Adhyaya 6
अग्नित्रय-पितृवंश-रुद्रसृष्टि-वैराग्योपदेशः
ਸੂਤ ਅਗਨੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਰੂਪ—ਪਵਮਾਨ, ਪਾਵਕ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੇਦ, ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਯਜ್ಞਕਰਮ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਵਰਗ—ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ्त ਅਤੇ ਬਰ੍ਹਿਸਦ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤਾਨ (ਮੇਨਾ ਆਦਿ) ਵਰਣਨ ਹੋ ਕੇ, ਯਜ્ઞੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਧਾਰਾ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸ਼ੈਵ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਤੀ ਪਾਰਵਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਰੁਦ੍ਰ ਅਨੇਕ ਰੁਦ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਹਨਾਂ ਅਮਰ, ਸ਼ੁੱਧ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਮਰਣਧਰਮੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਐਸੀ ਸ੍ਰਜਨ-ਅਵਸਥਾ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਰਾ-ਮਰਨ ਬੱਧ ਜਗਤ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼—ਸ਼ਿਵ ਸਥਾਣੂ (ਅਚਲ) ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਯੋਗਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਿਕ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼, ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪੀ ਵੀ ਨਰਕ ਤੋਂ ਛੁਟਦਾ ਹੈ—ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕਿ ਕੌਣ ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच पवमानः पावकश् च शुचिरग्निश् च ते स्मृताः निर्मथ्यः पवमानस्तु वैद्युतः पावकः स्मृतः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਵਮਾਨ, ਪਾਵਕ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ—ਇਹ ਅਗਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਵਮਾਨ ਮਥਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅਗਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਵਕ ਬਿਜਲੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅਗਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 2
शुचिः सौरस्तु विज्ञेयः स्वाहापुत्रास्त्रयस्तु ते पुत्रैः पौत्रैस्त्विहैतेषां संख्या संक्षेपतः स्मृता
ਸ਼ੁਚਿ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਸ੍ਵਾਹਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੌਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 3
विसृज्य सप्तकं चादौ चत्वारिंशन्नवैव च इत्येते वह्नयः प्रोक्ताः प्रणीयन्ते ऽध्वरेषु च
ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਤ (ਪਵਿੱਤਰ) ਅਗਨੀਆਂ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਉਨੰਜਾ (49) ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ—ਇਹ ਸਭ ‘ਵਹਨੀ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 4
सर्वे तपस्विनस्त्वेते सर्वे व्रतभृतः स्मृताः प्रजानां पतयः सर्वे सर्वे रुद्रात्मकाः स्मृताः
ਇਹ ਸਭ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤਪਸਵੀ ਹਨ; ਸਭ ਨੂੰ ਵਰਤ-ਧਾਰੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਪਤੀ (ਅਧਿਪਤੀ) ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਰੁਦ੍ਰਾਤਮਕ—ਰੁਦ੍ਰ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਸਰੂਪ—ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 5
अयज्वानश् च यज्वानः पितरः प्रीतिमानसाः अग्निष्वात्ताश् च यज्वानः शेषा बर्हिषदः स्मृताः
ਪਿਤਰ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ—ਅਯਜਵਾਨ (ਜੋ ਯੱਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ) ਅਤੇ ਯਜਵਾਨ (ਯੱਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ); ਸਭ ਪ੍ਰਸੰਨ-ਚਿੱਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ্ত ਪਿਤਰ ਯਜਵਾਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਬਰ੍ਹਿਸਦ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 6
मेनां तु मानसीं तेषां जनयामास वै स्वधा अग्निष्वात्तात्मजा मेना मानसी लोकविश्रुता
ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ੍ਵਧਾ ਨੇ ਮਨੋਜਾਤ (ਮਾਨਸੀ) ਧੀ ਮੇਨਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ্ত ਵੰਸ਼ ਦੀ ਇਹ ਮਾਨਸੀ ਮੇਨਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਖਿਆਤ ਹੋਈ।
Verse 7
असूत मेना मैनाकं क्रौञ्चं तस्यानुजामुमाम् गङ्गां हैमवतीं जज्ञे भवाङ्गाश्लेषपावनीम्
ਮੇਨਾ ਨੇ ਮੈਨਾਕ ਅਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਨੁਜਾ ਉਮਾ ਨੂੰ ਵੀ। ਹਿਮਵਤ ਤੋਂ ਹੈਮਵਤੀ ਗੰਗਾ ਜੰਮੀ—ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਅੰਗ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪਾਵਨੀ।
Verse 8
धरणीं जनयामास मानसीं यज्ञयाजिनीम् स्वधा सा मेरुराजस्य पत्नी पद्मसमानना
ਸ੍ਵਧਾ—ਮੇਰੁਰਾਜ ਦੀ ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ—ਨੇ ਮਨੋਜਾਤ (ਮਾਨਸੀ) ਧਰਣੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਯਜ्ञ-ਯਾਜਿਨੀ, ਯਜ्ञ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਹੈ।
Verse 9
पितरो ऽमृतपाः प्रोक्तास् तेषां चैवेह विस्तरः ऋषीणां च कुलं सर्वं शृणुध्वं तत्सुविस्तरम्
ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਕੁਲ-ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣੋ॥
Verse 10
वदामि पृथगध्यायसंस्थितं वस्तदूर्ध्वतः दाक्षायणी सती याता पार्श्वं रुद्रस्य पार्वती
ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਵੱਖਰੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀ ਆਵੇਗਾ: ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀ ਸਤੀ ਮੁੜ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਪਾਸ ਗਈ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਬਣੀ॥
Verse 11
पश्चाद्दक्षं विनिन्द्यैषा पतिं लेभे भवं तथा तां ध्यात्वा व्यसृजद्रुद्रान् अनेकान्नीललोहितः
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਕੇ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਨੇ ਅਨੇਕ ਰੁਦ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ॥
Verse 12
आत्मनस्तु समान्सर्वान् सर्वलोकनमस्कृतान् याचितो मुनिशार्दूला ब्रह्मणा प्रहसन् क्षणात्
ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰਦੂਲੋ! ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ ਹਨ—ਉਹ ਖ਼ਸ਼ਣ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹੱਸ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਸਹਿਮਤੀ ਹੋਵੇ॥
Verse 13
तैस्तु संछादितं सर्वं चतुर्दशविधं जगत् तान्दृष्ट्वा विविधान् रुद्रान् निर्मलान्नीललोहितान्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚੌਦਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕਿਆ ਤੇ ਵਿਆਪ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਭਿੰਨ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਨਿਰਮਲ ਸਰੂਪ, ਨੀਲ-ਲੋਹਿਤ ਵਰਣ ਵਾਲੇ—(ਇੱਕ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ)॥
Verse 14
जरामरणनिर्मुक्तान् प्राह रुद्रान्पितामहः नमो ऽस्तु वो महादेवास् त्रिनेत्रा नीललोहिताः
ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਜਰਾ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਮਹਾਦੇਵੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੋ, ਨੀਲ ਅਤੇ ਲੋਹਿਤ ਵਰਣ ਵਾਲਿਓ।”
Verse 15
सर्वज्ञाः सर्वगा दीर्घा ह्रस्वा वामनकाः शुभाः हिरण्यकेशा दृष्टिघ्ना नित्या बुद्धाश् च निर्मलाः
ਉਹ ਸਰਵਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਹਨ; ਕਦੇ ਲੰਮੇ, ਕਦੇ ਛੋਟੇ, ਕਦੇ ਵਾਮਨ ਰੂਪ—ਸਦਾ ਸ਼ੁਭ। ਸੁਨਹਿਰੀ ਕੇਸਾਂ ਵਾਲੇ, ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨੂੰ ਵੀ ਦਬਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ; ਨਿੱਤ, ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ।
Verse 16
निर्द्वंद्वा वीतरागाश् च विश्वात्मानो भवात्मजाः एवं स्तुत्वा तदा रुद्रान् रुद्रं चाह भवं शिवम् प्रदक्षिणीकृत्य तदा भगवान्कनकाण्डजः
ਭਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦ੍ਵੰਦ੍ਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਵੈਰਾਗੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ ਸ্তুਤੀ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਕਨਕਾਂਡਜ ਨੇ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਕਰ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ—ਭਵ, ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਿਵ—ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 17
नमो ऽस्तु ते महादेव प्रजा नार्हसि शंकर मृत्युहीना विभो स्रष्टुं मृत्युयुक्ताः सृज प्रभो
ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਜਾ ਰਚਣਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ੋਭਦਾ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਸਵਾਮੀ—ਮੌਤ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਹੀ ਸਿਰਜੋ।
Verse 18
ततस्तमाह भगवान् न हि मे तादृशी स्थितिः स त्वं सृज यथाकामं मृत्युयुक्ताः प्रजाः प्रभो
ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮੌਤ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਸਿਰਜ।”
Verse 19
लब्ध्वा ससर्ज सकलं शंकराच्चतुराननः जरामरणसंयुक्तं जगदेतच्चराचरम्
ਸ਼ੰਕਰ ਤੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਜਰਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਰਚਿਆ।
Verse 20
शंकरो ऽपि तदा रुद्रैर् निवृत्तात्मा ह्यधिष्ठितः स्थाणुत्वं तस्य वै विप्राः शंकरस्य महात्मनः
ਤਦੋਂ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਅੰਤਰਮੁਖ (ਨਿਵ੍ਰਿੱਤਾਤਮਾ) ਬਣ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਸਥਾਣੂ-ਭਾਵ—ਅਚਲ, ਧ੍ਰੁਵ ਰੂਪ—ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ।
Verse 21
निष्कलस्यात्मनः शम्भोः स्वेच्छाधृतशरीरिणः शं रुद्रः सर्वभूतानां करोति घृणया यतः
ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ੰਭੂ—ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਲ ਆਤਮਾ ਨਿਸ਼ਕਲ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਰੁਦ੍ਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
शंकरश्चाप्रयत्नेन तदात्मा योगविद्यया वैराग्यस्थं विरक्तस्य विमुक्तिर्यच्छमुच्यते
ਸ਼ੰਕਰ—ਜੋ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨਾਲ ਏਕਰੂਪ ਹਨ—ਯੋਗ-ਵਿਦਿਆ ਰਾਹੀਂ ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਵਿਰਕਤ ਜੀਵ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਜਤਨ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ; ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪਰਮ ਸ਼ਮ, ਪਰਮ ਮੰਗਲ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 23
अणोस्तु विषयत्यागः संसारभयतः क्रमात् वैराग्याज्जायते पुंसो विरागो दर्शनान्तरे
ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਅਣੂ ਮਾਤਰ ਵੀ। ਉਸ ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਗਹਿਰਾ ਵਿਰਾਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
विमुख्यो विगुणत्यागो विज्ञानस्याविचारतः तस्य चास्य च संधानं प्रसादात्परमेष्ठिनः
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਮੁਖ ਹੋਣਾ, ਦੋਸ਼ੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਬੌਧਿਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਠਣਾ—ਉਸ ਪਰਤੱਤਵ ਅਤੇ ਇਸ ਜੀਵ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸੰਧਾਨ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
धर्मो ज्ञानं च वैराग्यम् ऐश्वर्यं शंकरादिह स एव शंकरः साक्षात् पिनाकी नीललोहितः
ਇੱਥੇ ਧਰਮ, ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ੰਕਰ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼ੰਕਰ ਹੈ—ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਮਹਾਦੇਵ।
Verse 26
ये शंकराश्रिताः सर्वे मुच्यन्ते ते न संशयः न गच्छन्त्येव नरकं पापिष्ठा अपि दारुणम्
ਜੋ ਸਭ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਘੋਰ ਪਾਪੀ ਵੀ ਹੋਣ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ।
Verse 27
आश्रिताः शंकरं तस्मात् प्राप्नुवन्ति च शाश्वतम् ऋषय ऊचुः मायान्ताश्चैव घोराद्या ह्य् अष्टविंशतिरेव च
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਘੋਰ ਆਦਿ ਦੀ ਲੜੀ ਅਤੇ ਮਾਯਾਂਤ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕੁੱਲ ਅਠਾਈ ਹਨ।’
Verse 28
कोटयो नरकाणां तु पच्यन्ते तासु पापिनः अनाश्रिताः शिवं रुद्रं शंकरं नीललोहितम्
ਨਰਕਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਹੀ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਪੀ ਸੜਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਸ਼ਿਵ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸ਼ੰਕਰ, ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ।
Verse 29
आश्रयं सर्वभूतानाम् अव्ययं जगतां पतिम् पुरुषं परमात्मानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम्
ਮੈਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਪਤੀ—ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਅੰਤਰਯਾਮੀ, ਅਨੇਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਹਵਾਨਿਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਸ਼ਿਵ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ; ਉਹ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
तमसा कालरुद्राख्यं रजसा कनकाण्डजम् सत्त्वेन सर्वगं विष्णुं निर्गुणत्वे महेश्वरम्
ਤਮੋਗੁਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਕਾਲਰੁਦ੍ਰ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਰਜੋਗੁਣ ਵਿੱਚ ‘ਕਨਕਾਂਡਜ’ (ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ-ਬ੍ਰਹਮਾ), ਸਤ੍ਤਵਗੁਣ ਵਿੱਚ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ‘ਵਿਸ਼ਨੂ’; ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਮਹੇਸ਼ਵਰ’—ਗੁਣਾਤੀਤ ਪਰਮ ਪਤੀ ਹੈ।
Verse 31
केन गच्छन्ति नरकं नराः केन महामते कर्मणाकर्मणा वापि श्रोतुं कौतूहलं हि नः
ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ! ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹਨ? ਕਰਮ ਨਾਲ ਜਾਂ ਅਕਰਮ ਨਾਲ? ਸਾਨੂੰ ਸੁਣਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
They are three principal forms of Agni named at the outset, associated with different functions and origins (including lightning and solar association), and presented as foundational to sacrificial performance and its cosmological extensions.
It establishes Rudra’s manifold yet pure and deathless presence across the cosmos, while also clarifying that Śiva’s essential nature remains transcendent; creation with mortality is delegated, highlighting Śiva as the ultimate refuge beyond jarā-maraṇa.
A progression from viṣaya-tyāga to vairāgya supported by yoga-vidyā, culminating in Śaṅkara-āśraya (taking refuge in Śiva), which is declared sufficient to avert naraka and secure the eternal goal.