Adhyaya 5
अविद्या-पञ्चक, नवसर्ग-क्रमः, प्रजापति-प्रसवः (Vibhaga 1, Adhyaya 5)
ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਦਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਅਵਿਦਿਆ ਦਾ ਪਰਦਾ ਉੱਠਦਾ ਹੈ—ਤਮਸ, ਮੋਹ, ਮਹਾਮੋਹ, ਤਾਮਿਸ੍ਰ ਅਤੇ ਅੰਧ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਆਦਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ‘ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ’ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਫਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਰਗ-ਕ੍ਰਮ (ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਵੈਕ੍ਰਿਤ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਭੂਤ, ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੇਵ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੱਕ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦੇਹਧਾਰਣ ਦੀ ਲੜੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁਮਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ, ਆਕੂਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਦੇ ਵਿਆਹ, ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ—ਵੰਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਸਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਨੋਜ ਧੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਦੇਵੇ; ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਲਿੰਗ/ਪੁੰਲਿੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਅੱਗੇ ਦੀ ਲਿੰਗ-ਤੱਤਵ ਚਰਚਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਹੋਰ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ, ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਸ਼ੈਵ ਵ੍ਰਤ, ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਦੀ ਧਾਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच यदा स्रष्टुं मतिं चक्रे मोहश्चासीन्महात्मनः द्विजाश् च बुद्धिपूर्वं तु ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਮੋਹ ਦਾ ਪਰਦਾ ਛਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਦ੍ਵਿਜ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀ।
Verse 2
तमो मोहो महामोहस् तामिस्रश्चान्धसंज्ञितः अविद्या पञ्चधा ह्येषा प्रादुर्भूता स्वयम्भुवः
ਤਮ, ਮੋਹ, ਮਹਾਮੋਹ, ਤਾਮਿਸ੍ਰ ਅਤੇ ‘ਅੰਧ’—ਇਹ ਅਵਿਦਿਆ ਦੇ ਪੰਜ ਰੂਪ ਹਨ ਜੋ ਸਵਯੰਭੂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਜੀਵ ਪਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
Verse 3
अविद्यया मुनेर्ग्रस्तः सर्गो मुख्य इति स्मृतः असाधक इति स्मृत्वा सर्गो मुख्यः प्रजापतिः
ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਹੈ, ਉਹ ‘ਮੁੱਖ ਸਰਗ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਾਧਕ—ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ—ਜਾਣ ਕੇ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ‘ਮੁੱਖ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 4
अभ्यमन्यत सो ऽन्यं वै नगा मुख्योद्भवाः स्मृताः त्रिधा कण्ठो मुनेस्तस्य ध्यायतो वै ह्यवर्तत
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਇਕ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਹਾੜ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ—ਇਉਂ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹ ਮੁਨੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੰਠ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 5
प्रथमं तस्य वै जज्ञे तिर्यक्स्रोतो महात्मनः ऊर्ध्वस्रोतः परस्तस्य सात्त्विकः स इति स्मृतः
ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਪਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿਰ੍ਯਕ-ਸ੍ਰੋਤ—ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਧਾਰਾ—ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਉਸੇ ਤੋਂ ਊਰਧ੍ਵ-ਸ੍ਰੋਤ, ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਕ੍ਰਮ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਇਉਂ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
अर्वाक्स्रोतो ऽनुग्रहश् च तथा भूतादिकः पुनः ब्रह्मणो महतस्त्वाद्यो द्वितीयो भौतिकस् तथा
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਹਤੱਤ੍ਵ ਤੋਂ ਦੋ ਆਦਿ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਪਹਿਲਾ ਅਰਵਾਕ-ਸ੍ਰੋਤ (ਹੇਠਾਂ ਵਹਿੰਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ) ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ; ਦੂਜਾ ਭੂਤਾਦਿ—ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ—ਜੋ ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਹੈ।
Verse 7
सर्गस्तृतीयश्चैन्द्रियस् तुरीयो मुख्य उच्यते तिर्यग्योन्यः पञ्चमस्तु षष्ठो दैविक उच्यते
ਤੀਜਾ ਸਰਗ ਐਂਦ੍ਰਿਯ (ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚੌਥਾ ਮੁੱਖ ਸਰਗ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ ਤਿਰ੍ਯਗ-ਯੋਨੀ ਦਾ ਸਰਗ ਹੈ; ਛੇਵਾਂ ਦੈਵਿਕ ਸਰਗ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।
Verse 8
सप्तमो मानुषो विप्रा अष्टमो ऽनुग्रहः स्मृतः नवमश्चैव कौमारः प्राकृता वैकृतास्त्विमे
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਸੱਤਵਾਂ ਮਾਨੁਸ਼ ਸਰਗ ਹੈ; ਅੱਠਵਾਂ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਸਰਗ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੌਵਾਂ ਕੌਮਾਰ ਸਰਗ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਵੈਕ੍ਰਿਤ—ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਰਗ-ਭੇਦ ਹਨ।
Verse 9
पुरस्तादसृजद्देवः सनन्दं सनकं तथा सनातनं मुनिश्रेष्ठा नैष्कर्म्येण गताः परम्
ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਦੇਵਾਧਿਦੇਵ ਨੇ ਸਨੰਦ, ਸਨਕ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੈਸ਼ਕਰਮ੍ਯ-ਸਮਾਧੀ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 10
मरीचिभृग्वङ्गिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजद्योगविद्यया
ਯੋਗ-ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਮਰੀਚਿ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਦਕ੍ਸ਼, ਅਤ੍ਰਿ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ (ਪਤੀ) ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਾਰਜ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 11
नवैते ब्रह्मणः पुत्रा ब्रह्मज्ञा ब्राह्मणोत्तमाः ब्रह्मवादिन एवैते ब्रह्मणः सदृशाः स्मृताः
ਇਹ ਨੌਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮ-ਜਾਣੂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 12
संकल्पश्चैव धर्मश् च ह्य् अधर्मो धर्मसंनिधिः द्वादशैव प्रजास्त्वेता ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः
ਸੰਕਲਪ, ਧਰਮ, ਅਧਰਮ ਅਤੇ ‘ਧਰਮ-ਸੰਨਿਧਿ’—ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀਆਂ ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ (ਪ੍ਰਜਾ-ਜਨਕ ਤੱਤ) ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਕਾਰ ਫੈਲਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ (ਪਤੀ) ਅੰਦਰ ਸਾਕਸ਼ੀ ਰੂਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
ऋभुं सनत्कुमारं च ससर्जादौ सनातनः तावूर्ध्वरेतसौ दिव्यौ चाग्रजौ ब्रह्मवादिनौ
ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਰਿਭੁ ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦਿਵ੍ਯ, ਅਗਰਜ, ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਸ ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਸਨ।
Verse 14
कुमारौ ब्रह्मणस् तुल्यौ सर्वज्ञौ सर्वभाविनौ वक्ष्ये भार्याकुलं तेषां मुनीनामग्रजन्मनाम्
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕੁਮਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਮਾਨ, ਸਰਬਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਭਾਵ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਦਿ-ਜਨਮੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਕੁਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 15
समासतो मुनिश्रेष्ठाः प्रजासम्भूतिमेव च शतरूपां तु वै राज्ञीं विराजमसृजत्प्रभुः
ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮੁਨਿ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਸੰਭੂਤੀ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਨੂੰ ਵੀ, ਤੇ ਉਸੇ ਅਧਿਪਤੀ ਤੋਂ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਵਿਰਾਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 16
स्वायम्भुवात्तु वै राज्ञी शतरूपा त्वयोनिजा लेभे पुत्रद्वयं पुण्या तथा कन्याद्वयं च सा
ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਤੋਂ ਰਾਣੀ ਸ਼ਤਰੂਪਾ—ਅਯੋਨਿਜਾ, ਪੁੰਨ੍ਯਸ਼ੀਲ—ਨੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਧੀਆਂ ਵੀ ਜਣੀਆਂ।
Verse 17
उत्तानपादो ह्यवरो धीमाञ्ज्येष्ठः प्रियव्रतः ज्येष्ठा वरिष्ठा त्वाकूतिः प्रसूतिश्चानुजा स्मृता
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਕਨਿੱਠ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਧੀਮਾਨ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਜੇਠਾ। ਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਕੂਤੀ ਜੇਠੀ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 18
उपयेमे तदाकूतिं रुचिर्नाम प्रजापतिः प्रसूतिं भगवान्दक्षो लोकधात्रीं च योगिनीम्
ਤਦ ਰੁਚਿ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਆਕੂਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਯੋਗਿਨੀ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ।
Verse 19
दक्षिणासहितं यज्ञम् आकूतिः सुषुवे तथा दक्षिणा जनयामास दिव्या द्वादश पुत्रिकाः
ਆਕੂਤੀ ਨੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਨੇ ਬਾਰਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 20
प्रसूतिः सुषुवे दक्षाच् चतुर्विंशतिकन्यकाः श्रद्धां लक्ष्मीं धृतिं पुष्टिं तुष्टिं मेधां क्रियां तथा
ਦਕ੍ਸ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਨੇ ਚੌਵੀ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ—ਸ਼੍ਰੱਧਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਤੁਸ਼ਟੀ, ਮੇਧਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਆਦਿ।
Verse 21
बुद्धिं लज्जां वपुःशान्तिं सिद्धिं कीर्तिं महातपाः ख्यातिं शान्तिं च सम्भूतिं स्मृतिं प्रीतिं क्षमां तथा
(ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ) ਬੁੱਧੀ, ਲੱਜਾ, ਰੂਪ-ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਿੱਧੀ, ਕੀਰਤੀ, ਮਹਾਤਪਾ, ਖਿਆਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸੰਭੂਤੀ, ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ, ਪ੍ਰੀਤੀ ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾ ਵੀ ਜਨਮੀ।
Verse 22
संनतिं चानसूयां च ऊर्जां स्वाहां सुरारणिम् स्वधां चैव महाभागां प्रददौ च यथाक्रमम्
ਫਿਰ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਉਸ ਨੇ ਸਨ੍ਨਤੀ, ਅਨਸੂਯਾ, ਊਰਜਾ, ਸ੍ਵਾਹਾ, ਸੁਰਾਰਣੀ ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਗਾ ਸ੍ਵਧਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਰੀਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 23
श्रद्धाद्याश्चैव कीर्त्यन्तास् त्रयोदश सुदारिकाः धर्मं प्रजापतिं जग्मुः पतिं परमदुर्लभाः
ਸ਼੍ਰੱਧਾ ਤੋਂ ਕੀਰਤੀ ਤੱਕ ਉਹ ਤੇਰਾਂ ਸੁਕੁਮਾਰੀ ਧੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਧਰਮ ਕੋਲ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਪਰਮ ਦੁਰਲਭ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਉਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 24
उपयेमे भृगुर्धीमान् ख्यातिं तां भार्गवारणिम् सम्भूतिं च मरीचिस्तु स्मृतिं चैवाङ्गिरा मुनिः
ਧੀਮਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਭਾਰਗਵ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਯਸ਼ਸਵੀਂ ਕਨਿਆ ਖ੍ਯਾਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਮਰੀਚੀ ਨੇ ਸੰਭੂਤੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਅੰਗਿਰਾ ਨੇ ਸ੍ਮ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ।
Verse 25
प्रीतिं पुलस्त्यः पुण्यात्मा क्षमां तां पुलहो मुनिः क्रतुश् च संनतिं धीमान् अत्रिस्तां चानसूयकाम्
ਪੁਣ੍ਯਾਤਮਾ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਪ੍ਰੀਤੀ ਨੂੰ, ਮੁਨੀ ਪੁਲਹ ਨੇ ਖ਼ਸ਼ਮਾ ਨੂੰ, ਕ੍ਰਤੁ ਨੇ ਸੰਨਤੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਧੀਮਾਨ ਅਤ੍ਰਿ ਨੇ ਅਨਸੂਯਾ—ਨਿਰਦੋਸ਼ਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ—ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ।
Verse 26
ऊर्जां वसिष्ठो भगवान् वरिष्ठो वारिजेक्षणाम् विभावसुस् तथा स्वाहां स्वधां वै पितरस् तथा
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ‘ਊਰਜਾ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ‘ਭਗਵਾਨ ਵਸਿਸ਼ਠ’—ਸਰਵੋਤਮ—ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ‘ਕਮਲ-ਨੇਤਰ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ‘ਵਿਭਾਵਸੁ’ (ਦੀਪਤ ਅਗਨੀ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ‘ਸ੍ਵਾਹਾ’ ਅਤੇ ‘ਸ੍ਵਧਾ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ‘ਪਿਤ੍ਰ’ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤੀ।
Verse 27
पुत्रीकृता सती या सा मानसी शिवसम्भवा दक्षेण जगतां धात्री रुद्रमेवास्थिता पतिम्
ਉਹ ਸਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਧੀ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ, ਮਾਨਸੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਗਤ ਦੀ ਧਾਤ੍ਰੀ ਕਹੀ ਜਾ ਕੇ ਵੀ, ਉਸ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਪਤੀ-ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੀ।
Verse 28
अर्धनारीश्वरं दृष्ट्वा सर्गादौ कनकाण्डजः विभजस्वेति चाहादौ यदा जाता तदाभवत्
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕਨਕਾਂਡਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼੍ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਵਿਭਜਸ੍ਵ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੰਡ”; ਉਸੀ ਪਲ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਅਤੇ ਭੇਦ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋ ਗਈ।
Verse 29
तस्याश्चैवांशजाः सर्वाः स्त्रियस्त्रिभुवने तथा एकादशाविधा रुद्रास् तस्य चांशोद्भवास् तथा
ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਸ਼-ਪ੍ਰਕਟ ਤੋਂ ਇਕਾਦਸ਼ ਰੁਦ੍ਰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 30
स्त्रीलिङ्गमखिलं सा वै पुंलिङ्गं नीललोहितः तं दृष्ट्वा भगवान् ब्रह्मा दक्षमालोक्य सुव्रताम्
ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਲਿੰਗ (ਯੋਨੀ—ਸ਼ਕਤੀ ਤੱਤ) ਬਣੀ, ਅਤੇ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਪੁਰੁਸ਼-ਲਿੰਗ (ਲਿੰਗ—ਸ਼ਿਵ ਤੱਤ) ਬਣਿਆ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਸੁਵ੍ਰਤਾ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਕੀਤੀ।
Verse 31
भजस्व धात्रीं जगतां ममापि च तवापि च पुन्नाम्नो नरकात्त्राति इति पुत्रीत्विहोक्तितः
ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਧਾਤ੍ਰੀ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰ—ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਧੀ ਆਪਣੇ ਧੀਪਣ ਨਾਲ ਹੀ ‘ਪੁੰਨਾਮ’ ਨਾਮਕ ਨਰਕ ਤੋਂ (ਕੁਲ ਨੂੰ) ਤਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 32
प्रशस्ता तव कान्तेयं स्यात् पुत्री विश्वमातृका तस्मात् पुत्री सती नाम्ना तवैषा च भविष्यति
ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਤੇਰੀ ਇਹ ਧੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹੋਵੇਗੀ; ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ-ਮਾਤਾ ਬਣੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੀ ਇਹ ਧੀ ‘ਸਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 33
एवमुक्तस्तदा दक्षो नियोगाद्ब्रह्मणो मुनिः लब्ध्वा पुत्रीं ददौ साक्षात् सतीं रुद्राय सादरम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਮੁਨੀ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨਿਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਆਪ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਤੀ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ।
Verse 34
धर्मस्य पत्न्यः श्रद्धाद्याः कीर्तिता वै त्रयोदश तासु धर्मप्रजां वक्ष्ये यथाक्रममनुत्तमम्
ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ—ਸ਼ਰੱਧਾ ਆਦਿ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੇਰਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਅਨੁੱਤਮ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਮੈਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 35
कामो दर्पो ऽथ नियमः संतोषो लोभ एव च श्रुतस्तु दण्डः समयो बोधश्चैव महाद्युतिः
ਕਾਮ, ਦਰਪ, ਨਿਯਮ, ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਲੋਭ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ, ਦੰਡ, ਸਮਯ, ਬੋਧ—ਇਹ ਸਭ ‘ਮਹਾਦ੍ਯੁਤੀ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 36
अप्रमादश् च विनयो व्यवसायो द्विजोत्तमाः क्षेमं सुखं यशश्चैव धर्मपुत्राश् च तासु वै
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਪ੍ਰਮਾਦ, ਵਿਨਯ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਉੱਦਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਖੇਮ, ਸੁਖ ਤੇ ਯਸ਼—ਇਹ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।
Verse 37
धर्मस्य वै क्रियायां तु दण्डः समय एव च अप्रमादस् तथा बोधो बुद्धेर्धर्मस्य तौ सुतौ
ਧਰਮ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ-ਰੂਪ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਅਤੇ ਸਮਯ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਮਾਦ ਤੇ ਬੋਧ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਧਰਮ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 38
तस्मात्पञ्चदशैवैते तासु धर्मात्मजास्त्विह भृगुपत्नी च सुषुवे ख्यातिर्विष्णोः प्रियां श्रियम्
ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਧਰਮਾਤਮਜ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਖ੍ਯਾਤੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਸ਼੍ਰੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 39
धातारं च विधातारं मेरोर्जामातरौ सुतौ प्रभूतिर्नाम या पत्नी मरीचेः सुषुवे सुतौ
ਮਰੀਚੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪ੍ਰਭੂਤੀ ਤੋਂ ਧਾਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ; ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਉਹ ਮੇਰੂ ਦੇ ਜਵਾਈ ਬਣੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਤੀ-ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਹੀ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਾਸ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 40
पूर्णमासं तु मारीचं ततः कन्याचतुष्टयम् तुष्टिर्ज्येष्ठा च वै दृष्टिः कृषिश्चापचितिस् तथा
ਮਰੀਚੀ ਤੋਂ ਪੂਰਨਮਾਸ ਜੰਮਿਆ; ਫਿਰ ਧੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਤੁਸ਼ਟੀ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਪਚਿਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪਤੀ-ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਸਬੱਧ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 41
क्षमा च सुषुवे पुत्रान् पुत्रीं च पुलहाच्छुभाम् कर्दमं च वरीयांसं सहिष्णुं मुनिसत्तमाः
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਖ਼ਸ਼ਮਾ ਨੇ ਪੁਲਹ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁਭ ਧੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ—ਕਰਦਮ, ਉੱਤਮ ਸਹਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਧੀ ਸ਼ੁਭਾ।
Verse 42
तथा कनकपीतां स पीवरीं पृथिवीसमाम् प्रीत्यां पुलस्त्यश् च तथा जनयामास वै सुतान्
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤੀ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ; ਪ੍ਰੀਤੀ ਸੋਨੇ ਵਰਣ ਦੀ, ਭਰਪੂਰ ਦੇਹ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਰਗੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ।
Verse 43
दत्तोर्णं वेदबाहुं च पुत्रीं चान्यां दृषद्वतीम् पुत्राणां षष्टिसाहस्रं संनतिः सुषुवे शुभा
ਸ਼ੁਭ ਸੰਨਤੀ ਨੇ ਦੱਤੋਰਨ ਅਤੇ ਵੇਦਬਾਹੁ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਧੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਜਣੇ।
Verse 44
क्रतोस्तु भार्या सर्वे ते वालखिल्या इति श्रुताः सिनीवालीं कुहूं चैव राकां चानुमतिं तथा
ਕ੍ਰਤੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਉਹ ਸਭ ਜਨਮੇ ਜੋ ‘ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਿਨੀਵਾਲੀ, ਕੁਹੂ, ਰਾਕਾ ਤੇ ਅਨੁਮਤੀ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ।
Verse 45
स्मृतिश् च सुषुवे पत्नी मुनेश्चाङ्गिरसस् तथा लब्धानुभावमग्निं च कीर्तिमन्तं च सुव्रता
ਅੰਗਿਰਸ ਮੁਨੀ ਦੀ ਸੁਵ੍ਰਤਾ ਪਤਨੀ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਕੀਰਤਿਮੰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 46
अत्रेर्भार्यानसूया वै सुषुवे षट्प्रजास्तु याः तास्वेका कन्यका नाम्ना श्रुतिः सा सूनुपञ्चकम्
ਅਤ੍ਰੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਨਸੂਯਾ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਛੇ ਸੰਤਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼੍ਰੁਤੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਇਕ ਕੁੜੀ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਜਣਿਆ।
Verse 47
सत्यनेत्रो मुनिर्भव्यो मूर्तिरापः शनैश्चरः सोमश् च वै श्रुतिः षष्ठी पञ्चात्रेयास्तु सूनवः
ਉਹ ਸਤ੍ਯਨੇਤ੍ਰ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਭਵ੍ਯ—ਕਲਿਆਣਮਯ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ‘ਆਪਃ’—ਜਲ ਤੱਤ ਹੈ; ਉਹੀ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ (ਸ਼ਨੀ) ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਸੋਮ (ਚੰਦਰ) ਹੈ। ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ (ਵੇਦ) ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ਸ਼ਠੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਅਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।
Verse 48
ऊर्जा वसिष्ठाद्वै लेभे सुतांश् च सुतवत्सला ज्यायसी पुण्डरीकाक्षान् वासिष्ठान् वरलोचना
ਜ੍ਯੇਠੀ, ਪੁੱਤਰ-ਵਤਸਲਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਊਰਜਾ ਨੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਤੋਂ ‘ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ੍ਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਾਸਿਸ਼ਠ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 49
रजः सुहोत्रो बाहुश् च सवनश्चानघस् तथा सुतपाः शुक्र इत्येते मुनेर्वै सप्त सूनवः
ਰਜਃ, ਸੁਹੋਤ੍ਰ, ਬਾਹੁ, ਸਵਨ, ਅਤੇ ਅਨਘ, ਸੁਤਪਾ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ—ਇਹੀ ਉਸ ਮੁਨੀ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 50
यश्चाभिमानी भगवान् भवात्मा पैतामहो वह्निरसुः प्रजानाम् स्वाहा च तस्मात्सुषुवे सुतानां त्रयं त्रयाणां जगतां हिताय
ਅਤੇ ਜੋ ਅਭਿਮਾਨੀ ਭਗਵਾਨ, ਭਵ-ਸਰੂਪ, ਪਿਤਾਮਹ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ-ਸਰੂਪ ਹੈ—ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਵਾਹਾ ਰਾਹੀਂ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ।
Frequently Asked Questions
They are tamas, moha, mahāmoha, tāmisra, and andha—five obscurations that condition creation and bind beings to misapprehension.
A structured sequence of creations spanning elemental (bhūtādi), sensory (aindriya), primary (mukhya), animal (tiryak), divine (daivika), human (mānuṣa), anugraha, and kumāra streams—classified as prakṛta and vaikṛta to show graded manifestation.
Satī is identified as Śiva-sambhavā and is given by Dakṣa to Rudra by Brahmā’s injunction, turning genealogical cosmology into an explicit Shaiva axis that later supports Linga theology and liberation practice.