Adhyaya 106
विनायकोत्पत्तिः / ताण्डव-प्रसङ्गः (दारुक-वधः, काली-उत्पत्तिः, क्षेत्रपालोत्पत्तिः)
ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ-ਆਰੰਭ ਦਾ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਸਕੰਦ ਦੇ ਅਗ੍ਰਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਦਾਰੁਕਾਸੁਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਬਲ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਉਮਾਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾ ਕੇ ਦਾਰੁਕ-ਵਧ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਗਿਰਿਜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵੀ ਸ਼ਿਵ-ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਉਗ੍ਰ ਸ਼ਕਤੀ-ਰੂਪ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਤੀਜੇ ਨੇਤਰ ਤੋਂ ਕਾਲੀ (ਕਾਲਕੰਠੀ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਾਲੀ ਦਾਰੁਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧਾਗਨੀ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਿਅਾਕੁਲ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਬਾਲ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਰੋਂਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵੀ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾ ਕੇ ਕਾਲੀ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਲ ਖੇਤਰਪਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਮੂਰਤੀਆਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰੇਤਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਤਾਣਡਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵੀ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯਾਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵ ਕਾਲੀ ਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे विनायकोत्पत्तिर्नाम पञ्चाधिकशततमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः नृत्यारम्भः कथं शंभोः किमर्थं वा यथातथम् वक्तुमर्हसि चास्माकं श्रुतः स्कन्दाग्रजोद्भवः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਨਾਇਕ ਉਤਪੱਤੀ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਛੇਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸ਼ੰਭੋ! ਤੁਹਾਡਾ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਿਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ—ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਤਿਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਅਸੀਂ ਸਕੰਦ ਦੇ ਅਗਰਜ-ਰੂਪ ਵਿਨਾਇਕ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਥਨ ਕਰੋ।
Verse 2
सूत उवाच दारुको ऽसुरसम्भूतस् तपसा लब्धविक्रमः सूदयामास कालाग्निर् इव देवान्द्विजोत्तमान्
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਅਸੁਰ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਦਾਰੁਕ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਪਾ ਕੇ, ਯੁਗਾਂਤ ਦੀ ਕਾਲਾਗਨੀ ਵਾਂਗ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹ ਕੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਧਰਮ ਦਬਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬੱਧ ਪਸ਼ੂ (ਜੀਵ) ਪਾਸ਼ (ਬੰਧਨ) ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਉਹ ਪਤੀ—ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ—ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
दारुकेण तदा देवास् ताडिताः पीडिता भृशम् ब्रह्माणं च तथेशानं कुमारं विष्णुमेव च
ਤਦ ਦਾਰੁਕ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਦੇਵਤਾ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਚਲੇ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਈਸ਼ਾਨ (ਪ੍ਰਭੂ), ਕੁਮਾਰ (ਸਕੰਦ) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 4
यममिन्द्रमनुप्राप्य स्त्रीवध्य इति चासुरः स्त्रीरूपधारिभिः स्तुत्यैर् ब्रह्माद्यैर्युधि संस्थितैः
ਯਮ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਅਸੁਰ ਬਾਰੇ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ‘ਸਤ੍ਰੀ-ਵਧ੍ਯ’ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਸਤ੍ਰੀ ਰੂਪ ਨਾਲ ਹੀ ਵਧਯੋਗ ਹੈ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸਤ੍ਰੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 5
बाधितास्तेन ते सर्वे ब्रह्माणं प्राप्य वै द्विजाः विज्ञाप्य तस्मै तत्सर्वं तेन सार्धमुमापतिम्
ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਪੀੜਤ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦ੍ਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸੀ ਅਤੇ ਉਮਾਪਤੀ—ਉਮਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ—ਸੰਬੰਧੀ ਵਰਤਾਂਤ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ।
Verse 6
सम्प्राप्य तुष्टुवुः सर्वे पितामहपुरोगमाः ब्रह्मा प्राप्य च देवेशं प्रणम्य बहुधा नतः
ਉਹਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਭ ਨੇ ਦੇਵੇਸ਼ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੇਵੇਸ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 7
दारुणो भगवान्दारुः पूर्वं तेन विनिर्जिताः निहत्य दारुकं दैत्यं स्त्रीवध्यं त्रातुमर्हसि
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ‘ਦਾਰੁ’ ਨਾਮ ਦਾ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਸੀ; ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਏ ਸੀ। ਦਾਰੁਕ ਦੈਤ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਵਧ ਨਿਧਾਰਤ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯੋਗ ਹੈ।
Verse 8
विज्ञप्तिं ब्रह्मणः श्रुत्वा भगवान् भगनेत्रहा देवीमुवाच देवेशो गिरिजां प्रहसन्निव
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ—ਭਗਨੇਤ੍ਰਹਾ, ਦੇਵੇਸ਼—ਮਾਨੋ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਗਿਰਿਜਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਬੋਲੇ।
Verse 9
भवतीं प्रार्थयाम्यद्य हिताय जगतां शुभे वधार्थं दारुकस्यास्य स्त्रीवध्यस्य वरानने
ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਜਗਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ, ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਵਧਯ ਹੈ, ਉਸ ਦਾਰੁਕ ਦਾ ਵਧ ਕਰ।
Verse 10
अथ सा तस्य वचनं निशम्य जगतो ऽरणिः विवेश देहे देवस्य देवेशी जन्मतत्परा
ਤਦ ਜਗਤ ਦੀ ਅਰਣੀ-ਸਰੂਪਾ ਦੇਵੇਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਕਟ (ਜਨਮ) ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੋ ਗਈ।
Verse 11
एकेनांशेन देवेशं प्रविष्टा देवसत्तमम् न विवेद तदा ब्रह्मा देवाश्चेन्द्रपुरोगमाः
ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਦੇਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰ-ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਦੇਵਗਣ ਉਸ ਦੇਵਸੱਤਮ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕੇ।
Verse 12
गिरिजां पूर्ववच्छंभोर् दृष्ट्वा पार्श्वस्थितां शुभाम् मायया मोहितस्तस्याः सर्वज्ञो ऽपि चतुर्मुखः
ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਪਾਸੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ੁਭ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੜੀ ਗਿਰਿਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 13
सा प्रविष्टा तनुं तस्य देवदेवस्य पार्वती कण्ठस्थेन विषेणास्य तनुं चक्रे तदात्मनः
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਤਨ ਵਿੱਚ ਪਾਰਵਤੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਠ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਵਿਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਤਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਵਰਗਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 14
तां च ज्ञात्वा तथाभूतां तृतीयेनेक्षणेन वै ससर्ज कालीं कामारिः कालकण्ठीं कपर्दिनीम्
ਉਸ ਦੀ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਕਾਮਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆਪਣੇ ਤੀਜੇ ਨੇਤਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਕਾਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ—ਕਾਲਕੰਠੀ, ਕਪੜਦਿਨੀ।
Verse 15
जाता यदा कालिमकालकण्ठी जाता तदानीं विपुला जयश्रीः देवेतराणामजयस्त्वसिद्ध्या तुष्टिर्भवान्याः परमेश्वरस्य
ਜਦੋਂ ਨੀਲਕੰਠ ਦੀ ਸਹਚਰੀ ਕਾਲਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਦੇਵੇਤਰਾਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਅਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਹਾਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਭਵਾਨੀ ਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।
Verse 16
जातां तदानीं सुरसिद्धसंघा दृष्ट्वा भयाद् दुद्रुवुर् अग्निकल्पाम् कालीं गरालंकृतकालकण्ठीम् उपेन्द्रपद्मोद्भवशक्रमुख्याः
ਉਸ ਵੇਲੇ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਜ੍ਵਲੰਤ, ਭਿਆਨਕ ਗਰਾਲ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੀ ਕਾਲਕੰਠੀ ਕਾਲਿਕਾ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਪੇਂਦ੍ਰ (ਵਿਸ਼ਨੂ), ਪਦਮੋਦਭਵ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਪਏ।
Verse 17
तथैव जातं नयनं ललाटे सितांशुलेखा च शिरस्युदग्रा कण्ठे करालं निशितं त्रिशूलं करे करालं च विभूषणानि
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਲਾਟ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਨੇਤਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟੀ ਚੰਦ੍ਰ-ਰੇਖਾ ਵਰਗੀ ਉੱਚੀ ਚਮਕ ਦਿਖੀ। ਗਲੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ਡਰਾਉਣੇ ਗਹਿਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 18
सार्धं दिव्यांबरा देव्याः सर्वाभरणभूषिताः सिद्धेन्द्रसिद्धाश् च तथा पिशाचा जज्ञिरे पुनः
ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਾਲ—ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਅਤੇ ਸਭ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਸੀ—ਮੁੜ ਸਿੱਧ, ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਪਿਸਾਚ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 19
आज्ञया दारुकं तस्याः पार्वत्याः परमेश्वरी दानवं सूदयामास सूदयन्तं सुराधिपान्
ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਜੋ ਦਾਨਵ ਦਾਰੁਕ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੇਵੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 20
संरंभातिप्रसंगाद् वै तस्याः सर्वमिदं जगत् क्रोधाग्निना च विप्रेन्द्राः संबभूव तदातुरम्
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਉਸ ਦੇ ਅਤਿ ਉਤਾਵਲੇ ਤੇ ਉਗ੍ਰ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਉਫਾਨ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧ-ਅੱਗ ਭੜਕ ਉਠੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸੜ ਕੇ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 21
भवो ऽपि बालरूपेण श्मशाने प्रेतसंकुले रुरोद मायया तस्याः क्रोधाग्निं पातुम् ईश्वरः
ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਵੀ ਬਾਲ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਰੋਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰੋਧ-ਅੱਗ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦੇਵੇ।
Verse 22
तं दृष्ट्वा बालमीशानं मायया तस्य मोहिता उत्थाप्याघ्राय वक्षोजं स्तनं सा प्रददौ द्विजाः
ਉਸ ਬਾਲ-ਰੂਪ ਈਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਇਆ—ਹੇ ਦਵਿਜੋ।
Verse 23
स्तनजेन तदा सार्धं कोपमस्याः पपौ पुनः क्रोधेनानेन वै बालः क्षेत्राणां रक्षको ऽभवत्
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਵੀ ਮੁੜ ਪੀ ਲਿਆ। ਉਸੇ ਕ੍ਰੋਧ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਬਾਲਕ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ—ਖੇਤਰਪਾਲ—ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 24
मूर्तयो ऽष्टौ च तस्यापि क्षेत्रपालस्य धीमतः एवं वै तेन बालेन कृता सा क्रोधमूर्छिता
ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਖੇਤਰਪਾਲ ਦੇ ਵੀ ਅੱਠ ਰੂਪ (ਮੂਰਤੀਆਂ) ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਬਾਲਕ ਨੇ ਇਹ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਗਈ।
Verse 25
कृतमस्याः प्रसादार्थं देवदेवेन ताण्डवम् संध्यायां सर्वभूतेन्द्रैः प्रेतैः प्रीतेन शूलिना
ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਨੇ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਤਾਂਡਵ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਭੂਤ-ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਗਣ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ।
Verse 26
पीत्वा नृत्यामृतं शंभोर् आकण्ठं परमेश्वरी ननर्त सा च योगिन्यः प्रेतस्थाने यथासुखम्
ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਨਾਚ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਗਲੇ ਤੱਕ ਪੀ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਨੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰੇਤ-ਸਥਾਨ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਯਥਾਸੁਖ ਨੱਚੀਆਂ।
Verse 27
तत्र सब्रह्मका देवाः सेन्द्रोपेन्द्राः समन्ततः प्रणेमुस्तुष्टुवुः कालीं पुनर्देवीं च पार्वतीम्
ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ—ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਉਪੇਂਦਰ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਸਮੇਤ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ—ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਕਾਲੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪਾਰਵਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰਾਹਿਆ।
Verse 28
एवं संक्षेपतः प्रोक्तं ताण्डवं शूलिनः प्रभोः योगानन्देन च विभोस् ताण्डवं चेति चापरे
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਤਾਣਡਵ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਵਿਭੂ ਦੇ ਇਸੇ ਨਾਚ ਨੂੰ ‘ਯੋਗਾਨੰਦ-ਤਾਣਡਵ’ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Kali is manifested to accomplish the destruction of the boon-protected Daruka (notably framed as ‘strī-vadhya’), signifying Shiva’s controlled release of Shakti’s fierce power for dharma-protection—followed by the necessity of pacifying that power to restore cosmic balance.
It dramatizes divine upaya (skillful means): Shiva uses māyā to redirect and absorb the destructive ‘krodhāgni’ into a protective function, transforming uncontrolled fury into kshetra-raksha (guardianship), a template for inner anger’s sublimation in sadhana.
The text presents Tandava as a prasāda-hetu act that delights and pacifies, while also being described as ‘yogānanda-tāṇḍava’—linking outward divine dance with inward yogic bliss and restoration of sattva.