Adhyaya 98

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे जलन्धरवधो नाम सप्तनवतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कथं देवेन वै सूत देवदेवान्महेश्वरात् सुदर्शनाख्यं वै लब्धं वक्तुमर्हसि विष्णुना

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਜਲੰਧਰ-ਵਧ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸਤਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ (ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੂਤ! ਦੱਸੋ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ‘ਸੁਦਰਸ਼ਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਚੱਕਰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ?

Verse 2

सूत उवाच देवानाम् असुरेन्द्राणाम् अभवच्च सुदारुणः सर्वेषामेव भूतानां विनाशकरणो महान्

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ (ਯੁੱਧ) ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕਾਰਣ ਬਣਿਆ।

Verse 3

ते देवाः शक्तिमुशलैः सायकैर्नतपर्वभिः प्रभिद्यमानाः कुन्तैश् च दुद्रुवुर्भयविह्वलाः

ਸ਼ਕਤੀ, ਮੁਸ਼ਲ, ਜੋੜਾਂ ਤੋਂ ਵੰਕੇ ਤੀਰਾਂ ਅਤੇ ਕੂੰਤਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿੱਧੇ ਹੋਏ ਦੇਵ ਭੈ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ।

Verse 4

पराजितास्तदा देवा देवदेवेश्वरं हरिम् प्रणेमुस्तं सुरेशानं शोकसंविग्नमानसाः

ਤਦੋਂ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਮਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਹਰਿ—ਸੁਰੇਸ਼—ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 5

तान् समीक्ष्याथ भगवान् देवदेवेश्वरो हरिः प्रणिपत्य स्थितान्देवान् इदं वचनमब्रवीत्

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਨੇ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।

Verse 6

वत्साः किमिति वै देवाश् च्युतालङ्कारविक्रमाः समागताः ससंतापा वक्तुमर्हथ सुव्रताः

ਹੇ ਵਤਸੋ! ਹੇ ਦੇਵੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਵੀਰਤਾ ਦਾ ਤੇਜ ਕਿਉਂ ਢਲ ਗਿਆ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਦੁੱਖ-ਸੰਤਾਪ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਏ ਹੋ? ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੋ, ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ।

Verse 7

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तथाभूताः सुरोत्तमाः प्रणम्याहुर्यथावृत्तं देवदेवाय विष्णवे

ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਹਲ ਹੋਏ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ, ਠੀਕ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ।

Verse 8

भगवन्देवदेवेश विष्णो जिष्णो जनार्दन दानवैः पीडिताः सर्वे वयं शरणमागताः

ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼! ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਹੇ ਅਜਿੱਤ ਜਿਸ਼ਨੂ, ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ! ਦਾਨਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੀੜਤ ਅਸੀਂ ਸਭ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਾਂ।

Verse 9

त्वमेव देवदेवेश गतिर्नः पुरुषोत्तम त्वमेव परमात्मा हि त्वं पिता जगतामपि

ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ! ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡੀ ਇਕੋ ਗਤੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਵੀ ਹੈਂ।

Verse 10

त्वमेव भर्ता हर्ता च भोक्ता दाता जनार्दन हन्तुमर्हसि तस्मात्त्वं दानवान्दानवार्दन

ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ! ਤੂੰ ਹੀ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਸੰਹਾਰਕ, ਭੋਗਤਾ ਤੇ ਦਾਤਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਦਾਨਵਾਰਦਨ, ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਜੋਗ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ—ਕਰ।

Verse 11

दैत्याश् च वैष्णवैर्ब्राह्मै रौद्रैर्याम्यैः सुदारुणैः कौबेरैश्चैव सौम्यैश् च नैरृत्यैर्वारुणैर्दृढैः

ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਣਵ ਫੌਜਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਜਨਿਤ ਗਣਾਂ, ਰੌਦ੍ਰ ਗਣਾਂ, ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਯਾਮ੍ਯ ਬਲਾਂ, ਕੋਮਲ ਪਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕੌਬੇਰ ਦਲਾਂ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨੈਰ੍ਰਿਤ੍ਯ ਤੇ ਵਾਰੁਣ ਬਲਾਂ ਨੇ ਘੇਰ ਕੇ ਟੱਕਰ ਦਿੱਤੀ।

Verse 12

वायव्यैश् च तथाग्नेयैर् ऐशानैर् वार्षिकैः शुभैः सौरै रौद्रैस् तथा भीमैः कम्पनैर् जृम्भणैर् दृढैः

ਵਾਯਵ੍ਯ, ਆਗ੍ਨੇਯ ਅਤੇ ਐਸ਼ਾਨ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ; ਸ਼ੁਭ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਸੌਰ ਤੇ ਰੌਦ੍ਰ ਸੰਬੰਧੀ ਅਪਸ਼ਕੁਨਾਂ ਨਾਲ—ਭਿਆਨਕ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕੰਪਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਉਥਲ-ਪੁਥਲਾਂ (ਨਿਮਿੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ)।

Verse 13

अवध्या वरलाभात्ते सर्वे वारिजलोचन सूर्यमण्डलसम्भूतं त्वदीयं चक्रम् उद्यतम्

ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ! ਵਰ ਦੇ ਲਾਭ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਅਵਧ੍ਯ—ਵਧ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਪਰ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਤੇਰਾ ਚੱਕਰ ਉੱਠ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਵੀ ਪਤੀ-ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਹਥਿਆਰ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉਪਰ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦਾ।

Verse 14

कुण्ठितं हि दधीचेन च्यावनेन जगद्गुरो दण्डं शार्ङ्गं तवास्त्रं च लब्धं दैत्यैः प्रसादतः

ਹੇ ਜਗਦਗੁਰੂ! ਦਧੀਚੀ ਅਤੇ ਚ੍ਯਾਵਨ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁੰਠਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਵੀ (ਪੂਰਵ) ਪ੍ਰਸਾਦ ਕਰਕੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਤੇਰਾ ਡੰਡ, ਸ਼ਾਰਂਗ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਸਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ।

Verse 15

पुरा जलन्धरं हन्तुं निर्मितं त्रिपुरारिणा रथाङ्गं सुशितं घोरं तेन तान् हन्तुम् अर्हसि

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਰੀ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਅਤਿ-ਤੀਖਾ ਚੱਕਰ ਰਚਿਆ ਸੀ। ਉਸੇ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਜੋਗ ਹੈਂ।

Verse 16

तस्मात्तेन निहन्तव्या नान्यैः शस्त्रशतैरपि ततो निशम्य तेषां वै वचनं वारिजेक्षणः

ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ—ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸੈਂਕੜੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਨੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸਲਾਹ ਮੰਨ ਲਈ।

Verse 17

वाचस्पतिमुखानाह स हरिश्चक्रभृत् स्वयम् श्रीविष्णुर् उवाच भोभो देवा महादेवं सर्वैर् देवैः सनातनैः

ਤਦ ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਹਰੀ—ਸਵੈੰ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਕੇ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਦੇਵੋ! ਸਭ ਸਨਾਤਨ ਦੇਵ ਮਿਲ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਕੋਲ ਚੱਲੀਏ।”

Verse 18

सम्प्राप्य सांप्रतं सर्वं करिष्यामि दिवौकसाम् देवा जलन्धरं हन्तुं निर्मितं हि पुरारिणा

ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮ्यਕ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਂ ਸੁਰਲੋਕ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੁਰਾਰੀ (ਸ਼ਿਵ) ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 19

लब्ध्वा रथाङ्गं तेनैव निहत्य च महासुरान् सर्वान्धुन्धुमुखान्दैत्यान् अष्टषष्टिशतान् सुरान्

ਰਥਾਂਗ (ਚੱਕਰ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸੇ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਂ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ—ਧੁੰਧੁਮੁਖ ਟੋਲੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਛੇ ਸੌ ਸੀ।

Verse 20

सबान्धवान्क्षणादेव युष्मान् संतारयाम्यहम् सूत उवाच एवम् उक्त्वा सुरश्रेष्ठान् सुरश्रेष्ठमनुस्मरन्

ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਇਸੇ ਪਲ ਮੈਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦਿਆਂਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 21

सुरश्रेष्ठस्तदा श्रेष्ठं पूजयामास शङ्करम् लिङ्गं स्थाप्य यथान्यायं हिमवच्छिखरे शुभे

ਤਦੋਂ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਹਿਮਵਤ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ।

Verse 22

मेरुपर्वतसंकाशं निर्मितं विश्वकर्मणा त्वरिताख्येन रुद्रेण रौद्रेण च जनार्दनः

ਉਹ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਬਣਾਇਆ; ਅਤੇ ਜਨਾਰਦਨ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੇ ‘ਤ੍ਵਰਿਤ’ ਨਾਮਕ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਰੌਦ੍ਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਤੀਬਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

Verse 23

स्नाप्य सम्पूज्य गन्धाद्यैर् ज्वालाकारं मनोरमम् तुष्टाव च तदा रुद्रं सम्पूज्याग्नौ प्रणम्य च

ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਸੁਗੰਧ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜ ਕੇ, ਜਵਾਲਾ-ਰੂਪ ਮਨੋਹਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 24

देवं नाम्नां सहस्रेण भवाद्येन यथाक्रमम् पूजयामास च शिवं प्रणवाद्यं नमो ऽन्तकम्

ਉਸ ਨੇ ‘ਭਵ’ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ “ਨਮੋ’ੰਤਕ” ਕਹਿ ਕੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਦੇ ਅੰਤਕਰਤਾ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 25

देवं नाम्नां सहस्रेण भवाद्येन महेश्वरम् प्रतिनाम स पद्मेन पूजयामास शङ्करम्

ਭਵ ਆਦਿ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ; ਹਰ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਇਕ-ਇਕ ਕਮਲ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 26

अग्नौ च नामभिर् देवं भवाद्यैः समिदादिभिः स्वाहान्तैर्विधिवद्धुत्वा प्रत्येकमयुतं प्रभुम्

ਫਿਰ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਭਵ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ, ਸਮਿਧਾ ਆਦਿ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ; ਹਰ ਨਾਮ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।

Verse 27

तुष्टाव च पुनः शंभुं भवाद्यैर्भवमीश्वरम् श्रीविष्णुरुवाच भवः शिवो हरो रुद्रः पुरुषः पद्मलोचनः

ਤਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਫਿਰ ਭਵ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੰਭੂ—ਭਵ-ਈਸ਼ਵਰ—ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ: ‘ਤੁਸੀਂ ਭਵ, ਸ਼ਿਵ, ਹਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਪਦਮਲੋਚਨ ਹੋ।’

Verse 28

अर्थितव्यः सदाचारः सर्वशंभुर्महेश्वरः ईश्वरः स्थाणुरीशानः सहस्राक्षः सहस्रपात्

ਉਹੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਯੋਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਦਾਚਾਰ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਰਵ-ਮੰਗਲ ਸ਼ੰਭੂ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਈਸ਼ਵਰ, ਸਥਾਣੂ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਹਸ੍ਰਾਖ਼ ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਰਪਾਦ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।

Verse 29

वरीयान् वरदो वन्द्यः शङ्करः परमेश्वरः गङ्गाधरः शूलधरः परार्थैकप्रयोजनः

ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਵਰਦਾਤਾ ਅਤੇ ਵੰਦਨੀਯ ਹੈ—ਸ਼ੰਕਰ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ। ਉਹ ਗੰਗਾਧਰ ਅਤੇ ਸ਼ੂਲਧਰ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਇਕੋ ਹੀ ਉਦੇਸ਼ ਪਰਹਿਤ, ਅਰਥਾਤ ਬੱਝੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣਾ ਹੈ।

Verse 30

सर्वज्ञः सर्वदेवादिगिरिधन्वा जटाधरः चन्द्रापीडश्चन्द्रमौलिर् विद्वान्विश्वामरेश्वरः

ਉਹ ਸਰਵਜ੍ਞ ਹੈ; ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਧਨੁਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਟਾਧਰ। ਜਿਸ ਦੇ ਸ਼ਿਰੋਭੂਸ਼ਣ ਤੇ ਮੌਲੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈ; ਉਹ ਪਰਮ ਵਿਦਵਾਨ, ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਅਤੇ ਅਮਰਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ।

Verse 31

वेदान्तसारसंदोहः कपाली नीललोहितः ध्यानाधारोपरिच्छेद्यो गौरीभर्ता गणेश्वरः

ਉਹ ਵੇਦਾਂਤ-ਸਾਰ ਦਾ ਸੰਚਿਤ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਕਪਾਲੀ, ਨੀਲ-ਲੋਹਿਤ ਪ੍ਰਭੂ। ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਖੰਡ ਆਸਰਾ, ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਪਰੇ; ਗੌਰੀ ਦਾ ਪਤੀ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ।

Verse 32

अष्टमूर्तिर्विश्वमूर्तिस् त्रिवर्गः स्वर्गसाधनः ज्ञानगम्यो दृढप्रज्ञो देवदेवस्त्रिलोचनः

ਉਹ ਅਸ਼ਟਮੂਰਤੀ, ਵਿਸ਼ਵਮੂਰਤੀ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਸਾਧਨ ਹੈ। ਉਹ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਵਾਨ; ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਦੇਵ, ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।

Verse 33

वामदेवो महादेवः पाण्डुः परिदृढो दृढः विश्वरूपो विरूपाक्षो वागीशः शुचिरन्तरः

ਉਹ ਵਾਮਦੇਵ, ਕਲਿਆਣਮਈ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਉਹੀ ਮਹਾਦੇਵ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ। ਉਹ ਪਾਂਡੂ—ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ; ਸਰਬਥਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਅਚਲ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਰੂਪਾਖ੍ਸ਼ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ; ਵਾਗੀਸ਼, ਅੰਦਰੋਂ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ।

Verse 34

सर्वप्रणयसंवादी वृषाङ्को वृषवाहनः ईशः पिनाकी खट्वाङ्गी चित्रवेषश्चिरन्तनः

ਉਹ ਸਭ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਹਨ ਵੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ। ਉਹ ਈਸ਼ ਹੈ, ਪਿਨਾਕ ਧਾਰਨਹਾਰ; ਖਟਵਾਂਗ ਧਾਰਨਹਾਰ; ਅਦਭੁਤ ਵੇਸ਼ ਵਾਲਾ—ਚਿਰੰਤਨ ਪ੍ਰਭੂ।

Verse 35

तमोहरो महायोगी गोप्ता ब्रह्माङ्गहृज्जटी कालकालः कृत्तिवासाः सुभगः प्रणवात्मकः

ਉਹ ਤਮੋਹਰ, ਮਹਾਯੋਗੀ, ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰੀ ਜਟਾਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਲ ਦਾ ਵੀ ਕਾਲ, ਚਰਮ-ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ, ਪਰਮ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਸੁਭਾਗਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਹੈ।

Verse 36

उन्मत्तवेषश् चक्षुष्यो दुर्वासाः स्मरशासनः दृढायुधः स्कन्दगुरुः परमेष्ठी परायणः

ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਉਨਮੱਤ ਵੇਸ਼ਧਾਰੀ, ਮੰਗਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸਵਰੂਪ, ਦੁਰਵਾਸਾ-ਰੂਪ, ਕਾਮ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਸਕੰਦ ਦਾ ਗੁਰੂ, ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਆਸਰਾ ਹੈ।

Verse 37

अनादिमध्यनिधनो गिरिशो गिरिबान्धवः कुबेरबन्धुः श्रीकण्ठो लोकवर्णोत्तमोत्तमः

ਉਹ ਆਦਿ-ਮੱਧ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਗਿਰੀਸ਼—ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਅਤੇ ਗਿਰੀ (ਹਿਮਾਲਯ) ਦਾ ਬਾਂਧਵ ਹੈ। ਉਹ ਕੁਬੇਰ ਦਾ ਮਿੱਤਰ, ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ—ਸ਼ੁਭਕੰਠ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਣਿਤ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।

Verse 38

सामान्यदेवः कोदण्डी नीलकण्ठः परश्वधी विशालाक्षो मृगव्याधः सुरेशः सूर्यतापनः

ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਸਾਮਾਨ੍ਯਦੇਵ, ਕੋਦੰਡ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਣ ਵਾਲਾ, ਨੀਲਕੰਠ, ਪਰਸ਼ੁਧਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਮ੍ਰਿਗਵਿਆਧ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜੰਗਲੀ ਉਤਾਵਲਾਪਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸੁਰੇਸ਼ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਤਪਦਾ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 39

धर्मकर्माक्षमः क्षेत्रं भगवान् भगनेत्रभित् उग्रः पशुपतिस् तार्क्ष्यः प्रियभक्तः प्रियंवदः

ਉਹ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਆਪ ਹੀ ਖੇਤਰ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਭਗਵਾਨ, ਭਗ ਦੇ ਨੇਤਰ ਨੂੰ ਭੇਦਣ ਵਾਲਾ, ਉਗ੍ਰ, ਪਸ਼ੁਪਤੀ, ਤਾਰਕਸ਼੍ਯ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪਿਆਰਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰੇ ਬਚਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 40

दाता दयाकरो दक्षः कपर्दी कामशासनः श्मशाननिलयः सूक्ष्मः श्मशानस्थो महेश्वरः

ਉਹ ਦਾਤਾ, ਦਇਆ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪਰਮ ਦੱਖ ਹੈ; ਕਪਰਦੀ, ਜਟਾਧਾਰੀ; ਕਾਮ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣ ਵਾਲਾ; ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਧਾਮ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ; ਸੁਖਮ ਸਰੂਪ; ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਮਹਾਦੇਵ, ਸਰਵਪਤੀ।

Verse 41

लोककर्ता भूतपतिर् महाकर्ता महौषधी उत्तरो गोपतिर्गोप्ता ज्ञानगम्यः पुरातनः

ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ, ਭੂਤਪਤੀ, ਮਹਾਕਰਤਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਮਹੌਸ਼ਧੀ—ਪਰਮ ਔਖਧ ਤੱਤ। ਉਹ ਉੱਤਮ/ਉੱਤਰ, ਗੋਪਤੀ ਅਤੇ ਗੋਪਤਾ; ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਪੁਰਾਤਨ ਆਦਿਦੇਵ।

Verse 42

नीतिः सुनीतिः शुद्धात्मा सोमः सोमरतः सुखी सोमपो ऽमृतपः सोमो महानीतिर्महामतिः

ਉਹ ਨੀਤੀ ਹੈ, ਸੁਨੀਤੀ ਹੈ; ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਮ ਹੈ—ਸੋਮ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਸਦਾ ਸੁਖੀ। ਉਹ ਸੋਮਪਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਉਹੀ ਸੋਮ—ਮਹਾਨੀਤੀ, ਮਹਾਮਤੀ।

Verse 43

अजातशत्रुरालोकः संभाव्यो हव्यवाहनः लोककारो वेदकारः सूत्रकारः सनातनः

ਉਹ ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਹੈ—ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਵੈਰੀ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਆਲੋਕ ਹੈ—ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼। ਉਹ ਸੰਭਾਵ੍ਯ, ਧਿਆਨਯੋਗ ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ; ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ—ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਅੱਗਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਵਿ ਨੂੰ ਵਾਹਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਲੋਕਕਾਰ, ਵੇਦਕਾਰ, ਸੂਤਰਕਾਰ, ਸਨਾਤਨ।

Verse 44

महर्षिः कपिलाचार्यो विश्वदीप्तिस्त्रिलोचनः पिनाकपाणिर् भूदेवः स्वस्तिदः स्वस्तिकृत्सदा

ਉਹ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਹੈ; ਕਪਿਲਾਚਾਰ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਣਯੋਗ; ਵਿਸ਼੍ਵਦੀਪਤੀ—ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼੍ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ। ਪਿਨਾਕਪਾਣੀ—ਪਿਨਾਕ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਭੂਦੇਵ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤੁਲ੍ਯ ਆਰਾਧ੍ਯ; ਸਵਸਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸਵਸਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

Verse 45

त्रिधामा सौभगः शर्वः सर्वज्ञः सर्वगोचरः ब्रह्मधृग् विश्वसृक् स्वर्गः कर्णिकारः प्रियः कविः

ਉਹ ਤ੍ਰਿਧਾਮਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੁਭਾਗ-ਸਰੂਪ ਸ਼ਰਵ ਹੈ; ਸਰਵਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸਭ ਲਈ ਗਮ੍ਯ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ (ਵੇਦ-ਤੱਤ) ਧਾਰਣਹਾਰ, ਵਿਸ਼੍ਵ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਸਵਰਗ-ਸਰੂਪ; ਕਰ্ণਿਕਾਰ ਵਾਂਗ ਦਿਪਤ, ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕਵੀ-ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ।

Verse 46

शाखो विशाखो गोशाखः शिवो नैकः क्रतुः समः गङ्गाप्लवोदको भावः सकलः स्थपतिः स्थिरः

ਉਹ ਸ਼ਾਖਾ-ਵਿਸ਼ਾਖਾ, ਬਹੁ-ਸ਼ਾਖੀ ਗੋਸ਼ਾਖ—ਗੋ-ਰੱਖਿਆਕ; ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਹੈ ਪਰ ਕੇਵਲ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਕ੍ਰਤੁ—ਵੈਦਿਕ ਯਜ੍ਞ-ਸ਼ਕਤੀ—ਅਤੇ ਸਮ, ਸਮਦਰਸ਼ੀ; ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਾ ਜਲ, ਭਾਵ-ਤੱਤ; ਉਹ ਸਕਲ, ਦਿਵ੍ਯ ਸਥਪਤੀ ਅਤੇ ਅਚਲ ਸਥਿਰ ਹੈ।

Verse 47

विजितात्मा विधेयात्मा भूतवाहनसारथिः सगणो गणकार्यश् च सुकीर्तिश् छिन्नसंशयः

ਉਹ ਵਿਜਿਤਾਤਮਾ, ਪੂਰਨ ਸੰਯਮੀ ਵਿਧੇਯਾਤਮਾ ਹੈ; ਭੂਤਵਾਹਨ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਵਾਂਗ ਸਭ ਭੂਤਗਣਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਹੈ ਅਤੇ ਗਣਕਾਰਜ ਸਿਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਸੁਕੀਰਤੀਮਾਨ, ਸੰਸ਼ਯ-ਛੇਦਕ—ਪਸ਼ੂ ਜੀਵ ਦੇ ਬੰਧਨਰੂਪ ਸੰਦੇਹ-ਪਾਸ਼ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 48

कामदेवः कामपालो भस्मोद्धूलितविग्रहः भस्मप्रियो भस्मशायी कामी कान्तः कृतागमः

ਉਹ ਕਾਮਦੇਵ, ਕਾਮ ਦਾ ਪਾਲਕ-ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਨਾਲ ਧੂਸਰ ਹੈ। ਭਸਮ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ, ਭਸਮ ਉੱਤੇ ਹੀ ਉਹ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਕਾਮ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭੋਗੀ, ਕਾਂਤ ਪ੍ਰਿਯਤਮ, ਅਤੇ ਆਗਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ—ਸ਼ੈਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਸਥਾਪਕ ਹੈ।

Verse 49

समायुक्तो निवृत्तात्मा धर्मयुक्तः सदाशिवः चतुर्मुखश्चतुर्बाहुर् दुरावासो दुरासदः

ਉਹ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਯਕ ਸੰਯੁਕਤ, ਨਿਵ੍ਰਿੱਤਾਤਮਾ—ਵਿਸ਼ਯ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ—ਅਤੇ ਧਰਮਯੁਕਤ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਉਹ ਚਤੁਰਮੁਖ, ਚਤੁਰਬਾਹੁ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਧਾਮ ਦੁਰਲਭ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦੁਰਾਸਦ—ਕੇਵਲ ਬੰਧਨ-ਮੁਕਤ ਸਾਧਕ ਲਈ ਹੀ ਸੁਲਭ।

Verse 50

दुर्गमो दुर्लभो दुर्गः सर्वायुधविशारदः अध्यात्मयोगनिलयः सुतन्तुस्तन्तुवर्धनः

ਉਹ ਦੁਰਗਮ ਹੈ, ਦੁਰਲਭ ਹੈ; ਉਹੀ ਦੁਰਗਾ-ਸਰੂਪ ‘ਦੁਰਗ’ ਹੈ ਜੋ ਭੈ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਅਧਿਆਤਮ-ਯੋਗ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਸੁਖਮ ਤੰਤੂ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਦੇ ਤੰਤੂ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 51

शुभाङ्गो लोकसारङ्गो जगदीशो ऽमृताशनः भस्मशुद्धिकरो मेरुर् ओजस्वी शुद्धविग्रहः

ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਸ਼ੁਭ ਹਨ; ਜੋ ਲੋਕ-ਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੰਗ ਮ੍ਰਿਗ ਵਾਂਗ ਸਭ ਥਾਂ ਫਿਰ ਕੇ ਵੀ ਅਸੰਗ ਹੈ; ਉਹ ਜਗਦੀਸ਼ ਹੈ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਆਸਵਾਦਕ ਹੈ। ਉਹ ਭਸਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮੇਰੂ ਸਮ ਅਚਲ ਆਧਾਰ, ਓਜਸਵੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸ਼ੁੱਧ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 52

हिरण्यरेतास् तरणिर् मरीचिर् महिमालयः महाह्रदो महागर्भः सिद्धवृन्दारवन्दितः

ਉਹ ਹਿਰਣ੍ਯਰੇਤਸ ਹੈ—ਜਿਸ ਦੀ ਸ੍ਰਿਜਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ; ਉਹ ਤਰਣੀ ਹੈ—ਅੰਦਰਲਾ ਸੂਰਜ ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮਰੀਚਿ ਹੈ—ਦੀਪਤ ਕਿਰਣ। ਉਹ ਮਹਿਮਾਲਯ—ਪਰਮ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਧਾਮ; ਮਹਾਹ੍ਰਦ—ਵਿਸਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ; ਮਹਾਗਰਭ—ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਗਰਭ। ਸਿੱਧ-ਵ੍ਰਿੰਦ ਜਿਸ ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 53

व्याघ्रचर्मधरो व्याली महाभूतो महानिधिः अमृताङ्गो ऽमृतवपुः पञ्चयज्ञः प्रभञ्जनः

ਉਹ ਵਿਆਘ੍ਰਚਰਮ ਧਾਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਵਿਆਲੀ—ਸਰਪ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ; ਮਹਾਭੂਤ—ਮਹਾਤੱਤਵ-ਸਰੂਪ; ਅਤੇ ਮਹਾਨਿਧਿ—ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਮਹਾ ਖਜ਼ਾਨਾ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਅਮ੍ਰਿਤਮਯ, ਦੇਹ ਅਮਰ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਚਯਜ੍ਞ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੰਜਨ—ਬੰਧਨ ਤੋੜਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹਵਾ ਹੈ।

Verse 54

पञ्चविंशतितत्त्वज्ञः पारिजातः परावरः सुलभः सुव्रतः शूरो वाङ्मयैकनिधिर्निधिः

ਉਹ ਪੰਚਵਿੰਸ਼ਤੀ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ; ਪਾਰਿਜਾਤ—ਇੱਛਾ-ਪੂਰਕ ਕਲਪਵ੍ਰਿਖ਼ਸ਼-ਸਰੂਪ; ਪਰਾਵਰ—ਉੱਚ ਤੇ ਨੀਚ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਸੁਲਭ, ਸੁਵ੍ਰਤ, ਸ਼ੂਰ; ਸਮੂਹ ਵਾਂਗਮਯ ਦਾ ਇਕੋ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ—ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ।

Verse 55

वर्णाश्रमगुरुर्वर्णी शत्रुजिच्छत्रुतापनः आश्रमः क्षपणः क्षामो ज्ञानवानचलाचलः

ਉਹ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਦਾ ਗੁਰੂ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ। ਉਹ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਵੈਰ ਨੂੰ ਹੀ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਮਲ-ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਤਪ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼, ਸੱਚਾ ਗਿਆਨੀ—ਅਚਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਚਲਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 56

प्रमाणभूतो दुर्ज्ञेयः सुपर्णो वायुवाहनः धनुर्धरो धनुर्वेदो गुणराशिर्गुणाकरः

ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਦੁਰਜ੍ਞੇਯ; ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੁਪਰਨ, ਵਾਯੁ-ਵਾਹਨ। ਉਹ ਧਨੁਰਧਰ ਅਤੇ ਧਨੁਰਵੇਦ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ; ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਰਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਕਰ (ਮੂਲ) ਆਪ ਹੈ।

Verse 57

अनन्तदृष्टिरानन्दो दण्डो दमयिता दमः अभिवाद्यो महाचार्यो विश्वकर्मा विशारदः

ਜਿਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਮ-ਦੰਡ, ਦਮਯਿਤਾ ਅਤੇ ਦਮ (ਸੰਯਮ) ਹੈ। ਉਹ ਨਮਸਕਾਰ-ਯੋਗ ਮਹਾਚਾਰਯ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਨਿਪੁਣ ਆਚਾਰਯ ਹੈ।

Verse 58

वीतरागो विनीतात्मा तपस्वी भूतभावनः उन्मत्तवेषः प्रच्छन्नो जितकामो जितप्रियः

ਉਹ ਰਾਗ-ਰਹਿਤ, ਵਿਨੀਤ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਨਮੱਤ ਜਿਹਾ ਵੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਗੁਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 59

कल्याणप्रकृतिः कल्पः सर्वलोकप्रजापतिः तपस्वी तारको धीमान् प्रधानप्रभुर् अव्ययः

ਉਹ ਕਲਿਆਣ-ਸੁਭਾਉ ਹੈ; ਉਹ ਆਪ ਕਲਪ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ-ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮ ਤਪਸਵੀ, ਤਾਰਕ (ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲਾ), ਧੀਮਾਨ, ਪ੍ਰਧਾਨ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਯ (ਅਖੰਡ) ਹੈ।

Verse 60

लोकपालो ऽन्तर्हितात्मा कल्पादिः कमलेक्षणः वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो नियमो नियमाश्रयः

ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਾਲਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਅੰਤਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਕਲਪਾਂ ਦਾ ਆਦਿ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ; ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਰਥ-ਤੱਤ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।

Verse 61

चन्द्रः सूर्यः शनिः केतुर् विरामो विद्रुमच्छविः भक्तिगम्यः परं ब्रह्म मृगबाणार्पणो ऽनघः

ਉਹ ਚੰਦਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਕੇਤੂ ਹੈ; ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਰਾਮ—ਚੰਚਲਤਾ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ—ਹੈ। ਪ੍ਰਵਾਲ-ਰੰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਨਿਰਮਲ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਜਿਸ ਲਈ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦਾ ਤੀਰ-ਅਰਪਣ ਵੀ ਹਵਿ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 62

अद्रिराजालयः कान्तः परमात्मा जगद्गुरुः सर्वकर्माचलस्त्वष्टा मङ्गल्यो मङ्गलावृतः

ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਅਦ੍ਰਿਰਾਜ (ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ) ਹੈ, ਉਹ ਕਾਂਤ—ਪ੍ਰਿਯਤਮ—ਹੈ; ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਗੁਰੂ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਅਚਲ ਆਧਾਰ, ਦਿਵ੍ਯ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸ਼ਿਲਪੀ) ਹੈ; ਉਹ ਮੰਗਲਮਯ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਮੰਗਲ ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ ਹੈ।

Verse 63

महातपा दीर्घतपाः स्थविष्ठः स्थविरो ध्रुवः अहः संवत्सरो व्याप्तिः प्रमाणं परमं तपः

ਉਹ ਮਹਾਤਪਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਤਪ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਅਤਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ-ਸਥਿਰ ਹੈ। ਉਹੀ ਦਿਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਸੰਵਤਸਰ; ਉਹੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕਤਾ, ਸੱਚਾ ਪ੍ਰਮਾਣ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਤਪ ਹੈ—ਜੋ ਪਾਸ਼ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਪਤੀ-ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 64

संवत्सरकरो मन्त्रः प्रत्ययः सर्वदर्शनः अजः सर्वेश्वरः स्निग्धो महारेता महाबलः

ਉਹ ਸੰਵਤਸਰ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਦਾ ਆਧਾਰ—ਅਤੇ ਸਰਵਦਰਸ਼ੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਜ (ਅਜਨਮਾ), ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ, ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਨਿੱਘਾ; ਮਹਾਰੇਤਾ (ਮਹਾ-ਸ਼ਕਤੀਸੰਪੰਨ) ਅਤੇ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਹੈ।

Verse 65

योगी योग्यो महारेताः सिद्धः सर्वादिर् अग्निदः वसुर्वसुमनाः सत्यः सर्वपापहरो हरः

ਉਹ ਯੋਗੀ ਹੈ, ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਯੋਗ; ਮਹਾਰੇਤਾਃ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਆਦਿਕਾਰਣ ਹੈ। ਉਹ ਅਗਨੀ ਦਾ ਦਾਤਾ, ਵਸੁ ਤੇ ਵਸੁਮਨਾ, ਸਤ੍ਯ-ਸਰੂਪ; ਸਭ ਪਾਪ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਹਰ—ਬੰਧਨ-ਹਰ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 66

अमृतः शाश्वतः शान्तो बाणहस्तः प्रतापवान् कमण्डलुधरो धन्वी वेदाङ्गो वेदविन्मुनिः

ਉਹ ਅਮ੍ਰਿਤ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਬਾਣ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਹੈ। ਕਮੰਡਲੂਧਾਰੀ, ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ; ਵੇਦਾਂਗ, ਵੇਦ-ਵਿਦ ਪਰਮ ਮੁਨੀ—ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਾਸ਼ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਤੀ ਹੈ।

Verse 67

भ्राजिष्णुर् भोजनं भोक्ता लोकनेता दुराधरः अतीन्द्रियो महामायः सर्वावासश्चतुष्पथः

ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ; ਉਹੀ ਭੋਜਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਭੋਗਤਾ ਵੀ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨੇਤਾ, ਅਜਿਤ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮਹਾਮਾਇਆ-ਸਰੂਪ; ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਚਤੁਸ਼ਪਥ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ।

Verse 68

कालयोगी महानादो महोत्साहो महाबलः महाबुद्धिर् महावीर्यो भूतचारी पुरन्दरः

ਉਹ ਕਾਲਯੋਗੀ ਹੈ; ਮਹਾਨਾਦ, ਮਹੋਤਸਾਹ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲ ਹੈ। ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਤੇ ਮਹਾਵੀਰਯ ਵਾਲਾ; ਭੂਤਚਾਰੀ, ਪੁਰੰਦਰ—ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਰਗੇ ਪਾਸ਼ ਬੰਧਨ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 69

निशाचरः प्रेतचारी महाशक्तिर् महाद्युतिः अनिर्देश्यवपुः श्रीमान् सर्वहार्यमितो गतिः

ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਹੈ, ਪ੍ਰੇਤਚਾਰੀ ਹੈ; ਮਹਾਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਅਨਿਰਦੇਸ਼੍ਯ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ, ਮੰਗਲਮਯ ਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਲਈ ਅਜੇਯ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਅਮਿਤ ਹੈ—ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ।

Verse 70

बहुश्रुतो बहुमयो नियतात्मा भवोद्भवः ओजस्तेजो द्युतिकरो नर्तकः सर्वकामकः

ਉਹ ਬਹੁ-ਸ਼੍ਰੁਤ, ਬਹੁ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਭਵ ਦਾ ਉਦਭਵ ਹੈ। ਉਹ ਓਜ ਤੇ ਤੇਜ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਦਿਉਤੀ ਦਾ ਕਰਤਾ, ਨਟਰਾਜ ਅਤੇ ਧਰਮਸੰਗਤ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ।

Verse 71

नृत्यप्रियो नृत्यनृत्यः प्रकाशात्मा प्रतापनः बुद्धस्पष्टाक्षरो मन्त्रः सन्मानः सारसंप्लवः

ਉਹ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ-ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ, ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਗ੍ਰਤ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਸਮਝ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ, ਸੱਚਾ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਸਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 72

युगादिकृद् युगावर्तो गंभीरो वृषवाहनः इष्टो विशिष्टः शिष्टेष्टः शरभः शरभो धनुः

ਉਹ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਆਦਿ-ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਯੁਗ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਹੈ; ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਹੈ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਵਾਹਨ (ਧਰਮ-ਵਾਹਕ) ਹੈ। ਉਹ ਇਸ਼ਟ, ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ, ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ਰਭ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਧਨੁਸ਼ ਹੈ—ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤੀ ਵੱਲ ਮੋੜਨ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ।

Verse 73

अपां निधिरधिष्ठानं विजयो जयकालवित् प्रतिष्ठितः प्रमाणज्ञो हिरण्यकवचो हरिः

ਉਹ ਅਪਾਂ ਨਿਧਿ—ਜਲ ਤੱਤ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਵਿਜੈ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦੇ ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ, ਪ੍ਰਮਾਣ-ਜਾਣੂ; ਸੁਵਰਨ ਕਵਚਧਾਰੀ ਹਰੀ, ਪਰਮ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 74

विरोचनः सुरगणो विद्येशो विबुधाश्रयः बालरूपो बलोन्माथी विवर्तो गहनो गुरुः

ਉਹ ਵਿਰੋਚਨ—ਦੀਪਤਿਮਾਨ ਹੈ; ਉਹੀ ਦੇਵ-ਗਣ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਵਿਬੁਧਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਲ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਲ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਚੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਵਰਤ—ਰਹੱਸਮਈ ਪਰਿਵਰਤਕ, ਗਹਿਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗੁਰੂ (ਪਤੀ) ਹੈ, ਜੋ ਬੰਧਨ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਸਤ੍ਯ-ਜ੍ਞਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 75

करणं कारणं कर्ता सर्वबन्धविमोचनः विद्वत्तमो वीतभयो विश्वभर्ता निशाकरः

ਉਹੀ ਕਰਣ ਹੈ ਤੇ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਵੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਪਾਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਪਰਮ ਗਿਆਨੀ, ਨਿਰਭੈ, ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਧਾਰਕ ਅਤੇ ਚੰਦਰਧਾਰੀ (ਨਿਸ਼ਾਕਰ) ਹੈ।

Verse 76

व्यवसायो व्यवस्थानः स्थानदो जगदादिजः दुन्दुभो ललितो विश्वो भवात्मात्मनि संस्थितः

ਉਹੀ ਸਮ੍ਯਕ ਉੱਦਮ (ਵ੍ਯਵਸਾਯ) ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਧਰਮ-ਆਸਰਾ ਰੂਪ ਸੱਚਾ ਥਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਉਹੀ ਨਾਦਮਈ ਦੁੰਦੁਭੀ, ਲਲਿਤ-ਸੁੰਦਰ; ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਭਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 77

वीरेश्वरो वीरभद्रो वीरहा वीरभृद् विराट् वीरचूडामणिर्वेत्ता तीव्रनादो नदीधरः

ਉਹੀ ਵੀਰੇਸ਼ਵਰ, ਸਭ ਵੀਰ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ; ਉਹੀ ਵੀਰਭਦ੍ਰ, ਮੰਗਲਮਈ ਵੀਰ; ਵੈਰੀ ਬਲ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ; ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਧਾਰਕ-ਰਖਿਅਕ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ (ਵਿਰਾਟ) ਹੈ। ਉਹੀ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਚੂੜਾਮਣੀ, ਗਿਆਤਾ, ਤੀਖੇ ਨਾਦ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਨਿਯਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 78

आज्ञाधरस्त्रिशूली च शिपिविष्टः शिवालयः वालखिल्यो महाचापस् तिग्मांशुर् निधिर् अव्ययः

ਉਹੀ ਆਜ्ञਾ ਦਾ ਧਾਰਕ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ; ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਿਆ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ; ਉਹੀ ਸ਼ਿਵਾਲਯ—ਮੰਗਲ ਦਾ ਧਾਮ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ (ਅਤਿ-ਸੂਖਮ), ਮਹਾਚਾਪਧਾਰੀ, ਤਿਗਮਾਂਸ਼ੁ (ਤੀਖੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਲਿਨਤਾ ਸਾੜਨ ਵਾਲਾ), ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਾ ਨਿਧਾਨ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਯ ਹੈ।

Verse 79

अभिरामः सुशरणः सुब्रह्मण्यः सुधापतिः मघवान्कौशिको गोमान् विश्रामः सर्वशासनः

ਉਹੀ ਅਭਿਰਾਮ—ਸਭ ਦਾ ਆਨੰਦ; ਉਹੀ ਸੁਸ਼ਰਣ—ਪਸ਼ੂ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਲਈ ਪੱਕੀ ਸ਼ਰਨ; ਉਹੀ ਸੁਬ੍ਰਹਮਣ੍ਯ—ਸਦ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਕਾਰਕ; ਅਤੇ ਸੁਧਾਪਤੀ—ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸੁਆਮੀ। ਉਹੀ ਮਘਵਾਨ, ਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਸਮਰੱਥ; ਕੌਸ਼ਿਕ, ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਰਿਸ਼ੀ-ਸਰੂਪ; ਗੋਮਾਨ, ਧਰਮ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਵਿਸ਼ਰਾਮ, ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੇ; ਅਤੇ ਸਰਵਸ਼ਾਸਨ, ਸਭ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ।

Verse 80

ललाटाक्षो विश्वदेहः सारः संसारचक्रभृत् अमोघदण्डी मध्यस्थो हिरण्यो ब्रह्मवर्चसी

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਲਾਟ ਉੱਤੇ ਨੇਤਰ ਹੈ—ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਮਹਾਦੇਵ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਹੈ; ਜੋ ਪਰਮ ਸਾਰ ਹਨ; ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਅਮੋਘ ਦੰਡਧਾਰੀ ਹਨ; ਜੋ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਰੂਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਸੁਵਰਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਵਰਚਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ।

Verse 81

परमार्थः परमयः शम्बरो व्याघ्रको ऽनलः रुचिर् वररुचिर् वन्द्यो वाचस्पतिरहर्पतिः

ਉਹ ਪਰਮਾਰਥ, ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ੰਬਰ ਹੈ; ਵਿਆਘ੍ਰ-ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਅਨਲ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਰੁਚਿਰ ਅਤੇ ਵਰਰੁਚਿਰ—ਅਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ; ਵੰਦਨੀਯ; ਵਾਚਸਪਤੀ—ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੁਆਮੀ; ਅਤੇ ਅਹਰਪਤੀ—ਦਿਨ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ।

Verse 82

रविर्विरोचनः स्कन्धः शास्ता वैवस्वतो जनः युक्तिरुन्नतकीर्तिश् च शान्तरागः पराजयः

ਉਹ ਰਵੀ—ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੂਰਜ; ਵਿਰੋਚਨ—ਦੀਪਤਿਮਾਨ; ਸਕੰਧ—ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਹਾਸ਼ਕਤੀ; ਸ਼ਾਸਤਾ—ਸ਼ਾਸਕ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ; ਵੈਵਸਵਤ—ਸੌਰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ; ਜਨ—ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ; ਯੁਕਤੀ—ਸਮ੍ਯਕ ਵਿਵੇਕ ਦਾ ਤੱਤ; ਉੱਨਤਕੀਰਤੀ—ਜਿਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਸਦਾ ਉੱਚੀ ਚੜ੍ਹਦੀ; ਸ਼ਾਂਤਰਾਗ—ਜਿਸ ਦਾ ਰਾਗ ਸ਼ਮ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਪਰਾਜਯ—ਅਜੈ, ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 83

कैलासपतिकामारिः सविता रविलोचनः विद्वत्तमो वीतभयो विश्वहर्ता निवारितः

ਉਹ ਕੈਲਾਸਪਤੀ ਹੈ; ਕਾਮ ਦਾ ਵੈਰੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਵਿਤਾ—ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੀ ਸੂਰਜ ਹਨ। ਉਹ ਪਰਮ ਵਿਦਵਾਨ, ਨਿਰਭੈ, ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਸਮੇਟਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਤੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਨਿਵਾਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 84

नित्यो नियतकल्याणः पुण्यश्रवणकीर्तनः दूरश्रवा विश्वसहो ध्येयो दुःस्वप्ननाशनः

ਉਹ ਨਿਤ੍ਯ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਨਿਯਤ ਅਤੇ ਅਚਲ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਤੇ ਕੀਰਤਨ ਆਪ ਹੀ ਪੁੰਨ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਭਾਰ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਸਵਪਨ-ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ—ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

Verse 85

उत्तारको दुष्कृतिहा दुर्धर्षो दुःसहो ऽभयः अनादिर्भूर्भुवोलक्ष्मीः किरीटी त्रिदशाधिपः

ਉਹ ਉੱਤਾਰਕ ਹੈ, ਪਾਪ ਦਾ ਨਾਸਕ, ਅਜੇਯ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਲਈ ਅਸਹਿਣ, ਨਿਰਭੈ ਸ਼ਰਨ ਹੈ। ਉਹ ਅਨਾਦਿ ਹੈ; ਭੂ ਅਤੇ ਭੁਵಃ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਸਮ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ; ਮਕੁਟਧਾਰੀ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ।

Verse 86

विश्वगोप्ता विश्वभर्ता सुधीरो रुचिराङ्गदः जननो जनजन्मादिः प्रीतिमान्नीतिमान्नयः

ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਰੱਖਿਆਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈ; ਗੰਭੀਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਦਾਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ। ਉਹ ਜਨਕ ਹੈ—ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਆਦਿ; ਪ੍ਰੀਤਿਮਾਨ, ਨੀਤੀ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਅਤੇ ਸਨਮਾਰਗ ਦਾ ਨੇਤਾ।

Verse 87

विशिष्टः काश्यपो भानुर् भीमो भीमपराक्रमः प्रणवः सप्तधाचारो महाकायो महाधनुः

ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਹੈ; ਕਾਸ਼੍ਯਪ; ਤੇਜਸਵੀ ਭਾਨੂ; ਭੀਮ ਅਤੇ ਭੀਮ-ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਹੈ; ਸੱਤ-ਵਿਧ ਆਚਾਰ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ; ਮਹਾਕਾਇ, ਮਹਾਧਨੁਧਾਰੀ—ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਛੇਦਣ ਵਾਲਾ ਮਹਾਦੇਵ।

Verse 88

जन्माधिपो महादेवः सकलागमपारगः तत्त्वातत्त्वविवेकात्मा विभूष्णुर् भूतिभूषणः

ਮਹਾਦੇਵ ਜਨਮ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ, ਸਮੂਹ ਆਗਮਾਂ ਦੇ ਪਾਰਗਾਮੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਤੱਤਵ-ਅਤੱਤਵ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ, ਸਭ ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇਜ ਦੇ ਭੂਸ਼ਣ ਹਨ।

Verse 89

ऋषिर्ब्राह्मणविज्जिष्णुर् जन्ममृत्युजरातिगः यज्ञो यज्ञपतिर्यज्वा यज्ञान्तो ऽमोघविक्रमः

ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ-ਜਾਣੂ, ਸਦਾ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਜਨਮ-ਮੌਤ-ਜਰ੍ਹਾ ਤੋਂ ਪਰੇ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਯੱਗ ਹੈ, ਯੱਗਪਤੀ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ; ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪਰਿਣਾਮ—ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਕਰਮ ਕਦੇ ਅਮੋਘ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 90

महेन्द्रो दुर्भरः सेनी यज्ञाङ्गो यज्ञवाहनः पञ्चब्रह्मसमुत्पत्तिर् विश्वेशो विमलोदयः

ਉਹ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਹੈ—ਅਜੇਯ, ਦੁਰਧਰਸ਼ ਅਤੇ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ; ਯੱਗ ਦਾ ਅੰਗ ਅਤੇ ਯੱਗ ਨੂੰ ਵਾਹਣ ਵਾਲਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਪੰਚਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਦਯ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਹੈ।

Verse 91

आत्मयोनिर् अनाद्यन्तः षड्विंशत्सप्तलोकधृक् गायत्रीवल्लभः प्रांशुर् विश्वावासः प्रभाकरः

ਉਹ ਆਤਮਯੋਨੀ ਹੈ, ਆਦਿ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਛੱਬੀ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ। ਗਾਇਤਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ, ਉੱਚਾ ਤੇ ਤੇਜਸਵੀ; ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ।

Verse 92

शिशुर्गिरिरतः सम्राट् सुषेणः सुरशत्रुहा अमोघो ऽरिष्टमथनो मुकुन्दो विगतज्वरः

ਉਹ ਨਿਤ ਨਵਾਂ ‘ਸ਼ਿਸ਼ੁ’ ਸਰੂਪ, ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਰਮਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਸਮਰਾਟ, ਸੁਸ਼ੇਣ—ਉੱਤਮ ਸੈਨਾ ਵਾਲਾ; ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ। ਉਹ ਅਮੋਘ, ਅਰਿਸ਼ਟ ਮਥਨ; ਮੁਕੁੰਦ—ਮੋਖ ਦਾਤਾ; ਅਤੇ ਵਿਗਤ ਜ੍ਵਰ—ਜੀਵ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਦਾਹਕ ਤਾਪ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 93

स्वयंज्योतिर् अनुज्योतिर् आत्मज्योतिर् अचञ्चलः पिङ्गलः कपिलश्मश्रुः शास्त्रनेत्रस् त्रयीतनुः

ਉਹ ਸਵੈ-ਜ੍ਯੋਤੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਸਭ ਜ੍ਯੋਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਜ੍ਯੋਤੀ; ਆਤਮਾ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਜ੍ਯੋਤੀ। ਉਹ ਅਚੰਚਲ, ਪਿੰਗਲ ਵਰਣ, ਕਪਿਲ ਦਾਢੀ ਵਾਲਾ; ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਤਨ ਵੇਦ-ਤ੍ਰਯੀ ਹੈ—ਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਤੀ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 94

ज्ञानस्कन्धो महाज्ञानी निरुत्पत्तिर् उपप्लवः भगो विवस्वानादित्यो योगाचार्यो बृहस्पतिः

ਉਹ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਕੰਧ—ਗਿਆਨ-ਰਾਸ਼ੀ, ਮਹਾਜ्ञਾਨੀ ਹੈ; ਅਜਨਮਾ ਅਤੇ ਉਪਪਲਵ ਤੋਂ ਅਸਪਰਸ਼। ਉਹ ਭਗ—ਦਿਵ੍ਯ ਭਾਗ੍ਯ ਵੰਡਣ ਵਾਲਾ; ਵਿਵਸਵਾਨ ਆਦਿਤ੍ਯ—ਦੀਪਤ ਸੂਰਜ; ਯੋਗਾਚਾਰ੍ਯ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ—ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਪਵਿੱਤਰ ਬੁੱਧੀ ਹੈ।

Verse 95

उदारकीर्तिर् उद्योगी सद्योगी सदसन्मयः नक्षत्रमाली राकेशः साधिष्ठानः षडाश्रयः

ਉਹ ਉਦਾਰ ਤੇ ਮਹਾਨ ਕੀਰਤੀ ਵਾਲਾ, ਸਦਾ ਕਰਮਰਤ, ਸਿੱਧ ਯੋਗੀ, ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਹ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਰਾਤ ਦਾ ਨਾਥ ਚੰਦਰ-ਸਰੂਪ, ਅੰਤਰ ਆਧਾਰ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ, ਅਤੇ ਛੇ ਆਸ਼੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ।

Verse 96

पवित्रपाणिः पापारिर् मणिपूरो मनोगतिः हृत्पुण्डरीकमासीनः शुक्लः शान्तो वृषाकपिः

ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲਾ, ਪਾਪ ਦਾ ਵੈਰੀ, ਮਣਿਪੂਰ ਚਕ੍ਰ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਆਸੀਨ, ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟੀ ਜੋਤ ਵਾਲਾ, ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤ—ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਕਪੀ, ਧਰਮ ਦਾ ਧਾਰਕ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 97

विष्णुर्ग्रहपतिः कृष्णः समर्थो ऽनर्थनाशनः अधर्मशत्रुरक्षय्यः पुरुहूतः पुरुष्टुतः

ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸਰੂਪ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਪਤੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਰਣ, ਸਰਬ-ਸਮਰਥ ਅਤੇ ਅਨਰਥ ਨਾਸਕ ਹੈ। ਉਹ ਅਧਰਮ ਦਾ ਵੈਰੀ, ਅਖੰਡ, ਅਨੇਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਹਵਾਨਿਤ, ਅਤੇ ਸਭ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ—ਐਸਾ ਪਰਮ ਪਤੀ ਹੈ ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਢੀਲੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 98

ब्रह्मगर्भो बृहद्गर्भो धर्मधेनुर्धनागमः जगद्धितैषी सुगतः कुमारः कुशलागमः

ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਗਰਭ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਗਤ-ਗਰਭ ਹੈ; ਧਰਮ-ਧੇਨੂ ਅਤੇ ਧਨ ਤੇ ਸਦੁਪਾਏਆਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਉਹ ਜਗਤ ਦਾ ਹਿਤਚਿੰਤਕ, ਸੁਗਤੀ ਦਾਤਾ; ਨਿੱਤ ਕુમਾਰ-ਸਰੂਪ, ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਮੰਗਲ-ਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਹੈ।

Verse 99

हिरण्यवर्णो ज्योतिष्मान् नानाभूतधरो ध्वनिः अरोगो नियमाध्यक्षो विश्वामित्रो द्विजोत्तमः

ਉਹ ਸੋਨੇ ਵਰਣ ਵਾਲਾ, ਜੋਤਿਸ਼ਮਾਨ, ਅਨੇਕ ਜੀਵ-ਵਰਗਾਂ ਦਾ ਧਾਰਕ ਅਤੇ ਆਦਿ ਨਾਦ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰੋਗ, ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਅਧ੍ਯਕਸ਼; ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ, ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਹੈ।

Verse 100

बृहज्ज्योतिः सुधामा च महाज्योतिरनुत्तमः मातामहो मातरिश्वा नभस्वान् नागहारधृक्

ਉਹ ਬ੍ਰਿਹਦ ਜੋਤਿ ਹੈ, ਸੁਧਾਮਯ ਤੇਜ ਦਾ ਧਾਮ; ਉਹੀ ਅਨੁੱਤਮ ਮਹਾਜੋਤਿ ਹੈ। ਉਹ ਆਦਿ ਮਾਤਾਮਹ, ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਾਂ (ਅੰਦਰਲਾ ਪ੍ਰਾਣ), ਨਭਸਵਾਨ (ਮਹਾਵਾਯੁ) ਅਤੇ ਨਾਗਹਾਰਧਾਰੀ—ਸ਼ਿਵ, ਪਸ਼ੁਪਤੀ, ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਬੰਧਨ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ।

Verse 101

पुलस्त्यः पुलहो ऽगस्त्यो जातूकर्ण्यः पराशरः निरावरणधर्मज्ञो विरिञ्चो विष्टरश्रवाः

ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ, ਅਗਸਤ੍ਯ, ਜਾਤੂਕਰਣ੍ਯ ਅਤੇ ਪਰਾਸ਼ਰ; ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਰਾਵਰਣ ਧਰਮਜ੍ਞ, ਵਿਰਿੰਚ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਟਰਸ਼੍ਰਵਾ—ਇਹ ਸਭ ਧਰਮ ਦੀ ਨਿਰਬਾਧ ਪਹਿਚਾਣ ਵਾਲੇ, ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਿੰਗ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ (ਪਤੀ) ਦੇ ਅਨੁਗਾਮੀ ਪੂਜਨੀਕ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ।

Verse 102

आत्मभूर् अनिरुद्धो ऽत्रिज्ञानमूर्तिर् महायशाः लोकचूडामणिर्वीरः चण्डसत्यपराक्रमः

ਉਹ ਆਤਮਭੂ ਅਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਗਿਆਨਮੂਰਤੀ ਹੈ। ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਚੂੜਾਮਣੀ—ਵੀਰ, ਚੰਡ, ਅਤੇ ਸੱਚ-ਨਿਸ਼ਠ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲਾ।

Verse 103

व्यालकल्पो महाकल्पो महावृक्षः कलाधरः अलंकरिष्णुस् त्वचलो रोचिष्णुर्विक्रमोत्तमः

ਉਹ ਵਿਆਲਕਲਪ ਅਤੇ ਮਹਾਕਲਪ—ਕਾਲ ਦਾ ਮਹਾਮਾਪ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਵ੍ਰਿਖ਼, ਕਲਾਧਰ—ਸਭ ਕਲਾਵਾਂ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਧਾਰਕ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਅਲੰਕਾਰਿਤ ਤੇ ਪਾਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਚਲ ਪਰਮ ਤੱਤ; ਸਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਵਿਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ—ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਪਾਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਤੀ ਹੈ।

Verse 104

आशुशब्दपतिर्वेगी प्लवनः शिखिसारथिः असंसृष्टो ऽतिथिः शक्रः प्रमाथी पापनाशनः

ਉਹ ਆਸ਼ੁ-ਸ਼ਬਦਪਤੀ (ਮੰਤ੍ਰਨਾਦ ਦਾ ਸੁਆਮੀ), ਵੇਗੀ ਤੇ ਤੇਜ਼ਗਾਮੀ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਿਖੀਸਾਰਥੀ (ਸਕੰਦ ਦਾ ਸਾਰਥੀ) ਹੈ। ਉਹ ਅਸੰਸ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਹਿਰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਅਤਿਥੀ; ਸ਼ਕ੍ਰ ਸਮਰੱਥ, ਪ੍ਰਮਾਥੀ ਅਤੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ਨ—ਸ਼ਿਵ, ਪਸ਼ੁਪਤੀ, ਜੋ ਪਾਸ਼ ਢਿੱਲੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 105

वसुश्रवाः कव्यवाहः प्रतप्तो विश्वभोजनः जर्यो जराधिशमनो लोहितश् च तनूनपात्

ਉਹ ਵਸੁਸ਼੍ਰਵਾ, ਕਵ੍ਯਵਾਹ, ਤੀਬਰ ਤਪਤ ਪ੍ਰਤਪ੍ਤ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼੍ਵਭੋਜਨ ਹੈ। ਉਹ ਜਰ੍ਯ, ਜਰਾ-ਨਾਸ਼ਕ ਜਰਾਧਿਸ਼ਮਨ, ਅਰੁਣ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਲੋਹਿਤ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲਾ ਅਗਨਿਰੂਪ ਤਨੂਨਪਾਤ ਹੈ।

Verse 106

पृषदश्वो नभोयोनिः सुप्रतीकस् तमिस्रहा निदाघस्तपनो मेघः पक्षः परपुरंजयः

ਉਹ ਪૃਸ਼ਦਸ਼ਵ—ਚਿੱਤਰੇ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼; ਨਭੋਯੋਨਿ—ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਗਰਭ ਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦਾ ਮੂਲ; ਅਤੇ ਸੁਪ੍ਰਤੀਕ—ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਉਹ ਤਮਿਸ੍ਰਹਾ—ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਸ਼ਕ; ਨਿਦਾਘ—ਗਰਮੀ ਦੀ ਤਪਸ਼; ਤਪਨ—ਪ੍ਰਖਰ ਸੂਰਜ; ਮੇਘ—ਵਰਖਾ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਬੱਦਲ; ਪੱਖ—ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਰ; ਅਤੇ ਪਰਪੁਰੰਜਯ—ਵੈਰੀ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਜੇਤੂ, ਪਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਪਸ਼ੁਪਤਿ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 107

मुखानिलः सुनिष्पन्नः सुरभिः शिशिरात्मकः वसंतो माधवो ग्रीष्मो नभस्यो बीजवाहनः

ਉਹ ਮੁਖਾਨਿਲ—ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ; ਸੁਨਿਸ਼ਪੰਨ—ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ; ਸੁਰਭਿ—ਸੁਗੰਧਮਈ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਸਿਰਾਤਮਕ—ਠੰਢੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਵਸੰਤ, ਮਾਧਵ, ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ, ਨਭਸ੍ਯ (ਬਰਸਾਤ) ਅਤੇ ਬੀਜਵਾਹਨ ਹੈ—ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਬੀਜ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 108

अङ्गिरा मुनिरात्रेयो विमलो विश्ववाहनः पावनः पुरुजिच्छक्रस् त्रिविद्यो नरवाहनः

ਉਹ ਅੰਗਿਰਾ, ਮੁਨੀ, ਆਤ੍ਰੇਯ, ਵਿਮਲ—ਨਿਰਮਲ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਵਾਹਨ—ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਵਨ—ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਪੁਰੁਜਿਤ੍—ਅਨੇਕਾਂ ਦਾ ਜੇਤੂ; ਸ਼ਕ੍ਰ—ਇੰਦਰ ਸਮ ਸ਼ਕਤੀਵਾਨ; ਤ੍ਰਿਵਿਦ੍ਯ—ਤਿੰਨਾਂ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨੀ; ਅਤੇ ਨਰਵਾਹਨ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ—ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਪਸ਼ੂ-ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਾ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 109

मनो बुद्धिरहङ्कारः क्षेत्रज्ञः क्षेत्रपालकः तेजोनिधिर् ज्ञाननिधिर् विपाको विघ्नकारकः

ਉਹ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਖੇਤਰਜ੍ਞ—ਦੇਹ-ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਖੇਤਰਪਾਲਕ—ਦੇਹ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਰੱਖਿਆਕ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਤੇਜੋਨਿਧਿ—ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਦਾ ਭੰਡਾਰ, ਅਤੇ ਗਿਆਨਨਿਧਿ—ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਿਪਾਕ—ਫਲ-ਪਰਿਪਾਕ, ਅਤੇ ਵਿਘਨਕਾਰਕ—ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਪਾਸ਼ਬੱਧ ਪਸ਼ੂ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰਕੇ ਪਤੀ ਵੱਲ ਮੋੜਦਾ ਹੈ।

Verse 110

अधरो ऽनुत्तरो ज्ञेयो ज्येष्ठो निःश्रेयसालयः शैलो नगस्तनुर्देहो दानवारिररिन्दमः

ਉਹ ਅਧਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਨੁੱਤਰ ਹੈ, ਪਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਣਯੋਗ; ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ, ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਯਸ ਦਾ ਧਾਮ। ਉਹੀ ਸ਼ੈਲ ਹੈ, ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ; ਦੇਹ ਅਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀ; ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਤੇ ਸ਼ਤਰੂ-ਦਮਨਕਰਤਾ।

Verse 111

चारुधीर् जनकश्चारुविशल्यो लोकशल्यकृत् चतुर्वेदश्चतुर्भावश् चतुरश्चतुरप्रियः

ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਜਗਤ ਦਾ ਜਨਕ; ਸੁੰਦਰ ਵੈਦ, ਜੋ ਪੀੜਾ ਹਰਦਾ ਹੈ; ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਕੰਟਕ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਵਾਲਾ। ਉਹੀ ਚਤੁਰਵੇਦ-ਸਰੂਪ, ਚਤੁਰਭਾਵ-ਸਰੂਪ; ਪਰਮ ਚਤੁਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਤੁਸ਼ਟਯ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ।

Verse 112

आम्नायो ऽथ समाम्नायस् तीर्थदेवशिवालयः बहुरूपो महारूपः सर्वरूपश् चराचरः

ਉਹ ਆਮਨਾਯ—ਪ੍ਰਗਟ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਪਰੰਪਰਾ—ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਮ੍ਯਕ ਸਮਾਮਨਾਯ ਹੈ; ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਲਯ ਆਪ। ਬਹੁ-ਰੂਪ, ਮਹਾ-ਰੂਪ; ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ—ਚਰ ਤੇ ਅਚਰ ਜਗਤ ਵਿੱਚ—ਵਿਆਪਕ।

Verse 113

न्यायनिर्वाहको न्यायो न्यायगम्यो निरञ्जनः सहस्रमूर्धा देवेन्द्रः सर्वशस्त्रप्रभञ्जनः

ਉਹ ਨਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰਵਾਹਕ ਅਤੇ ਨਿਆਂ-ਤੱਤ ਆਪ ਹੈ; ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਯੋਗ, ਨਿਰੰਜਨ। ਸਹਸ੍ਰ-ਮੂੜ੍ਹਾ, ਦੇਵੇਂਦ੍ਰ; ਸਭ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਚੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

Verse 114

मुण्डो विरूपो विकृतो दण्डी दान्तो गुणोत्तमः पिङ्गलाक्षो ऽथ हर्यक्षो नीलग्रीवो निरामयः

ਉਹ ਮੁੰਡਧਾਰੀ, ਵਿਰੂਪ ਤੇ ਵਿਕ੍ਰਿਤ—ਲੌਕਿਕ ਰੂਪ ਤੋਂ ਪਰੇ; ਡੰਡਧਾਰੀ, ਦਾਂਤ, ਗੁਣੋੱਤਮ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪਿੰਗਲ, ਫਿਰ ਹਰ੍ਯਕ੍ਸ਼; ਗਲਾ ਨੀਲਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਨਿਰਾਮਯ—ਰੋਗਹਰ, ਨਿਰਮਲ ਪ੍ਰਭੂ।

Verse 115

सहस्रबाहुः सर्वेशः शरण्यः सर्वलोकभृत् पद्मासनः परं ज्योतिः परावरं परं फलम्

ਉਹ ਸਹਸ੍ਰਬਾਹੁ, ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ, ਸਭ ਦਾ ਸ਼ਰਨਦਾਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਾਰਕ ਹੈ। ਪਦਮਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਉਹ ਪਰਮ ਜੋਤਿ ਹੈ—ਪਰ ਅਤੇ ਅਪਰ ਤੋਂ ਪਰੇ—ਅਤੇ ਬੱਧ ਜੀਵ ਲਈ ਪਰਮ ਫਲ, ਅਰਥਾਤ ਮੋਖ ਹੈ।

Verse 116

पद्मगर्भो महागर्भो विश्वगर्भो विचक्षणः परावरज्ञो बीजेशः सुमुखः सुमहास्वनः

ਉਹ ਪਦਮਗਰਭ, ਮਹਾਗਰਭ, ਵਿਸ਼ਵਗਰਭ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵਿਵੇਕੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਰ-ਅਪਰ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਜਾਣਨਹਾਰ, ਬੀਜੇਸ਼ਵਰ, ਸ਼ੁਭ ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਦ ਨਾਲ ਗੂੰਜਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 117

देवासुरगुरुर्देवो देवासुरनमस्कृतः देवासुरमहामात्रो देवासुरमहाश्रयः

ਉਹ ਦੇਵ ਹੈ—ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ; ਦੇਵਾਸੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ। ਉਹ ਦੇਵਾਸੁਰਾਂ ਲਈ ਮਹਾਮਾਤ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ।

Verse 118

देवादिदेवो देवर्षिदेवासुरवरप्रदः देवासुरेश्वरो दिव्यो देवासुरमहेश्वरः

ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਦੇਵ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵਾਸੁਰੇਸ਼ਵਰ—ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਤੇਜਸਵੀ—ਅਤੇ ਦੇਵਾਸੁਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ; ਪਤੀ-ਸਰੂਪ ਉਹ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 119

सर्वदेवमयो ऽचिन्त्यो देवतात्मात्मसंभवः ईड्यो ऽनीशः सुरव्याघ्रो देवसिंहो दिवाकरः

ਉਹ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਣ ਵਾਲਾ, ਮਨ ਤੋਂ ਅਚਿੰਤ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਆਤਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵੈੰਭੂ ਹੈ। ਉਹ ਸਤੁਤਯੋਗ ਹੈ—ਕਿਸੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ—ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਘਰ, ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਦਿਵਾਕਰ ਹੈ।

Verse 120

विबुधाग्रवरश्रेष्ठः सर्वदेवोत्तमोत्तमः शिवज्ञानरतः श्रीमान् शिखिश्रीपर्वतप्रियः

ਉਹ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਗੇਵਾਨ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਪਰਮੋਤਮ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਰਤ, ਸ਼੍ਰੀਸੰਪੰਨ ਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਖੀ-ਸ਼੍ਰੀ ਪਰਬਤ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।

Verse 121

जयस्तंभो विशिष्टम्भो नरसिंहनिपातनः ब्रह्मचारी लोकचारी धर्मचारी धनाधिपः

ਉਹ ਜੈ-ਸਤੰਭ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਅਨੁਪਮ ਸਹਾਰਾ ਹੈ। ਨਰਸਿੰਹ ਨੂੰ ਨਿਪਾਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਤਪਸਵੀ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਾ, ਧਰਮ-ਮਾਰਗਚਾਰੀ ਅਤੇ ਧਨ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ।

Verse 122

नन्दी नन्दीश्वरो नग्नो नग्नव्रतधरः शुचिः लिङ्गाध्यक्षः सुराध्यक्षो युगाध्यक्षो युगावहः

ਉਹ ਨੰਦੀ ਹੈ, ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਹੈ; ਨਗਨ ਤਪਸਵੀ, ਨਗਨ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਉਹ ਲਿੰਗ ਦਾ ਅਧ್ಯಕ್ಷ, ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਅਤੇ ਯੁਗ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 123

स्ववशः सवशः स्वर्गः स्वरः स्वरमयस्वनः बीजाध्यक्षो बीजकर्ता धनकृद् धर्मवर्धनः

ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਵਰਗ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਦਿ ਸੁਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਨਾਦ ਹੈ। ਉਹ ਬੀਜ ਦਾ ਅਧ್ಯಕ್ಷ ਤੇ ਬੀਜ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ; ਧਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 124

दंभो ऽदम्भो महादंभः सर्वभूतमहेश्वरः श्मशाननिलयस्तिष्यः सेतुरप्रतिमाकृतिः

ਉਹ ਦੰਭ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਦੰਭ ਵੀ; ਉਹੀ ਮਹਾਦੰਭ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ-ਨਿਵਾਸੀ, ਤਿਸ਼੍ਯ-ਸਰੂਪ, ਅਤੇ ਸੇਤੂ ਹੈ—ਜਿਸ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੁਲ ਹੈ।

Verse 125

लोकोत्तरस्फुटालोकस् त्र्यंबको नागभूषणः अन्धकारिर्मखद्वेषी विष्णुकन्धरपातनः

ਉਹ ਲੋਕੋੱਤਰ, ਨਿਰਮਲ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ; ਤ੍ਰਿਅੰਬਕ ਅਤੇ ਨਾਗਭੂਸ਼ਣ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਧਕ-ਸੰਹਾਰਕ, ਦੰਭੀ ਯਜ੍ਞ-ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਵੈਰੀ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਕੰਠ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 126

वीतदोषो ऽक्षयगुणो दक्षारिः पूषदन्तहृत् धूर्जटिः खण्डपरशुः सकलो निष्कलो ऽनघः

ਉਹ ਦੋਸ਼-ਰਹਿਤ, ਅਖੰਡ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ; ਦਕ੍ਸ਼ ਦਾ ਵੈਰੀ ਅਤੇ ਪੂਸ਼ਾ ਦੇ ਦੰਦ ਉਖਾੜਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਧੂਰਜਟੀ, ਖੰਡ-ਪਰਸ਼ੂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਉਹ ਸਕਲ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲ ਵੀ—ਅਨਘ ਪਤੀ, ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 127

आधारः सकलाधारः पाण्डुराभो मृडो नटः पूर्णः पूरयिता पुण्यः सुकुमारः सुलोचनः

ਉਹ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ-ਭੂਤ। ਪਾਂਡੁਰ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਦਿਪਤ, ਮ੍ਰਿਡ—ਕਰੁਣਾਮਯ, ਅਤੇ ਨਟ—ਜਗਤ ਦਾ ਨਰਤਕ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਰਨ, ਪੂਰਨਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ; ਪੁੰਨ੍ਯ-ਸਰੂਪ, ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਸੁਲੋਚਨ ਹੈ।

Verse 128

सामगेयः प्रियकरः पुण्यकीर्तिरनामयः मनोजवस्तीर्थकरो जटिलो जीवितेश्वरः

ਉਹ ਸਾਮ-ਗਾਨ ਨਾਲ ਸਤੁਤ, ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ; ਪੁੰਨ੍ਯ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰੋਗ ਹੈ। ਮਨ ਵਰਗੇ ਵੇਗ ਵਾਲਾ, ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ; ਜਟਾਧਾਰੀ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ—ਸ਼ਿਵ ਪਤੀ ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਢੀਲੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 129

जीवितान्तकरो नित्यो वसुरेता वसुप्रियः सद्गतिः सत्कृतिः सक्तः कालकण्ठः कलाधरः

ਉਹ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਨਿੱਤ ਹੈ; ਵਸੁਰੇਤਾ—ਸਮ੍ਰਿਧੀ-ਤੱਤਵਮਈ ਬੀਜ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਵਸੂਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਗਤੀ, ਸਤਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਦਾਤਾ, ਸਦਾ ਰਤ; ਕਾਲਕੰਠ ਅਤੇ ਕਲਾਧਰ ਹੈ।

Verse 130

मानी मान्यो महाकालः सद्भूतिः सत्परायणः चन्द्रसंजीवनः शास्ता लोकगूढो ऽमराधिपः

ਉਹ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਸਭ ਵੱਲੋਂ ਮਾਨਯੋਗ ਹੈ; ਉਹ ਮਹਾਕਾਲ—ਆਪ ਹੀ ਕਾਲ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਚੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਸੰਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਾਸਤਾ-ਨਿਯੰਤਾ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੜ੍ਹ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਅਮਰ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ।

Verse 131

लोकबन्धुर्लोकनाथः कृतज्ञः कृतिभूषणः अनपाय्यक्षरः कान्तः सर्वशास्त्रभृतां वरः

ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਬੰਧੂ ਅਤੇ ਲੋਕਨਾਥ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਤਜ੍ਞ ਹੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤੀਵਾਨਾਂ ਦਾ ਭੂਸ਼ਣ ਹੈ। ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਕਦੇ ਨ ਵਿਛੁੜਣ ਵਾਲਾ ਅੱਖਰ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ।

Verse 132

तेजोमयो द्युतिधरो लोकमायो ऽग्रणीर् अणुः शुचिस्मितः प्रसन्नात्मा दुर्जयो दुरतिक्रमः

ਉਹ ਤੇਜੋਮਯ ਹੈ, ਦਿਉਤੀ ਦਾ ਧਾਰਕ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਲੋਕ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਅਗਵਾਈ ਕਰਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਣੂ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਉਸ ਦਾ ਅੰਤਰ ਆਨੰਦਮਈ ਹੈ। ਉਹ ਅਜੈ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਘਣ ਤੋਂ ਪਰੇ—ਪਾਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਤੀ।

Verse 133

ज्योतिर्मयो निराकारो जगन्नाथो जलेश्वरः तुम्बवीणी महाकायो विशोकः शोकनाशनः

ਉਹ ਜੋਤਿਰਮਯ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰੁਪਾਧਿ ਹੈ; ਉਹ ਜਗੰਨਾਥ ਅਤੇ ਜਲਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਤੁੰਬਾ-ਵੀਣਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਕਾਇ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ; ਉਹ ਆਪ ਵਿਸ਼ੋਕ ਹੈ ਅਤੇ ਬੰਧੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 134

त्रिलोकात्मा त्रिलोकेशः शुद्धः शुद्धी रथाक्षजः अव्यक्तलक्षणो व्यक्तो व्यक्ताव्यक्तो विशांपतिः

ਉਹ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕੇਸ਼ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਥਾਕ੍ਸ਼ਜ ਹੈ—ਰਥ ਦੇ ਅਕਸ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ। ਅਵ੍ਯਕਤ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਵ੍ਯਕਤ ਹੈ; ਉਹ ਵ੍ਯਕਤ-ਅਵ੍ਯਕਤ ਦੋਵੇਂ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਹੈ।

Verse 135

वरशीलो वरतुलो मानो मानधनो मयः ब्रह्मा विष्णुः प्रजापालो हंसो हंसगतिर्यमः

ਉਹ ਉੱਤਮ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਮਤੁਲ ਹੈ; ਉਹੀ ਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਨਯੋਗਾਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਧਨ ਹੈ। ਉਹੀ ਅਦਭੁਤ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਮਾਪ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਪ੍ਰਜਾ-ਪਾਲਕ; ਉਹੀ ਹੰਸ (ਪਰਮ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ), ਹੰਸ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਯਮ—ਧਰਮ-ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ।

Verse 136

वेधा धाता विधाता च अत्ता हर्ता चतुर्मुखः कैलासशिखरावासी सर्वावासी सतां गतिः

ਉਹ ਵੇਧਾ, ਧਾਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਅੱਤਾ (ਭੋਗਤਾ) ਅਤੇ ਹਰਤਾ (ਸੰਹਾਰਕ) ਹੈ; ਚਤੁਰਮੁਖ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਕੈਲਾਸ-ਸ਼ਿਖਰ ਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਸਤਜਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਉਹੀ ਹੈ।

Verse 137

हिरण्यगर्भो हरिणः पुरुषः पूर्वजः पिता भूतालयो भूतपतिर् भूतिदो भुवनेश्वरः

ਉਹ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸੁਵਰਨ-ਗਰਭ ਮੂਲ; ਹਰਿਣ—ਦੀਪਤ ਤੇ ਗਤਿਸ਼ੀਲ; ਅਤੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਉਹੀ ਆਦਿ-ਜ, ਪਿਤਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਲਯ, ਭੂਤਪਤੀ, ਭੂਤੀ-ਦਾਤਾ ਅਤੇ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।

Verse 138

संयोगी योगविद्ब्रह्म ब्रह्मण्यो ब्राह्मणप्रियः देवप्रियो देवनाथो देवज्ञो देवचिन्तकः

ਉਹ ਸੰਯੋਗੀ—ਯੋਗ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਯੋਗਵਿਦ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਣ੍ਯ—ਧਰਮ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵਪ੍ਰਿਯ, ਦੇਵਨਾਥ, ਦੇਵਜ੍ਞ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਤ ਧਿਆਨਿਤ ਹੈ।

Verse 139

विषमाक्षः कलाध्यक्षो वृषाङ्को वृषवर्धनः निर्मदो निरहङ्कारो निर्मोहो निरुपद्रवः

ਉਹ ਵਿਸ਼ਮਾਕ੍ਸ਼—ਅਸਮ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਹੈ। ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਂਕ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਧਰਮ (ਵ੍ਰਿਸ਼) ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਦ-ਰਹਿਤ, ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤ, ਮੋਹ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਨਿਰੁਪਦ੍ਰਵ ਹੈ।

Verse 140

दर्पहा दर्पितो दृप्तः सर्वर्तुपरिवर्तकः सप्तजिह्वः सहस्रार्चिः स्निग्धः प्रकृतिदक्षिणः

ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਮਾਨ‑ਮਹਿਮਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਫੇਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਤ ਜੀਭਾਂ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਲਪਟਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ; ਕਿਰਪਾ ਵਿੱਚ ਸਨਿੱਘਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਦੱਖ—ਪਸ਼ੂ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 141

भूतभव्यभवन्नाथः प्रभवो भ्रान्तिनाशनः अर्थो ऽनर्थो महाकोशः परकार्यैकपण्डितः

ਉਹ ਭੂਤ‑ਭਵਿੱਖ‑ਵਰਤਮਾਨ ਦਾ ਨਾਥ ਹੈ; ਆਦਿ ਸਰੋਤ ਪ੍ਰਭਵ, ਜੋ ਭਰਮ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਅਰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਅਨਰਥ ਵਾਂਗ ਦਿਸਣ ਵਾਲਾ ਵੀ; ਉਹ ਮਹਾਕੋਸ਼—ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮਹਾਂ ਖਜ਼ਾਨਾ; ਅਤੇ ਪਰਹਿਤ ਸਾਧਣ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਪੰਡਿਤ।

Verse 142

निष्कण्टकः कृतानन्दो निर्व्याजो व्याजमर्दनः सत्त्ववान् सात्त्विकः सत्यकीर्तिस्तम्भकृतागमः

ਉਹ ਨਿਸ਼ਕੰਟਕ—ਸਾਰੇ ਵਿਘਨ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਸਿੱਧ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰਵਿਆਜ, ਛਲ ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਪਖੰਡ ਦਾ ਮਰਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਤਵ-ਸੰਪੰਨ, ਸਾਤਵਿਕ ਸਰੂਪ, ਸੱਚੀ ਕੀਰਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਤੰਭ-ਰੂਪ ਲਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਆਗਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ੈਵ ਸਿੱਧਾਂਤ ਦਾ ਮਾਰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 143

अकंपितो गुणग्राही नैकात्मा नैककर्मकृत् सुप्रीतः सुमुखः सूक्ष्मः सुकरो दक्षिणो ऽनलः

ਉਹ ਅਕੰਪਿਤ, ਅਚਲ ਹੈ; ਗੁਣਗ੍ਰਾਹੀ—ਸਦਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਇਕ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਹੀ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਦਾ ਸੁਪ੍ਰਸੰਨ, ਸੁਮੁਖ, ਕਰੁਣਾਮਯ ਹੈ। ਉਹ ਅਤਿ ਸੂਖਮ ਹੈ, ਪਰ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਸੁਕਰ—ਸੁਲਭ; ਉਹ ਦੱਖਣ, ਮੰਗਲਮਯ, ਅਤੇ ਅੰਤਰਾਗਨੀ-ਰੂਪ ਅਨਲ ਹੈ ਜੋ ਮਲ ਅਤੇ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 144

स्कन्धः स्कन्धधरो धुर्यः प्रकटः प्रीतिवर्धनः अपराजितः सर्वसहो विदग्धः सर्ववाहनः

ਉਹ ਸਕੰਧ—ਆਧਾਰ ਸਤੰਭ ਹੈ; ਸਕੰਧਧਰ, ਧੁਰਯ—ਜਗਤ ਦਾ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲਾ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ, ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਪਰਾਜਿਤ, ਸਰਵਸਹ—ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ; ਵਿਦਗਧ—ਪਰਮ ਵਿਵੇਕੀ, ਅਤੇ ਸਰਵਵਾਹਨ—ਸਾਰੇ ਵਾਹਨਾਂ/ਉਪਾਵਾਂ ਦਾ ਧਾਰਕ-ਨਿਯੰਤਾ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੋਖ ਦੇ ਰਾਹ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 145

अधृतः स्वधृतः साध्यः पूर्वमूर्तिर्यशोधरः वराहशृङ्गधृग् वायुर् बलवान् एकनायकः

ਉਹ ਅਧ੍ਰਿਤ (ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ) ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਵਧ੍ਰਿਤ ਹੈ; ਸਾਧ੍ਯ ਲਕਸ਼ ਅਤੇ ਆਦਿ-ਮੂਰਤੀ ਹੈ। ਯਸ਼ੋਧਰ, ਵਰਾਹ-ਸ਼੍ਰਿੰਗਧਾਰੀ, ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ-ਸਰੂਪ, ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਇਕੋ ਨਾਇਕ-ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ।

Verse 146

श्रुतिप्रकाशः श्रुतिमान् एकबन्धुर् अनेकधृक् श्रीवल्लभशिवारम्भः शान्तभद्रः समञ्जसः

ਉਹ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਜਾਣਨਹਾਰ ਹੈ; ਸਭ ਦਾ ਇਕ ਬੰਧੂ, ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨਹਾਰ। ਸ਼੍ਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ, ਸ਼ਿਵ-ਮੰਗਲ ਦਾ ਆਰੰਭਕ; ਸ਼ਾਂਤ, ਭਦ੍ਰ ਅਤੇ ਸਮੰਜਸ ਹੈ।

Verse 147

भूशयो भूतिकृद्भूतिर् भूषणो भूतवाहनः अकायो भक्तकायस्थः कालज्ञानी कलावपुः

ਉਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਕੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੰਗਲ-ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਦਾ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਭੂਤੀ ਹੈ। ਜਗਤ ਦਾ ਭੂਸ਼ਣ, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਵਾਹਕ-ਨਾਇਕ। ਪਰਮ ਵਿੱਚ ਅਕਾਇ, ਪਰ ਭਗਤ ਦੀ ਕਾਇਆ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ; ਕਾਲ-ਜਾਣੂ, ਕਲਾ-ਮਯ ਸਰੂਪ ਹੈ।

Verse 148

सत्यव्रतमहात्यागी निष्ठाशान्तिपरायणः परार्थवृत्तिर् वरदो विविक्तः श्रुतिसागरः

ਉਹ ਸਤ੍ਯ-ਵ੍ਰਤ ਮਹਾਤ੍ਯਾਗੀ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ। ਪਰਹਿਤ ਲਈ ਵਰਤਣ ਵਾਲਾ, ਵਰਦਾਤਾ, ਸਦਾ ਵਿਵਿਕਤ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਾਗਰ ਹੈ।

Verse 149

अनिर्विण्णो गुणग्राही कलङ्काङ्कः कलङ्कहा स्वभावरुद्रो मध्यस्थः शत्रुघ्नो मध्यनाशकः

ਉਹ ਕਦੇ ਨਿਰਵਿਣ੍ਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਵਨ ਨਿਸ਼ਾਨ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਲੰਕ ਦਾ ਨਾਸਕ ਹੈ। ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਰੁਦ੍ਰ; ਮੱਧਸਥ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਅਤੇ ਬੰਧਨ-ਰੂਪ ‘ਮੱਧ’ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 150

शिखण्डी कवची शूली चण्डी मुण्डी च कुण्डली मेखली कवची खड्गी मायी संसारसारथिः

ਉਹ ਸ਼ਿਖੰਡ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਕਵਚਧਾਰিণੀ ਅਤੇ ਸ਼ੂਲਧਾਰিণੀ ਹੈ; ਚੰਡੀ, ਮੁੰਡਮਾਲਾ-ਧਾਰिणੀ ਅਤੇ ਕੁੰਡਲਿਨੀ ਹੈ। ਮੇਖਲਾ ਨਾਲ ਬੱਧ, ਕਵਚ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆਤ, ਖੜਗਧਾਰिणੀ, ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਰੂਪ—ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ-ਗਤੀ ਦੀ ਸਾਰਥੀ ਹੈ।

Verse 151

अमृत्युः सर्वदृक् सिंहस् तेजोराशिर् महामणिः असंख्येयो ऽप्रमेयात्मा वीर्यवान् कार्यकोविदः

ਉਹ ਅਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ, ਸਰਵਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਦਾ ਪੁੰਜ, ਮਹਾਮਣੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਸੰਖ੍ਯੇਯ, ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ; ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ ਅਤੇ ਕਾਰਜ-ਸਾਧਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੈ।

Verse 152

वेद्यो वेदार्थविद्गोप्ता सर्वाचारो मुनीश्वरः अनुत्तमो दुराधर्षो मधुरः प्रियदर्शनः

ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਣਯੋਗ, ਵੇਦਾਰਥ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਕ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਹੈ—ਅਨੁੱਤਮ, ਦੁਰਾਧਰਸ਼, ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਮਧੁਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯਦਰਸ਼ਨ।

Verse 153

सुरेशः शरणं सर्वः शब्दब्रह्म सतां गतिः कालभक्षः कलङ्कारिः कङ्कणीकृतवासुकिः

ਉਹ ਸੁਰੇਸ਼, ਸਭ ਦਾ ਸ਼ਰਨ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ; ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਸਤਜਨਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਲ-ਭਕਸ਼ਕ, ਕਲੰਕਧਾਰੀ (ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ), ਅਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਕੰਗਣ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 154

महेष्वासो महीभर्ता निष्कलङ्को विशृङ्खलः द्युमणिस् तरणिर् धन्यः सिद्धिदः सिद्धिसाधनः

ਉਹ ਮਹੇਸ਼ਵਾਸ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਧਾਰਕ-ਸਵਾਮੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ, ਵਿਸ਼੍ਰਿੰਖਲ (ਬੰਧਨ-ਰਹਿਤ); ਦ੍ਯੁਮਣੀ ਅਤੇ ਤਰਣੀ (ਸੂਰਜ) ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਧੰਨ੍ਯ, ਸਿੱਧਿ-ਦਾਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਧਿ-ਸਾਧਨ ਸਰੂਪ ਹੈ।

Verse 155

निवृत्तः संवृतः शिल्पो व्यूढोरस्को महाभुजः एकज्योतिर् निरातङ्को नरो नारायणप्रियः

ਉਹ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ, ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੰਵ੍ਰਿਤ ਤੇ ਆਵ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਿਲਪਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਛਾਤੀ ਤੇ ਮਹਾਬਾਹੂ। ਉਹ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਅਖੰਡ ਜੋਤਿ, ਨਿਰਾਤੰਕ; ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਰਖ ਹੈ।

Verse 156

निर्लेपो निष्प्रपञ्चात्मा निर्व्यग्रो व्यग्रनाशनः स्तव्यस्तवप्रियः स्तोता व्यासमूर्तिरनाकुलः

ਉਹ ਨਿਰਲੇਪ, ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਪੰਚ-ਆਤਮਾ ਹੈ; ਆਪ ਨਿਰਵਿਆਗ੍ਰ, ਤੇ ਵਿਆਗ੍ਰਤਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਸਤੁਤਿ-ਯੋਗ, ਸਤੁਤਿ-ਪ੍ਰਿਯ; ਆਪ ਹੀ ਸਤੋਤਾ; ਵਿਆਸ-ਮੂਰਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਨਾਕੁਲ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਪ੍ਰਭੂ।

Verse 157

निरवद्यपदोपायो विद्याराशिरविक्रमः प्रशान्तबुद्धिरक्षुद्रः क्षुद्रहा नित्यसुन्दरः

ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲਾ ਨਿਰਵਦ੍ਯ ਉਪਾਯ ਹੈ; ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਰਾਸ਼ੀ, ਅਡੋਲ ਵਿਕ੍ਰਮ ਵਾਲਾ। ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ; ਉਹ ਖ਼ੁਦਰ ਨਹੀਂ, ਖ਼ੁਦਰਤਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਨਿਤ੍ਯ ਸੁੰਦਰ ਹੈ।

Verse 158

धैर्याग्र्यधुर्यो धात्रीशः शाकल्यः शर्वरीपतिः परमार्थगुरुर् दृष्टिर् गुरुर् आश्रितवत्सलः

ਉਹ ਧੀਰਜ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ, ਭਾਰ ਝੱਲਣ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ; ਧਾਤ੍ਰੀਸ਼ (ਧਾਰਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ) ਹੈ। ਉਹ ਸਰਵ-ਸੰਪੂਰਨ, ਰਾਤ ਦਾ ਪਤੀ; ਪਰਮਾਰਥ ਦਾ ਗੁਰੂ, ਆਪ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (ਸਮ੍ਯਕ ਬੋਧ) ਹੈ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਵਤਸਲ ਹੈ।

Verse 159

रसो रसज्ञः सर्वज्ञः सर्वसत्त्वावलंबनः सूत उवाच एवं नाम्नां सहस्रेण तुष्टाव वृषभध्वजम्

ਉਹ ਰਸ ਹੈ, ਰਸ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ; ਸਰਵਜ੍ਞ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 160

स्नापयामास च विभुः पूजयामास पङ्कजैः परीक्षार्थं हरेः पूजाकमलेषु महेश्वरः

ਪਰਖ ਲਈ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ (ਪਵਿੱਤਰ ਲਿੰਗ/ਵਸਤੂ ਨੂੰ) ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ—ਉਹੀ ਕਮਲ ਜੋ ਹਰਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ।

Verse 161

गोपयामास कमलं तदैकं भुवनेश्वरः हृतपुष्पो हरिस्तत्र किमिदं त्वभ्यचिन्तयत्

ਫਿਰ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉਹ ਇਕੋ ਕਮਲ ਲੁਕਾ ਲਿਆ। ਉੱਥੇ ਫੁੱਲ ਦੀ ਭੇਟ ਖੋ ਬੈਠਾ ਹਰਿ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ—“ਇਹ ਕੀ ਹੋਇਆ?”

Verse 162

ज्ञात्वा स्वनेत्रमुद्धृत्य सर्वसत्त्वावलम्बनम् पूजयामास भावेन नाम्ना तेन जगद्गुरुम्

ਤੱਤਵ ਜਾਣ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਅੱਖ ਕੱਢ ਕੇ ਅਰਪਣ ਕਰਦਿਆਂ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜਗਦਗੁਰੂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਭਾਵ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 163

ततस्तत्र विभुर्दृष्ट्वा तथाभूतं हरो हरिम् तस्मादवतताराशु मण्डलात्पावकस्य च

ਤਦ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹਰ ਨੇ ਹਰਿ ਨੂੰ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਅੱਗ ਦੇ ਉਸ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਿਆ।

Verse 164

कोटिभास्करसंकाशं जटामुकुटमण्डितम् ज्वालामालावृतं दिव्यं तीक्ष्णदंष्ट्रं भयङ्करम्

ਉਹ ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਜਟਾ-ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ ਮੰਡਿਤ; ਜਵਾਲਾ-ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਦਿਵ੍ਯ—ਤੀਖੀਆਂ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਭਯਾਨਕ।

Verse 165

शूलटङ्कगदाचक्रकुन्तपाशधरं हरम् वरादभयहस्तं च द्वीपिचर्मोत्तरीयकम्

ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਟੰਕਾ, ਗਦਾ, ਚੱਕਰ, ਕੁੰਤ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਵਰ ਅਤੇ ਅਭੈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਚਿਤੇ ਦੀ ਖਾਲ ਦਾ ਉੱਤਰੀਯ ਪਹਿਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰ (ਪਤੀ) ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।

Verse 166

इत्थंभूतं तदा दृष्ट्वा भवं भस्मविभूषितम् हृष्टो नमश्चकाराशु देवदेवं जनार्दनः

ਭਸਮ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਜਨਾਰਦਨ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 167

दुद्रुवुस्तं परिक्रम्य सेन्द्रा देवास्त्रिलोचनम् चचाल ब्रह्मभुवनं चकम्पे च वसुंधरा

ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਾ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਦੌੜ ਪਏ; ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਡੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਕੰਬ ਉਠੀ।

Verse 168

ददाह तेजस्तच्छंभोः प्रान्तं वै शतयोजनम् अधस्ताच्चोर्ध्वतश्चैव हाहेत्यकृत भूतले

ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਉਹ ਜਲਦਾ ਤੇਜ ਸੌ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਤੇ ਉੱਪਰੋਂ ਵੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੀਵ ‘ਹਾਇ! ਹਾਇ!’ ਕਰਕੇ ਚੀਕ ਪਏ।

Verse 169

तदा प्राह महादेवः प्रहसन्निव शङ्करः सम्प्रेक्ष्य प्रणयाद्विष्णुं कृताञ्जलिपुटं स्थितम्

ਤਦ ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦੇ ਹੋਣ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਬੋਲੇ।

Verse 170

ज्ञातं मयेदमधुना देवकार्यं जनार्दन सुदर्शनाख्यं चक्रं च ददामि तव शोभनम्

ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਦਾ ਭੇਦ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ-ਸਿਧ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ‘ਸੁਦਰਸ਼ਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੋਭਨ ਚੱਕਰ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹਾਂ।

Verse 171

यद्रूपं भवता दृष्टं सर्वलोकभयंकरम् हिताय तव यत्नेन तव भावाय सुव्रत

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਤੂੰ ਜੋ ਰੂਪ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭਯਾਨਕ ਸੀ। ਉਹ ਤੇਰੇ ਹਿਤ ਲਈ, ਤੇਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯਤਨ ਨਾਲ ਧਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 172

शान्तं रणाजिरे विष्णो देवानां दुःखसाधनम् शान्तस्य चास्त्रं शान्तः स्याच् छान्तेनास्त्रेण किं फलम्

ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜਦੋਂ ਰਣਭੂਮੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਸਤ੍ਰ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੀ ਰਹੇ; ਐਸੇ ਵੇਲੇ ‘ਸ਼ਾਂਤ’ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕੀ ਫਲ?

Verse 173

शान्तस्य समरे चास्त्रं शान्तिरेव तपस्विनाम् योद्धुः शान्त्या बलच्छेदः परस्य बलवृद्धिदः

ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੱਚਾ ਅਸਤ੍ਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਹੈ; ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਯੋਧਾ ਆਪਣੀ ਆਕਰਮਕ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਕੱਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਧਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸ਼ੈਵ ਮਾਰਗ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਯਮ-ਵਿਜੈ ਹੈ।

Verse 174

देवैरशान्तैर्यद्रूपं मदीयं भावयाव्ययम् किमायुधेन कार्यं वै योद्धुं देवारिसूदन

ਅਸ਼ਾਂਤ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਉਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਹੇ ਦੇਵ-ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਸੂਦਨ, ਯੁੱਧ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧ।

Verse 175

क्षमा युधि न कार्यं वै योद्धुं देवारिसूदन अनागते व्यतीते च दौर्बल्ये स्वजनोत्करे

ਹੇ ਦੇਵ-ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ! ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਫ਼ੀ ਵਰਤਣੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਲੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਲੰਘੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਉੱਭਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖ-ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਜਾਣ।

Verse 176

अकालिके त्वधर्मे च अनर्थे वारिसूदन एवमुक्त्वा ददौ चक्रं सूर्यायुतसमप्रभम्

ਹੇ ਵਾਰਿਸੂਦਨ! ਅਕਾਲੀ ਵਿਪਤਾ, ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਅਨਰਥ ਬਾਰੇ ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

Verse 177

नेत्रं च नेता जगतां प्रभुर्वै पद्मसन्निभम् तदाप्रभृति तं प्राहुः पद्माक्षमिति सुव्रतम्

ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਦੀ ਅੱਖ ਕਮਲ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੁਵ੍ਰਤੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਪਦਮਾਖ਼ਸ਼’—ਕਮਲ-ਨੇਤਰ—ਕਹਿ ਕੇ ਪੁਕਾਰਿਆ।

Verse 178

दत्त्वैनं नयनं चक्रं विष्णवे नीललोहितः पस्पर्श च कराभ्यां वै सुशुभाभ्यामुवाच ह

ਨੀਲਲੋਹਿਤ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਇਹ ਨੇਤਰ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਦੋ ਚਮਕਦਾਰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ।

Verse 179

वरदो ऽहं वरश्रेष्ठ वरान्वरय चेप्सितान् भक्त्या वशीकृतो नूनं त्वयाहं पुरुषोत्तम

ਮੈਂ ਵਰਦਾਤਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮਨਚਾਹੇ ਵਰ ਚੁਣ ਲੈ। ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ! ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 180

इत्युक्तो देवदेवेन देवदेवं प्रणम्य तम् त्वयि भक्तिर्महादेव प्रसीद वरमुत्तमम्

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਨੇ ਇਹ ਆਖਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ— “ਮਹਾਦੇਵ! ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰ, ਮੈਨੂੰ ਉੱਤਮ ਵਰ ਦੇ।”

Verse 181

नान्यमिच्छामि भक्तानाम् आर्तयो नास्ति यत्प्रभो तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य दयावान् सुतरां भवः

“ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕੇਵਲ ਇਹ ਕਿ ਤੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਬਾਕੀ ਨਾ ਰਹੇ।” ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਹੋਰ ਵੀ ਦਇਆਲੂ ਹੋ ਗਏ।

Verse 182

पस्पर्श च ददौ तस्मै श्रद्धां शीतांशुभूषणः प्राह चैवं महादेवः परमात्मानमच्युतम्

ਤਦ ਸ਼ੀਤਾਂਸ਼ੁ-ਭੂਸ਼ਣ (ਚੰਦ੍ਰ-ਸ਼ੋਭਿਤ ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸ਼ਰੱਧਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ। ਫਿਰ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਇਉਂ ਕਿਹਾ।

Verse 183

मयि भक्तश् च वन्द्यश् च पूज्यश्चैव सुरासुरैः भविष्यसि न संदेहो मत्प्रसादात्सुरोत्तम

ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਰੱਖ ਕੇ ਤੂੰ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਨਯੋਗ ਤੇ ਪੂਜਨਯੋਗ ਹੋਵੇਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਹੇ ਸੁਰੋਤਮ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 184

यदा सती दक्षपुत्री विनिन्द्यैव सुलोचना मातरं पितरं दक्षं भविष्यति सुरेश्वरी

ਜਦੋਂ ਸਤੀ—ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ, ਸੁਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰੀ—ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇਗੀ,

Verse 185

दिव्या हैमवती विष्णो तदा त्वमपि सुव्रत भगिनीं तव कल्याणीं देवीं हैमवतीमुमाम्

ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ! ਹਿਮਵਾਨ ਦੀ ਧੀ ਹੈਮਵਤੀ ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਭੈਣ—ਦੇਵੀ ਹੈਮਵਤੀ ਉਮਾ—ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਆਦਰ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰ।

Verse 186

नियोगाद् ब्रह्मणः साध्वीं प्रदास्यसि ममैव ताम् मत्संबन्धी च लोकानां मध्ये पूज्यो भविष्यसि

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨਿਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਤੂੰ ਉਸ ਸਾਧਵੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇਂਗਾ; ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪੂਜਣਯੋਗ ਤੇ ਆਦਰਯੋਗ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।

Verse 187

मां दिव्येन च भावेन तदाप्रभृति शङ्करम् द्रक्ष्यसे च प्रसन्नेन मित्रभूतमिवात्मना

ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਤੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੰਕਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇਂਗਾ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਮਿੱਤਰ ਵਾਂਗ ਆਤਮਿਕ ਨੇੜਤਾ ਨਾਲ ਵੇਖੇਂਗਾ।

Verse 188

इत्युक्त्वान्तर्दधे रुद्रो भगवान्नीललोहितः जनार्दनो ऽपि भगवान् देवानामपि संनिधौ

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਰੁਦ੍ਰ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਜਨਾਰਦਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਓਝਲ ਹੋ ਗਏ।

Verse 189

अयाचत महादेवं ब्रह्माणं मुनिभिः समम् मया प्रोक्तं स्तवं दिव्यं पद्मयोने सुशोभनम्

ਮੁਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮਹਾਦੇਵ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਹੇ ਪਦਮਯੋਨੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਸਤਵ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ্তুਤੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੋਭਨ ਹੈ।

Verse 190

यः पठेच्छृणुयाद्वापि श्रावयेद्वा द्विजोत्तमान् प्रतिनाम्नि हिरण्यस्य तत् तस्य फलम् आप्नुयात्

ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਸੁਣੇ, ਜਾਂ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜਾਂ ਤੋਂ ਪਾਠ ਕਰਵਾਏ—ਉਹ ਹਿਰਣ੍ਯ ਦੇ ਹਰ ਨਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਫਲ (ਪੁੰਨ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 191

अश्वमेधसहस्रेण फलं भवति तस्य वै घृताद्यैः स्नापयेद्रुद्रं स्थाल्या वै कलशैः शुभैः

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਘਿਉ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ, ਸ਼ੁਭ ਥਾਲੀ ਅਤੇ ਕਲਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 192

नाम्नां सहस्रेणानेन श्रद्धया शिवमीश्वरम् सो ऽपि यज्ञसहस्रस्य फलं लब्ध्वासुरेश्वरैः

ਇਸ ਸਹਸ੍ਰ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਉਪਾਸਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 193

पूज्यो भवति रुद्रस्य प्रीतिर्भवति तस्य वै तथास्त्विति तथा प्राह पद्मयोनेर्जनार्दनम्

ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਲਈ ਪੂਜਣਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ (ਕਿਰਪਾ) ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਕਹਿ ਕੇ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਪਦਮਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 194

जग्मतुः प्रणिपत्यैनं देवदेवं जगद्गुरुम् तस्मान्नाम्नां सहस्रेण पूजयेद् अनघो द्विजाः

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਜਗਤ-ਗੁਰੂ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਦਵਿਜੋ, ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ (ਸ਼ਿਵ ਦੀ) ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 195

जपेन्नाम्नां सहस्रं च स याति परमां गतिम्

ਜੋ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਹਸ੍ਰ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪਤਿ-ਸਰੂਪ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਗਤੀ—ਸਾਯੁਜ੍ਯ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।