Adhyaya 46

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे पातालवर्णनं नाम पञ्चचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच सप्तद्वीपा तथा पृथ्वी नदीपर्वतसंकुला समुद्रैः सप्तभिश्चैव सर्वतः समलंकृता

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਪਾਤਾਲ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਪੈਂਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹੈ।

Verse 2

जम्बूः प्लक्षः शाल्मलिश् च कुशः क्रौञ्चस्तथैव च शाकः पुष्करनामा च द्वीपास्त्वभ्यन्तरे क्रमात्

ਅੰਦਰਲੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ (ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ) ਜੰਬੂ, ਪਲਕ੍ਸ਼, ਸ਼ਾਲਮਲੀ, ਕੁਸ਼, ਕ੍ਰੌਂਚ, ਸ਼ਾਕ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨਾਮ ਦੇ ਦੀਪ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹਨ।

Verse 3

सप्तद्वीपेषु सर्वेषु साम्बः सर्वगणैर्वृतः नानावेषधरो भूत्वा सान्निध्यं कुरुते हरः

ਸੱਤਾਂ ਦਵੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ, ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਸਾਂਬ ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੇ ਸਭ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਹਾਜ਼ਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 4

क्षारोदेक्षुरसोदश् च सुरोदश् च घृतोदधिः दध्यर्णवश् च क्षीरोदः स्वादूदश्चाप्यनुक्रमात्

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਇਹ ਹਨ—ਖਾਰਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਸੁਰਾ (ਮਦਿਰਾ) ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਘੀ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਦਹੀਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਦੁੱਧ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਹਨ।

Verse 5

समुद्रेष्विह सर्वेषु सर्वदा सगणः शिवः जलरूपी भवः श्रीमान् क्रीडते चोर्मिबाहुभिः

ਇੱਥੇ ਦੇ ਸਭ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ, ਜਲ-ਰੂਪ ਮੰਗਲ ‘ਭਵ’ ਬਣ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਲਹਿਰਾਂ-ਭੁਜਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 6

क्षीरार्णवामृतमिव सदा क्षीरार्णवे हरिः शेते शिवज्ञानधिया साक्षाद्वै योगनिद्रया

ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ, ਹਰੀ ਸਦਾ ਉਸੇ ਖੀਰਾਰ্ণਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ—ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 7

यदा प्रबुद्धो भगवान् प्रबुद्धमखिलं जगत् यदा सुप्तस्तदा सुप्तं तन्मयं च चराचरम्

ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ (ਪਤੀ) ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਜਾਗਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਸੁੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

तेनैव सृष्टमखिलं धृतं रक्षितमेव च संहृतं देवदेवस्य प्रसादात्परमेष्ठिनः

ਉਸੇ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰਚਿਆ, ਧਾਰਿਆ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ, ਪਰਮ ਪਤੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ।

Verse 9

सुषेणा इति विख्याता यजन्ते पुरुषर्षभम् अनिरुद्धं मुनिश्रेष्ठाः शङ्खचक्रगदाधरम्

‘ਸੁਸ਼ੇਣਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਹ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਪੁਰਖਾਂ ਵਿਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 10

ये चानिरुद्धं पुरुषं ध्यायन्त्यात्मविदां वराः नारायणसमाः सर्वे सर्वसंपत्समन्विताः

ਜੋ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਨ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਨਾਰਾਇਣ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸੰਪੱਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 11

सनन्दनश् च भगवान् सनकश् च सनातनः वालखिल्याश् च सिद्धाश् च मित्रावरुणकौ तथा

ਭਗਵਾਨ ਸਨੰਦਨ, ਸਨਕ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ; ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਜਨ; ਅਤੇ ਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਵਰੁਣ—ਇਹ ਪੂਜਨੀਯ ਵੀ (ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਭਾ ਵਿੱਚ) ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ।

Verse 12

यजन्ति सततं तत्र विश्वस्य प्रभवं हरिम् सप्तद्वीपेषु तिष्ठन्ति नानाशृङ्गा महोदयाः

ਉੱਥੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਸਰੋਤ ਹਰੀ ਦੀ ਸਦਾ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੱਤਾਂ ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ, ਮਹੋਦਯ—ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ—ਪਹਾੜੀ ਸ਼ਿਖਰ ਖੜੇ ਹਨ।

Verse 13

आसमुद्रायताः केचिद् गिरयो गह्वरैस् तथा धरायाः पतयश्चासन् बहवः कालगौरवात्

ਕੁਝ ਪਹਾੜ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਏ; ਕੁਝ ਵੱਡੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕਾਲ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ‘ਪਤੀ’ ਬਣ ਕੇ ਭਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।

Verse 14

सामर्थ्यात्परमेशानाः क्रौञ्चारेर्जनकात्प्रभोः मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह

ਕ੍ਰੌਂਚਾਰੀ ਦੇ ਵੀ ਜਨਕ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਰਵੋਚ ਸਮਰਥਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ—ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ—ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 15

प्रवक्ष्यामि धरेशान् वो वक्ष्ये स्वायंभुवे ऽन्तरे मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेषु च

ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ—ਬੀਤੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ—ਵੀ।

Verse 16

तुल्याभिमानिनश्चैव सर्वे तुल्यप्रयोजनाः स्वायंभुवस्य च मनोः पौत्रास्त्वासन्महाबलाः

ਉਹ ਸਭ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਅਭਿਮਾਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਉਹ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦੇ ਮਹਾਬਲੀ ਪੌਤਰੇ ਸਨ।

Verse 17

प्रियव्रतात्मजा वीरास् ते दशेह प्रकीर्तिताः आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश् च मेधा मेधातिथिर्वसुः

ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦੇ ਇਹ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਇੱਥੇ ਦਸ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ—ਆਗਨੀਧ੍ਰ, ਅਗਨੀਬਾਹੁ, ਮੇਧਾ, ਮੇਧਾਤਿਥੀ ਅਤੇ ਵਸੂ ਆਦਿ। ਇਹ ਵੰਸ਼-ਗਣਨਾ ਉਸ ਪਤੀ-ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਪਸ਼ੂ-ਸਮ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

ज्योतिष्मान्द्युतिमान् हव्यः सवनः पुत्र एव च प्रियव्रतो ऽभ्यषिञ्चत्तान् सप्त सप्तसु पार्थिवान्

ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਮਾਨ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ, ਹਵ੍ਯ, ਸਵਨ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੱਤਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਵਜੋਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਨਾਲ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪਤੀ ਪਰਾਯਣ ਯਜ੍ਞ-ਵ੍ਰਤ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੁਵਿਵਸਥਾ ਬਣੀ।

Verse 19

जम्बूद्वीपेश्वरं चक्रे आग्नीध्रं सुमहाबलम् प्लक्षद्वीपेश्वरश्चापि तेन मेधातिथिः कृतः

ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਬਲੀ ਆਗਨੀਧ੍ਰ ਨੂੰ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਾਇਆ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਮੇਧਾਤਿਥੀ ਨੂੰ ਪਲਕ੍ਸ਼ਦਵੀਪ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

Verse 20

शाल्मलेश् च वपुष्मन्तं राजानमभिषिक्तवान् ज्योतिष्मन्तं कुशद्वीपे राजानं कृतवान्नृपः

ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਵਪੁਸ਼ਮੰਤ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਮੰਤ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 21

द्युतिमन्तं च राजानं क्रौञ्चद्वीपे समादिशत् शाकद्वीपेश्वरं चापि हव्यं चक्रे प्रियव्रतः

ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਦ੍ਯੁਤਿਮੰਤ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਕ ਦਵੀਪ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹਵ੍ਯ ਨੂੰ ਵੀ ਬਣਾਇਆ।

Verse 22

पुष्कराधिपतिं चक्रे सवनं चापि सुव्रताः पुष्करे सवनस्यापि महावीतः सुतो ऽभवत्

ਸੁਵ੍ਰਤ ਧਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਵਨ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਾਇਆ; ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਸਵਨ ਦਾ ਮਹਾਵੀਤ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਹੋਇਆ।

Verse 23

धातकी चैव द्वावेतौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ महावीतं स्मृतं वर्षं तस्य नाम्ना महात्मनः

ਧਾਤਕੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਸੰਤਾਨਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ‘ਮਹਾਵੀਤ’ ਨਾਮਕ ਵਰ੍ਹਾ (ਦੇਸ਼) ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 24

नाम्ना तु धातकेश्चैव धातकीखण्डमुच्यते हव्यो ऽप्यजनयत् पुत्राञ् छाकद्वीपेश्वरः प्रभुः

ਧਾਤਕ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ‘ਧਾਤਕੇਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਧਾਤਕੀ-ਖੰਡ’ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਹਵ੍ਯ ਨੇ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।

Verse 25

जलदं च कुमारं च सुकुमारं मणीचकम् कुसुमोत्तरमोदाकी सप्तमस्तु महाद्रुमः

‘ਜਲਦ’, ‘ਕੁਮਾਰ’, ‘ਸੁਕੁਮਾਰ’ ਅਤੇ ‘ਮਣੀਚਕ’; ਨਾਲ ਹੀ ‘ਕੁਸੁਮੋੱਤਰ’ ਅਤੇ ‘ਮੋਦਾਕੀ’—ਇਹ ਨਾਂ ਹਨ। ਸੱਤਵਾਂ ਨਾਂ ‘ਮਹਾਦ੍ਰੁਮ’ ਹੈ।

Verse 26

अलदं जलदस्याथ वर्षं प्रथममुच्यते कुमारस्य तु कौमारं द्वितीयं परिकीर्तितम्

ਜਲਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਹਿਲਾ ‘ਵਰ੍ਹਸ਼’ (ਵਰ੍ਹਾ-ਰੂਪ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕੁਮਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੂਜਾ ‘ਕੌਮਾਰ’ (ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ) ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 27

सुकुमारं तृतीयं तु सुकुमारस्य कीर्त्यते मणीचकं चतुर्थं तु माणीचकमिहोच्यते

ਤੀਜਾ ‘ਸੁਕੁਮਾਰ’—ਸੁਕੁਮਾਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕੀਰਤਿਤ ਹੈ। ਚੌਥਾ ‘ਮਣੀਚਕ’—ਇੱਥੇ ‘ਮਾਣੀਚਕ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 28

कुसुमोत्तरस्य वै वर्षं पञ्चमं कुसुमोत्तरम् मोदकं चापि मोदाकेर् वर्षं षष्ठं प्रकीर्तितम्

ਪੰਜਵਾਂ ਵਰ੍ਹਸ਼ ‘ਕੁਸੁਮੋੱਤਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਮੋਦਾਕ’ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਵਰ੍ਹਸ਼ ‘ਮੋਦਕ’ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 29

महाद्रुमस्य नाम्ना तु सप्तमं तन्महाद्रुमम् तेषां तु नामभिस्तानि सप्त वर्षाणि तत्र वै

ਸੱਤਵਾਂ ਖੇਤਰ ‘ਮਹਾਦ੍ਰੁਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਹ ਸੱਤੋਂ ਵਰ੍ਹਸ਼ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 30

क्रौञ्चद्वीपेश्वरस्यापि पुत्रा द्युतिमतस्तु वै कुशलो मनुगश्चोष्णः पीवरश्चान्धकारकः

ਕ੍ਰੌਂਚਦ੍ਵੀਪ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਕੁਸ਼ਲ, ਮਨੁਗ, ਉਸ਼ਣ, ਪੀਵਰ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਰਕ—ਸਨ।

Verse 31

मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सुता द्युतिमतस्तु वै तेषां स्वनामभिर् देशाः क्रौञ्चद्वीपाश्रयाः शुभाः

ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀ ਵੀ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ; ਕ੍ਰੌਂਚਦ੍ਵੀਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

Verse 32

कुशलदेशः कुशले मनुगस्य मनोनुगः उष्णस्योष्णः स्मृतो देशः पीवरः पीवरस्य च

ਕੁਸ਼ਲ ਲਈ ‘ਕੁਸ਼ਲਦੇਸ਼’ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ; ਮਨੁਗ ਲਈ ‘ਮਨੋਨੁਗ’—ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇ। ਉਸ਼ਣ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਲਈ ‘ਉਸ਼ਣ’ ਦੇਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੀਵਰ ਲਈ ‘ਪੀਵਰ’ ਦੇਸ਼।

Verse 33

अन्धकारस्य कथितो देशो नाम्नान्धकारकः मुनेर्देशो मुनिः प्रोक्तो दुन्दुभेर् दुन्दुभिः स्मृतः

ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੇਸ਼ ‘ਅੰਧਕਾਰਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੁਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਥਾਂ ‘ਮੁਨੀ’ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀ (ਨਗਾਰਾ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਚੀਜ਼ ‘ਦੁੰਦੁਭੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 34

एते जनपदाः सप्त क्रौञ्चद्वीपेषु भास्वराः ज्योतिष्मन्तः कुशद्वीपे सप्त चासन्महौजसः

ਇਹ ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਦੇ ਸੱਤ ਜਨਪਦ ਹਨ—ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹਾਨ ਓਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੇ ਸੱਤ ਜਨਪਦ ਸਨ।

Verse 35

उद्भिदो वेणुमांश्चैव द्वैरथो लवणो धृतिः षष्ठः प्रभाकरश्चापि सप्तमः कपिलः स्मृतः

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਾਮ—ਉਦਭਿਦ, ਵੇਣੁਮਾਨ, ਦ੍ਵੈਰਥ, ਲਵਣ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤੀ। ਛੇਵਾਂ ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਕਪਿਲ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਮਰਿਤ ਹੈ।

Verse 36

उद्भिदं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम् तृतीयं द्वैरथं चैव चतुर्थं लवणं स्मृतम्

ਪਹਿਲਾ ਵਰ੍ਹਾ ‘ਉਦਭਿਦ’ ਵਜੋਂ ਸਮਰਿਤ ਹੈ; ਦੂਜਾ ‘ਵੇਣੁਮੰਡਲ’; ਤੀਜਾ ‘ਦ੍ਵੈਰਥ’; ਅਤੇ ਚੌਥਾ ‘ਲਵਣ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 37

पञ्चमं धृतिमत् षष्ठं प्रभाकरम् अनुत्तमम् सप्तमं कपिलं नाम कपिलस्य प्रकीर्तितम्

ਪੰਜਵਾਂ ‘ਧ੍ਰਿਤਿਮਤ’—ਧੀਰਜਵਾਨ—ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਛੇਵਾਂ ਅਨੁੱਤਮ ‘ਪ੍ਰਭਾਕਰ’—ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ—ਹੈ। ਸੱਤਵਾਂ ‘ਕਪਿਲ’ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਕਪਿਲ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਹੈ।

Verse 38

शाल्मलस्येश्वराः सप्त सुतास्ते वै वपुष्मतः श्वेतश् च हरितश्चैव जीमूतो रोहितस् तथा

ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਰੁੱਖ ਦੇ ਸੱਤ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹਨ; ਉਹ ਵਪੁਸ਼ਮਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ—ਸ਼ਵੇਤ, ਹਰਿਤ, ਜੀਮੂਤ ਅਤੇ ਰੋਹਿਤ ਆਦਿ।

Verse 39

वैद्युतो मानसश्चैव सुप्रभः सप्तमस् तथा श्वेतस्य देशः श्वेतस्तु हरितस्य च हारितः

ਵੈਦ੍ਯੁਤ, ਮਾਨਸ ਅਤੇ ਸੁਪ੍ਰਭ—ਸੁਪ੍ਰਭ ਸੱਤਵਾਂ ਹੈ। ਸ਼ਵੇਤ ਦਾ ਦੇਸ਼ ‘ਸ਼ਵੇਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰਿਤ ਦਾ ਦੇਸ਼ ‘ਹਾਰਿਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 40

जीमूतस्य च जीमूतो रोहितस्य च रोहितः वैद्युतो वैद्युतस्यापि मानसस्य च मानसः

ਜੀਮੂਤ ਦਾ (ਦੇਸ਼) ‘ਜੀਮੂਤ’, ਰੋਹਿਤ ਦਾ ‘ਰੋਹਿਤ’; ਵੈਦ੍ਯੁਤ ਦਾ ‘ਵੈਦ੍ਯੁਤ’ ਅਤੇ ਮਾਨਸ ਦਾ ‘ਮਾਨਸ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 41

सुप्रभः सुप्रभस्यापि सप्त वै देशलाञ्छकाः प्लक्षद्वीपे तु वक्ष्यामि जम्बूद्वीपादनन्तरम्

ਸੁਪ੍ਰਭ ਅਤੇ ‘ਸੁਪ੍ਰਭ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਵੀ—ਇਹ ਸੱਤ ਦੇਸ਼-ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਪਲਕਸ਼ਦਵੀਪ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 42

सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरा नृपाः ज्येष्ठः शान्तभयस्तेषां सप्तवर्षाणि तानि वै

ਮੇਧਾਤਿਥੀ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜੋ ਪਲਕਸ਼ਦਵੀਪ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਜੇ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਾਂਤਭਯ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਹ ਖੇਤਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੱਤ ‘ਵਰਸ਼’ (ਉਪ-ਭੂਮੀਆਂ) ਹਨ।

Verse 43

तस्माच्छान्तभयाच्चैव शिशिरस्तु सुखोदयः आनन्दश् च शिवश्चैव क्षेमकश् च ध्रुवस् तथा

ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਭੈ-ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ’—ਠੰਢਕ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸੁਖ ਦਾ ਉਦਯ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਆਨੰਦਸਰੂਪ, ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ—ਮੰਗਲਮਈ; ਉਹੀ ਖੇਮ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ, ਅਚਲ-ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਤੀ ਹੈ।

Verse 44

तानि तेषां तु नामानि सप्तवर्षाणि भागशः निवेशितानि तैस्तानि पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਹ ਨਾਮ ਅਤੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡੇ ਸੱਤ ਵਰ੍ਹੇ—ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਜਗਤ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।

Verse 45

मेधातिथेस्तु पुत्रैस्तैः प्लक्षद्वीपनिवासिभिः वर्णाश्रमाचारयुताः प्रजास्तत्र निवेशिताः

ਫਿਰ ਮੇਧਾਤਿਥੀ ਦੇ ਉਹ ਪੁੱਤਰ—ਪਲਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ—ਵਰਨ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਆਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਵਸਾ ਗਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ।

Verse 46

प्लक्षद्वीपादिवर्षेषु शाकद्वीपान्तिकेषु वै ज्ञेयः पञ्चसु धर्मो वै वर्णाश्रमविभागशः

ਪਲਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵੀਪ ਆਦਿ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਾਕਦ੍ਵੀਪ ਤੱਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਰਨ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 47

सुखमायुः स्वरूपं च बलं धर्मो द्विजोत्तमाः पञ्चस्वेतेषु द्वीपेषु सर्वसाधारणं स्मृतम्

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮੋ, ਸੁਖ, ਆਯੁ, ਦੇਹ-ਸਰੂਪ, ਬਲ ਅਤੇ ਧਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਪੰਜਾਂ ਦ੍ਵੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ, ਐਸਾ ਸ੍ਮ੍ਰਿਤਿ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 48

रुद्रार्चनरता नित्यं महेश्वरपरायणाः अन्ये च पुष्करद्वीपे प्रजाताश् च प्रजेश्वराः

ਉਹ ਸਦਾ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਸਨ। ਪੁਸ਼ਕਰਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪ੍ਰਜੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਜਨਮੇ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਧਾਰਕ, ਪਰਮ ਪਤੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ।

Verse 49

प्रजापतेश् च रुद्रस्य भावामृतसुखोत्कटाः

ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਉਹ ਭਾਵ ਵੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਅੰਤਰਭਾਵ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਰਸ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਤੀਬਰ ਤੇ ਉਤਕਟ।