्मृतः तत्र सूक्ष्मप्रवृत्तिस्तु पञ्चभूतात्मिका पुनः
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੂਖਮ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਫਿਰ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਦੇਹਧਾਰੀ ਪਸ਼ੂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ।
Verse 13
इन्द्रियाणि मनश्चित्तबुद्ध्यहङ्कारसंज्ञितम् तथा सर्वमयं चैव आत्मस्था ख्यातिरेव च
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ, ਚਿੱਤ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ—ਸਾਰੇ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ‘ਖਿਆਤੀ’ (ਜਾਗਰੂਕਤਾ) ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਸ਼ੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸ਼-ਆਵਰਨ ਵਾਂਗ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਅੰਦਰਲਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
संयोग एव त्रिविधः सूक्ष्मेष्वेव प्रवर्तते पुनरष्टगुणश्चापि सूक्ष्मेष्वेव विधीयते
ਸੰਯੋਗ (ਸੰਬੰਧ) ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕੇਵਲ ਸੂਖਮ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਸੂਖਮ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 15
तस्य रूपं प्रवक्ष्यामि यथाह भगवान्प्रभुः त्रैलोक्ये सर्वभूतेषु यथास्य नियमः स्मृतः
ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਨਿਯਮ ਵੀ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 16
अणिमाद्यं तथाव्यक्तं सर्वत्रैव प्रतिष्ठितम् त्रैलोक्ये सर्वभूतानां दुष्प्राप्यं समुदाहृतम्
ਉਹ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਫਿਰ ਭੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ। ਸਭ ਥਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਉਹ ਦੁਸ਼ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਪਰਮ ਪਤੀ, ਜੋ ਬੱਧ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
Verse 17
तत् तस्य भवति प्राप्यं प्रथमं योगिनां बलम् लङ्घनं प्लवनं लोके रूपमस्य सदा भवेत्
ਉਸ ਲਈ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬਲ-ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲੰਘਣ ਅਤੇ ਪਲਵਨ ਕਰਕੇ ਪਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 18
शीघ्रत्वं सर्वभूतेषु द्वितीयं तु पदं स्मृतम् त्रैलोक्ये सर्वभूतानां महिम्ना चैव वन्दितम्
ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਤੇਜ਼ੀ ਦੂਜਾ ਪਦ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਤ੍ਰੈਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵ ਉਸ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹਿਮਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
महित्वं चापि लोके ऽस्मिंस् तृतीयो योग उच्यते त्रैलोक्ये सर्वभूतेषु यथेष्टगमनं स्मृतम्
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਤ੍ਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੀਜਾ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਤ੍ਰੈਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿਚ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗਮਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇਹੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 20
प्राकामान् विषयान् भुङ्क्ते तथाप्रतिहतः क्वचित् त्रैलोक्ये सर्वभूतानां सुखदुःखं प्रवर्तते
ਉਹ ਇੱਛਿਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਤ੍ਰੈਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ।
Verse 21
ईशो भवति सर्वत्र प्रविभागेन योगवित् वश्यानि चास्य भूतानि त्रैलोक्ये सचराचरे
ਯੋਗ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਈਸ਼ਵਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਖਮ ਵਿਭਾਜਨ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤ੍ਰੈਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਭ ਭੂਤ ਉਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 22
इच्छया तस्य रूपाणि भवन्ति न भवन्ति च यत्र कामावसायित्वं त्रैलोक्ये सचराचरे
ਉਸ ਦੀ ਕੇਵਲ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਚਰ-ਅਚਰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਪੂਰਤੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
Verse 23
शब्दः स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चैव मनस् तथा प्रवर्तन्ते ऽस्य चेच्छातो न भवन्ति यथेच्छया
ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰਸ, ਗੰਧ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਮਨ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਸ਼ੂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪਰਮ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ।
Verse 24
योगिन् इस् फ़्रेएद् फ़्रोम् अत्तछ्मेन्त् न जायते न म्रियते छिद्यते न च भिद्यते न दह्यते न मुह्येत लीयते न च लिप्यते
ਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਯੋਗੀ ਨਾ ਜੰਮਦਾ ਹੈ ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਨਾ ਚੀਰਿਆ; ਨਾ ਸੜਦਾ ਹੈ ਨਾ ਮੋਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਲਿਪਤ—ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੁਆਰਾ ਧਾਰਿਤ ਨਿਰਮਲ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
न क्षीयते न क्षरति खिद्यते न कदाचन क्रियते वा न सर्वत्र तथा विक्रियते न च
ਉਹ ਨਾ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਰਿਸ ਕੇ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ; ਕਦੇ ਕਲੇਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਰਮ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਨਹੀਂ, ਕਿਤੇ ਵੀ ਵਿਕਾਰਿਤ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ।
Verse 26
अगन्धरसरूपस्तु अस्पर्शः शब्दवर्जितः अवर्णो ह्यस्वरश् चैव असवर्णस्तु कर्हिचित्
ਉਹ ਗੰਧ, ਰਸ, ਰੂਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਸਪਰਸ਼ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਰੰਗ ਅਤੇ ਸੁਰ ਤੋਂ ਵੀ ਅਤੀਤ ਹੈ—ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬੱਝਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਿਰਗੁਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 27
स भुङ्क्ते विषयांश्चैव विषयैर्न च युज्यते अणुत्वात्तु परः सूक्ष्मः सूक्ष्मत्वाद् अपवर्गिकः
ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝਦਾ ਨਹੀਂ। ਪਰਮ ਸੂਖਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਪਰਸ਼ਾਤੀਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਸੂਖਮਤਾ ਨਾਲ ਅਪਵਰਗ—ਮੋਖ—ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ।
Verse 28
व्यापकस्त्वपवर्गाच्च व्यापकात्पुरुषः स्मृतः पुरुषः सूक्ष्मभावात्तु ऐश्वर्ये परमे स्थितः
ਅਪਵਰਗ (ਮੋਖ) ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਵਿਆਪਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਤੋਂ ਉਹ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮ ਸੂਖਮ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ ਪਰਮ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਪਤੀ, ਪਾਸ਼ਾਤੀਤ।
Verse 29
गुणोत्तरमथैश्वर्ये सर्वतः सूक्ष्ममुच्यते ऐश्वर्यं चाप्रतीघातं प्राप्य योगमनुत्तमम्
ਫਿਰ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ, ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸੂਖਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਵਾਲਾ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਨੁੱਤਮ ਯੋਗ—ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਨਾਲ ਏਕਤਾ—ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 30
अपवर्गं ततो गच्छेत् सूक्ष्मं तत्परमं पदम् एवं पाशुपतं योगं ज्ञातव्यं मुनिपुङ्गवाः
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅਪਵਰਗ—ਮੋਖ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਸੂਖਮ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਇਉਂ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 31
स्वर्गापवर्गफलदं शिवसायुज्यकारणम् अथवा गतविज्ञानो रागात्कर्म समाचरेत्
ਇਹ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਅਪਵਰਗ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਵੇਕ-ਗਿਆਨ ਢਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਰਾਗ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 32
राजसं तामसं वापि भुक्त्वा तत्रैव मुच्यते ब्रह्मन् गुअरन्तेएस् लिबेरतिओन् तथा सुकृतकर्मा तु फलं स्वर्गे समश्नुते
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਰਾਜਸ ਜਾਂ ਤਾਮਸ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਭੋਗ ਕੇ ਜੀਵ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਜਨਿਤ ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਤੀ—ਸ਼ਿਵ—ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਛੁਟਦਾ ਹੈ।
Verse 33
तस्मात्स्थानात्पुनः श्रेष्ठो मानुष्यमुपपद्यते तस्माद्ब्रह्म परं सौख्यं ब्रह्म शाश्वतम् उत्तमम्
ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਜੀਵ ਮੁੜ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਪਰਮ ਸੁਖ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਹੈ।
Verse 34
ब्रह्म एव हि सेवेत ब्रह्मैव हि परं सुखम् परिश्रमो हि यज्ञानां महतार्थेन वर्तते
ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਪਰਮ ਸੁਖ ਹੈ। ਯੱਗਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਤਦ ਹੀ ਸਫਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਉਦੇਸ਼—ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤੀ—ਵੱਲ ਹੋਵੇ।
Verse 35
भूयो मृत्युवशं याति तस्मान्मोक्षः परं सुखम् अथवा ध्यानसंयुक्तो ब्रह्मतत्त्वपरायणः
ਜੋ ਮੁੜ ਮੌਤ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਪਰਤਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਹੀ ਪਰਮ ਸੁਖ ਹੈ। ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ—ਅਰਥਾਤ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲਾ—ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪੁਨਰਜਨਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 36
न तु च्यावयितुं शक्यो मन्वन्तरशतैरपि दृष्ट्वा तु पुरुषं दिव्यं विश्वाख्यं विश्वतोमुखम्
ਸੈਂਕੜੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਡੋਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਰ ‘ਵਿਸ਼ਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਵਿਕਾਰ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਾਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 37
विश्वपादशिरोग्रीवं विश्वेशं विश्वरूपिणम् विश्वगन्धं विश्वमाल्यं विश्वांबरधरं प्रभुम्
ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਹਨ; ਜੋ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ, ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਮਾਲਾ ਆਪ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਹੈ; ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਹੀ ਵਸਤ੍ਰ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਰਵਸਵਾਮੀ ਹੈ।
Verse 38
गोभिर् महीं संपतते पतत्रिणो नैवं भूयो जनयत्येवमेव कविं पुराणम् अनुशासितारं सूक्ष्माच्च सूक्ष्मं महतो महान्तम्
ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਵ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਸ ਆਦਿ ਕਵੀ—ਪੁਰਾਣ-ਸਰੂਪ ਪਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ਕ—ਨੂੰ ਕੋਈ ਫੇਰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਸੁਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਮਹਾਨ ਹੈ।
Verse 39
योगेन पश्येन्न च चक्षुषा पुनर् निरिन्द्रियं पुरुषं रुक्मवर्णम् अलिङ्गिनं निर्गुणं चेतनं च नित्यं सदा सर्वगं सर्वसारम्
ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ—ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਸ ਪੁਰਖ ਦਾ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲਾ; ਜੋ ਅਲਿੰਗ, ਨਿਰਗੁਣ, ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨ ਹੈ; ਨਿੱਤ, ਸਦਾ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਸਰਬਸਾਰ ਹੈ।
Verse 40
पश्यन्ति युक्त्या ह्यचलप्रकाशं तद्भावितास्तेजसा दीप्यमानम् /* अपाणिपादोदरपार्श्वजिह्वो ह्यतीन्द्रियो वापि सुसूक्ष्म एकः
ਸੰਯਮਿਤ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਅਚਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧਿਆਨ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਿੱਪਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ, ਅਤਿ-ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਅਤੀੰਦ੍ਰਿਯ ਹੈ—ਹੱਥ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਦਰ, ਪਾਸਿਆਂ ਅਤੇ ਜੀਭ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ।
Verse 41
पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णो न चास्त्यबुद्धं न च बुद्धिर् अस्ति /* स वेद सर्वं न च सर्ववेद्यं तमाहुरग्र्यं पुरुषं महान्तम्
ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਨਾ ਸੀਮਿਤ ਬੁੱਧੀ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਉਸੇ ਨੂੰ ਉਹ ਅਗਰ੍ਯ, ਮਹਾਪੁਰਖ—ਪਰਮ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ—ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 42
अचेतनां सर्वगतां सूक्ष्मां प्रसवधर्मिणीम् प्रकृतिं सर्वभूतानां युक्ताः पश्यन्ति योगिनः
ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮਿਤ ਯੋਗੀ ਉਸ ਅਚੇਤਨ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ, ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਟਤਾ-ਪ੍ਰਸਵ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ—ਜੋ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਣ-ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੈ—ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
Verse 43
सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् सर्वतः श्रुतिमल् लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति
ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ (ਪਤੀ-ਸ਼ਿਵ) ਸਰਬੱਤ੍ਰ ਹੱਥ-ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਸਰਬੱਤ੍ਰ ਹੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਮੁਖ ਹਨ। ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤ੍ਰ ਉਹੀ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਸਭ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 44
युक्तो योगेन चेशानं सर्वतश् च सनातनम् पुरुषं सर्वभूतानां तं विद्वान्न विमुह्यति
ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਈਸ਼ਾਨ ਨੂੰ—ਸਨਾਤਨ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ—ਯਥਾਰਥ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 45
भूतात्मानं महात्मानं परमात्मानमव्ययम् सर्वात्मानं परं ब्रह्म तद्वै ध्याता न मुह्यति
ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਭੂਤਾਤਮਾ, ਮਹਾਤਮਾ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਸਰਬਾਤਮਾ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਧਿਆਤਾ ਕਦੇ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 46
पवनो हि यथा ग्राह्यो विचरन्सर्वमूर्तिषु पुरि शेते सुदुर्ग्राह्यस् तस्मात्पुरुष उच्यते
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਫੜਨੀ ਔਖੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇਹ-ਰੂਪੀ ‘ਪੁਰੀ’ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 47
देवेलोप्मेन्त् ओफ़् अन् एम्ब्र्यो अथ चेल्लुप्तधर्मा तु सावशेषैः स्वकर्मभिः ततस्तु ब्रह्मगर्भे वै शुक्रशोणितसंयुते
ਤਦ ਦੇਹਧਾਰੀ ਪਸ਼ੂ-ਆਤਮਾ ਆਪਣੀ ਪੂਰਵ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬਾਕੀ ਬਲ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ—ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ੋਣਿਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਭ੍ਰੂਣ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 48
स्त्रीपुंसोः संप्रयोगे हि जायते हि ततः प्रभुः ततस्तु गर्भकालेन कललं नाम जायते
ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਿਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਗਤੀ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਰਭਕਾਲ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ‘ਕਲਲ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭ੍ਰੂਣ-ਪਿੰਡ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 49
कालेन कललं चापि बुद्बुदं सम्प्रजायते मृत्पिण्डस्तु यथा चक्रे चक्रावर्तेन पीडितः
ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਕਲਲ ਵੀ ਬੁਦਬੁਦ (ਬੁਲਬੁਲੇ) ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੁੰਭਾਰ ਦੇ ਚੱਕ ‘ਤੇ ਘੁੰਮਣ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਪਿੰਡ ਬਦਲਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 50
हस्ताभ्यां क्रियमाणस्तु बिंबत्वमनुगच्छति एवमाध्यात्मिकैर्युक्ता वायुना संप्रपूरितः
ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੋਨਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੁਗਠਿਤ ਆਕਾਰ (ਬਿੰਬਤਵ) ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਤੱਤ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਯੂ (ਪ੍ਰਾਣ) ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਕੇ ਦੇਹ-ਭਾਵ ਦੀ ਸੁਖਮ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 51
यदि योनिं विमुञ्चामि तत्प्रपद्ये महेश्वरम् यावद्धि वैष्णवो वायुर् जातमात्रं न संस्पृशेत्
ਜੇ ਮੈਂ ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ—ਜਦ ਤੱਕ ਵੈਸ਼ਣਵ ਵਾਯੂ ਜਨਮਦੇ ਹੀ ਨਵਜਾਤ ਨੂੰ ਉਸੇ ਪਲ ਛੂਹ ਨਾ ਲਵੇ।
Verse 52
तावत्कालं महादेवम् अर्चयामीति चिन्तयेत् जायते मानुषस्तत्र यथारूपं यथावयः
ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਨ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਕਰੇ—“ਮੈਂ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਉਸ ਸ਼ਿਵ-ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਪਾਸ਼-ਬੱਧ ਜੀਵ ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਭਾਵ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਰੂਪ ਤੇ ਉਮਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 53
वायुः संभवते खात्तु वाताद्भवति वै जलम् जलात् सम्भवति प्राणः प्राणाच्छुक्रं विवर्धते
ਆਕਾਸ਼ (ਖ) ਤੋਂ ਵਾਯੂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਹੀ ਜਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਉੱਪਜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਪੋਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤੀ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਿਕ ਖੁਲਾਸੀ ਨਾਲ ਦੇਹਧਾਰੀ ਪਸ਼ੂ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 54
रक्तभागास् त्रयस्त्रिंशद् रेतोभागाश् चतुर्दश भागतो ऽर्धफलं कृत्वा ततो गर्भो निषिच्यते
ਮਾਂ ਦੇ ਰਕਤ ਦੇ ਤੇਤੀ ਭਾਗ ਅਤੇ ਪਿਉ ਦੇ ਰੇਤ/ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੇ ਚੌਦਾਂ ਭਾਗ ਲੈ ਕੇ, ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੰਡ ਕਰ ‘ਅੱਧ-ਫਲ’ ਜਿਹਾ ਅੰਸ਼ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਗਰਭ ਦਾ ਨਿਸੇਚਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਸ਼ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਪਤੀ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜਨਮ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 55
ततस्तु गर्भसंयुक्तः पञ्चभिर् वायुभिर् वृतः पितुः शरीरात्प्रत्यङ्गं रूपमस्योपजायते
ਫਿਰ ਜੀਵ ਗਰਭ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਪੰਜ ਵਾਯੂਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਿਉ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਸ ਦੇ ਹਰ ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਅੰਗ ਦਾ ਰੂਪ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਪਸ਼ੂ ਬੰਧਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਗੇ ਮੁਕਤੀ ਪਤੀ—ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਬਖ਼ਸ਼ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 56
ततो ऽस्य मातुराहारात् पीतलीढप्रवेशनात् नाभिदेशेन वै प्राणास् ते ह्य् आधारा हि देहिनाम्
ਫਿਰ ਮਾਂ ਦੇ ਆਹਾਰ ਤੋਂ—ਜੋ ਪੀਤਾ ਤੇ ਚਾਟਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਭੀ-ਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਆਧਾਰ ਹਨ।
Verse 57
नवमासात् परिक्लिष्टः संवेष्टितशिरोधरः वेष्टितः सर्वगात्रैश् च अपर्याप्तप्रवेशनः
ਨੌ ਮਹੀਨੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਕਲੇਸ਼ਿਤ, ਸਿਰ ਤੇ ਗਰਦਨ ਕੱਸ ਕੇ ਜਕੜੇ ਹੋਏ, ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਤੇ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਜੀਵ, ਹਿਲਣ ਲਈ ਥਾਂ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 58
नवमासोषितश्चापि योनिच्छिद्रादवाङ्मुखः हेल्ल् ततः स्वकर्मभिः पापैर् निरयं सम्प्रपद्यते
ਨੌ ਮਹੀਨੇ ਸੁੱਕਿਆ-ਸਿਮਟਿਆ ਦੇਹਧਾਰੀ ਯੋਨੀ ਦੇ ਛਿਦਰ ਰਾਹੀਂ ਅਧੋਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਕਰਮ-ਬੁਣਿਆ ਕਠੋਰ ਪਾਸ਼ ਹੈ।
Verse 59
असिपत्रवनं चैव शाल्मलिच्छेदनं तथा ताडनं भक्षणं चैव पूयशोणितभक्षणम्
ਉੱਥੇ ਅਸਿਪੱਤਰਾਂ ਦਾ ਜੰਗਲ ਹੈ, ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਦੇ ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਛੇਦਨ, ਮਾਰ-ਕੁੱਟ ਅਤੇ ਭੱਖਣਾ; ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪੂੰਹ ਅਤੇ ਲਹੂ ਵੀ ਖਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 60
यथा ह्यापस्तु संछिन्नाः संश्लेष्मम् उपयान्ति वै तथा छिन्नाश् च भिन्नाश्च यातनास्थानम् आगताः
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰ ਕੱਟ ਕੇ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਮੁੜ ਮਿਲ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵਹਾਵ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਕੱਟੇ-ਫਾਟੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁੜ ਯਾਤਨਾ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 61
एवं जीवास्तु तैः पापैस् तप्यमानाः स्वयंकृतैः प्राप्नुयुः कर्मभिः शेषैर् दुःखं वा यदि वेतरत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੀਤੇ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਹੋਏ, ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਕਰਮ-ਫਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਉਲਟ (ਸੁਖ-ਕਲਿਆਣ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 62
एकेनैव तु गन्तव्यं सर्वमुत्सृज्य वै जनम् एकेनैव तु भोक्तव्यं तस्मात्सुकृतमाचरेत्
ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਰਮਫਲ ਵੀ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੁਕ੍ਰਿਤ—ਪੁੰਨ ਤੇ ਧਰਮ—ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਪਾਸ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਕੇ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਵਧੇ।
Verse 63
न ह्येनं प्रस्थितं कश्चिद् गच्छन्तम् अनुगच्छति यदनेन कृतं कर्म तदेनमनुगच्छति
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਤੁਰਦਾ; ਕੇਵਲ ਉਸ ਦਾ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 64
ते नित्यं यमविषयेषु सम्प्रवृत्ताः क्रोशन्तः सततमनिष्टसंप्रयोगैः शुष्यन्ते परिगतवेदनाः शरीरा बह्वीभिः सुभृशमनन्तयातनाभिः
ਯਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਧੱਕੇ ਖਾਂਦੇ ਉਹ ਬੱਧ ਜੀਵ ਸਦਾ ਚੀਖਦੇ-ਚਿਲ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਨਿਸ਼ਟ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵੇਦਨਾ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਭਿਆਨਕ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਤਹੀਣ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤੜਫਦੇ ਹਨ।
Verse 65
दिफ़्फ़्। फ़ोर्म्स् ओफ़् रेबिर्थ् कर्मणा मनसा वाचा यदभीक्ष्णं निषेवते तदभ्यासो हरत्येनं तस्मात्कल्याणमाचरेत्
ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੀਵ ਜੋ ਕੁਝ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਭਿਆਸ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਗਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ, ਧਰਮਯੁਕਤ ਆਚਰਨ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਾਸ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਚੱਲੋ।
Verse 66
अनादिमान्प्रबन्धः स्यात् पूर्वकर्मणि देहिनः संसारं तामसं घोरं षड्विधं प्रतिपद्यते
ਦੇਹਧਾਰੀ ਦੇ ਪੂਰਵ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਬੰਧਨ ਦੀ ਅਨਾਦਿ ਲੜੀ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਭਿਆਨਕ, ਤਾਮਸਿਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 67
मानुष्यात्पशुभावश् च पशुभावान् मृगो भवेत् मृगत्वात्पक्षिभावश् च तस्माच्चैव सरीसृपः
ਮਨੁੱਖੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਬੱਝਿਆ ਪਸ਼ੂ (ਜੀਵ) ਪਸ਼ੁ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ; ਪਸ਼ੁ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮ੍ਰਿਗ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਵ ਤੋਂ ਪੰਛੀ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਸਰਿਸ੍ਰਪ-ਭਾਵ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ॥
Verse 68
सरीसृपत्वाद्गच्छेद्वै स्थावरत्वं न संशयः स्थावरत्वे पुनः प्राप्ते यावद् उन्मिलते जनः
ਸਰਿਸ੍ਰਪ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਥਾਵਰ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਸਥਾਵਰ-ਭਾਵ ਮੁੜ ਆਉਣ ਤੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਜੀਵ ‘ਉਨਮੀਲਿਤ’ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ॥
Verse 69
कुलालचक्रवद्भ्रान्तस् तत्रैव परिवर्तते इत्येवं हि मनुष्यादिः संसारः स्थावरान्तिकः
ਕੁੰਭਾਰ ਦੇ ਚੱਕ ਵਾਂਗ ਭ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਉਹ ਉਸੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਥਾਵਰ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ॥
Verse 70
विज्ञेयस्तामसो नाम तत्रैव परिवर्तते सात्त्विकश्चापि संसारो ब्रह्मादिः परिकीर्तितः
‘ਤਾਮਸ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਚੱਕ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਉਸੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ’ ਸੰਸਾਰ ਵੀ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਤੋਂ—ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ॥
Verse 71
पिशाचान्तः स विज्ञेयः स्वर्गस्थानेषु देहिनाम् ब्राह्मे तु केवलं सत्त्वं स्थावरे केवलं तमः
ਸਵਰਗ-ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦੇਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਹੱਦ ਪਿਸਾਚ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸਤ੍ਤਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਥਾਵਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਤਮ ਹੈ॥
Verse 72
चतुर्दशानां स्थानानां मध्ये विष्टम्भकं रजः मर्मसु छिद्यमानेषु वेदनार्तस्य देहिनः
ਦੇਹ ਦੇ ਚੌਦਾਂ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਵਿਚ ਰਜੋਗੁਣ ਰੋਕ ਬਣ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਛਿਦੇ ਜਾਂ ਕਟੇ ਜਾਣ ਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਪਸ਼ੂ ਤੀਖੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 73
ततस्तत्परमं ब्रह्म कथं विप्रः स्मरिष्यति संसारः पूर्वधर्मस्य भावनाभिः प्रणोदितः
ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਪ੍ਰ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕਰੇ? ਕਿਉਂਕਿ ਪੂਰਵ ਧਰਮ ਤੋਂ ਜੰਮੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਸੰਸਾਰ ਪਾਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ।
Verse 74
मानुषं भजते नित्यं तस्माद्ध्यानं समाचरेत् चतुर्दशविधं ह्येतद् बुद्ध्वा संसारमण्डलम्
ਪਸ਼ੂ ਨਿੱਤ ਮਨੁੱਖੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਹੀ ਫੜੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਚੌਦਾਂ-ਵਿਧ ਸੰਸਾਰ-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਸਾਧਕ ਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਤੀ—ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ।
Verse 75
नित्यं समारभेद्धर्मं संसारभयपीडितः ततस्तरति संसारं क्रमेण परिवर्तितः
ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਉਹ ਨਿੱਤ ਧਰਮ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬਦਲ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 76
तस्माच्च सततं युक्तो ध्यानतत्परयुञ्जकः तथा समारभेद्योगं यथात्मानं स पश्यति
ਇਸ ਲਈ ਸਾਧਕ ਸਦਾ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਯੋਗ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਰੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ।
Verse 77
एष आपः परं ज्योतिर् एष सेतुरनुत्तमः विवृत्या ह्येष संभेदाद् भूतानां चैव शाश्वतः
ਇਹੀ ਆਦਿ ‘ਆਪਹ’ ਹਨ; ਇਹੀ ਪਰਮ ਜੋਤ ਹੈ। ਇਹੀ ਅਨੁੱਤਮ ਸੇਤੂ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਵਿਸਤਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਭੇਦ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਗਟ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 78
तदेनं सेतुमात्मानम् अग्निं वै विश्वतोमुखम् हृदिस्थं सर्वभूतानाम् उपासीत महेश्वरम्
ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਤਮਾ-ਰੂਪ ਸੇਤੂ ਹੈ, ਸਰਬਤੋਮੁਖ ਅਗਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 79
तथान्तः संस्थितं देवं स्वशक्त्या परिमण्डितम् अष्टधा चाष्टधा चैव तथा चाष्टविधेन च
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਦੇਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਆਪਣੀ ਸਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪਰਿਮੰਡਿਤ ਹੈ; ਅਸ਼ਟਧਾ, ਫਿਰ ਅਸ਼ਟਧਾ, ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਵਿਧ ਰੂਪ ਨਾਲ।
Verse 80
सृष्ट्यर्थं संस्थितं वह्निं संक्षिप्य च हृदि स्थितम् ध्यात्वा यथावद्देवेशं रुद्रं भुवननायकम्
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਵਹਨੀ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਸੰਕੋਚ ਕਰਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਯਥਾਵਿਧੀ ਦੇਵੇਸ਼ ਰੁਦ੍ਰ—ਭੁਵਨਨਾਇਕ—ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 81
हुत्वा पञ्चाहुतीः सम्यक् तच्चिन्तागतमानसः वैश्वानरं हृदिस्थं तु यथावदनुपूर्वशः
ਪੰਜ ਆਹੁਤੀਆਂ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਉਸੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਹਿਰਦੇ-ਸਥ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 82
आपः पूताः सकृत्प्राश्य तूष्णीं हुत्वा ह्युपाविशन् प्राणायेति ततस्तस्य प्रथमा ह्याहुतिः स्मृता
ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਇਕ ਵਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਮੌਨ ਭਾਵ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਆਸਨ ਧਾਰੇ। ਤਦੋਂ “ਪ੍ਰਾਣਾਯ” ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਆਹੁਤੀ ਪਹਿਲੀ ਆਹੁਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 83
अपानाय द्वितीया च व्यानायेति तथा परा उदानाय चतुर्थी स्यात् समानायेति पञ्चमी
ਦੂਜੀ ਆਹੁਤੀ “ਅਪਾਨਾਯ” ਲਈ, ਅਗਲੀ “ਵਿਆਨਾਯ” ਲਈ। ਚੌਥੀ “ਉਦਾਨਾਯ” ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਪੰਜਵੀਂ “ਸਮਾਨਾਯ”—ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂਆਂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 84
स्वाहाकारैः पृथग्घुत्वा शेषं भुञ्जीत कामतः अपः पुनः सकृत्प्राश्य आचम्य हृदयं स्पृशेत्
“ਸ੍ਵਾਹਾ” ਉਚਾਰ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ, ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਮੁੜ ਇਕ ਵਾਰ ਜਲ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਆਚਮਨ ਪੂਰਾ ਕਰ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰੇ।
Verse 85
प्राणानां ग्रन्थिरस्यात्मा रुद्रो ह्यात्मा विशान्तकः रुद्रो वै ह्यात्मनः प्राण एवमाप्याययेत्स्वयम्
ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਗੰਠਿ-ਸਰੂਪ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਰੁਦ੍ਰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਲੇ ਤੇ ਸਥਿਰ ਕਰੇ।
Verse 86
प्राणे निविष्टो वै रुद्रस् तस्मात्प्राणमयः स्वयम् प्राणाय चैव रुद्राय जुहोत्यमृतमुत्तमम्
ਰੁਦ੍ਰ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪ ਪ੍ਰਾਣਮਯ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ—ਇੱਕ ਹੀ ਤੱਤ ਜਾਣ ਕੇ—ਉੱਤਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇ।
Verse 87
शिवाविशेह मामीश स्वाहा ब्रह्मात्मने स्वयम् एवं पञ्चाहुतीश्चैव प्रभुः प्रीणातु शाश्वतः
ਹੇ ਈਸ਼! ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਭੇਦ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਕਤੀ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ—ਸਵਾਹਾ। ਬ੍ਰਹਮਾਤਮਾ, ਸਵਯੰਭੂ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਪ੍ਰਭੂ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ।
Verse 88
पुरुषो ऽसि पुरे शेषे त्वं अङ्गुष्ठप्रमाणतः आश्रितश्चैव चाङ्गुष्ठम् ईशः परमकारणम्
ਤੂੰ ਉਹੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈਂ ਜੋ ਦੇਹ-ਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਵਾਸੀ ਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਮਾਪ ਵਰਗਾ ਹੈਂ। ਪਰ ਉਹ ਅੰਗੂਠਾ-ਮਾਤ੍ਰ ਆਤਮਾ ਵੀ ਤੇਰੇ ਹੀ ਆਸਰੇ ਹੈ—ਹੇ ਈਸ਼, ਤੂੰ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈਂ।
Verse 89
सर्वस्य जगतश्चैव प्रभुः प्रीणातु शाश्वतः त्वं देवानामसि ज्येष्ठो रुद्रस्त्वं च पुरो वृषा
ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ। ਤੂੰ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇਠਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਅੱਗੇ ਰਹਿ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਆਦਿ-ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਹੈਂ।
Verse 90
मृदुस्त्वमन्नमस्मभ्यम् एतदस्तु हुतं तव इत्येवं कथितं सर्वं गुणप्राप्तिविशेषतः
ਤੂੰ ਮ੍ਰਿਦੁ ਹੈਂ; ਸਾਡੇ ਲਈ ਅੰਨ ਬਣ। ਇਹ ਆਹੁਤੀ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਰਪਿਤ ਹੋਵੇ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਪਤੀ (ਪ੍ਰਭੂ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
Verse 91
योगाचारः स्वयं तेन ब्रह्मणा कथितः पुरा एवं पाशुपतं ज्ञानं ज्ञातव्यं च प्रयत्नतः
ਇਹ ਯੋਗਾਚਾਰ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਪ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 92
भस्मस्नायी भवेन् नित्यं भस्मलिप्तः सदा भवेत् यः पठेच्छृणुयाद्वापि श्रावयेद्वा द्विजोत्तमान्
ਉਹ ਨਿੱਤ ਭਸਮ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਦਾ ਭਸਮ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਰਹੇ। ਜੋ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦਵਿਜੋਤਮ—ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ, ਸੁਣੇ ਜਾਂ ਸੁਣਾਵੇ, ਉਹ ਪਸ਼ੂ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੈਵ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਉਨਮੁਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 93
दैवे कर्मणि पित्र्ये वा स याति परमां गतिम्
ਦੇਵ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ—ਉਹ ਭਗਤ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਾਸ਼ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It is a Śaiva yogic discipline taught by Sūta involving mind-fixation, structured contemplation of Umāpati with Śakti/Rudra frameworks, and progressive inner realization; its highest fruit is mokṣa/apavarga and Śiva-sāyujya, while siddhis are presented as subordinate outcomes.
Aṇimā, laghimā, mahimā, prāpti, prākāmya, īśitva, vaśitva, and yatra-kāmāvasāyitā are enumerated; the text emphasizes they arise through yoga (krama-yoga/Pāśupata-yoga) and should not distract from liberation.
A heart-centered internal homa in which five offerings are made with svāhā to prāṇa, apāna, vyāna, udāna, and samāna, while meditating on vaiśvānara and identifying Rudra with prāṇa and the inner self.
To demonstrate the inevitability of karmic consequence and the terror of saṃsāra, thereby strengthening vairāgya and motivating sustained dhyāna and Śiva-oriented yoga as the reliable means to transcend repeated birth and suffering.