Adhyaya 8
Adhyaya 8: Yogasthanas, Ashtanga Yoga, Pranayama-Siddhi, and Shiva-Dhyana leading to Samadhi
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਯੋਗ-ਸਥਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਨਾਭੀ, ਕੰਠ ਅਤੇ ਭ੍ਰੂਮੱਧ। ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਯੋਗ ਨੂੰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਨਿਰਵਾਣ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜ੍ਞਾਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਦੇ ਨਿਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਪਾਪ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਯੋਗ—ਯਮ, ਨਿਯਮ, ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਾਰਣਾ, ਧਿਆਨ, ਸਮਾਧੀ—ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤ੍ਯ, ਅਸਤੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਚਰ੍ਯ, ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਚ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯ, ਉਪਸਥ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਵਰਤ, ਉਪਵਾਸ, ਮੌਨ, ਸਨਾਨ ਆਦਿ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੀ ਮਾਤਰਾ-ਗਿਣਤੀ, ਭੇਦ, ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦਨ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ–ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤੀ–ਦੀਪਤੀ–ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵ ਧਿਆਨ: ਓੰਕਾਰ ਨੂੰ ਜ੍ਵਾਲਾ-ਸਮ ਸ਼ੁੱਧੀ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ, ਕਮਲ/ਮੰਡਲ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਰਕੇ, ਹਿਰਦੇ-ਨਾਭੀ-ਭ੍ਰੂਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਨੂੰ ਨਿਰਗੁਣ, ਅਵਰਨਨੀਯ, ਅਜ ਬ੍ਰਹਮਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ—ਇਹ ਸਭ ਸਥਿਰ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच संक्षेपतः प्रवक्ष्यामि योगस्थानानि साम्प्रतम् कल्पितानि शिवेनैव हिताय जगतां द्विजाः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਯੋਗ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਇਹ ਸਥਾਨ ਜਗਤ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਸਵੈੰ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਹੀ ਰਚੇ ਹਨ।
Verse 2
गलादधो वितस्त्या यन् नाभेरुपरि चोत्तमम् योगस्थानमधो नाभेर् आवर्तं मध्यमं भ्रुवोः
ਗਲੇ ਤੋਂ ਇਕ ਵਿਤਸਤਾ ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਜੋ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਅੰਦਰਲਾ ਆਸਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਯੋਗ-ਸਥਾਨ ਹੈ; ਨਾਭੀ ਦਾ ਆਵਰਤ ਮੱਧ ਬਿੰਦੂ ਹੈ; ਅਤੇ ਭ੍ਰੂਮੱਧ ਵੀ ਅੰਦਰਲੀ ਧਿਆਨ-ਕੇਂਦ੍ਰਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 3
सर्वार्थज्ञाननिष्पत्तिर् आत्मनो योग उच्यते एकाग्रता भवेच्चैव सर्वदा तत्प्रसादतः
ਸਭ ਅਰਥਾਂ/ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ-ਸਿੱਧ ਹੋਣਾ ਆਤਮਾ ਦਾ ‘ਯੋਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਦਾ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਵੀ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੇ (ਸ਼ਿਵ ਦੇ) ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਹੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।
Verse 4
प्रसादस्य स्वरूपं यत् स्वसंवेद्यं द्विजोत्तमाः वक्तुं न शक्यं ब्रह्माद्यैः क्रमशो जायते नृणाम्
ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ! ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਾ ਜੋ ਸਰੂਪ ਹੈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਪੜਾਅ ਪੜਾਅ ਕਰਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
योगशब्देन निर्वाणं माहेशं पदमुच्यते तस्य हेतुरृषेर्ज्ञानं ज्ञानं तस्य प्रसादतः
‘ਯੋਗ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਮਾਹੇਸ਼ ਦਾ ਨਿਰਵਾਣ-ਪਦ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਹੇਤੂ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ (ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ) ਗਿਆਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਗਿਆਨ ਵੀ ਉਸ ਦੇ (ਸ਼ਿਵ ਦੇ) ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਹੀ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
Verse 6
ज्ञानेन निर्दहेत्पापं निरुध्य विषयान् सदा निरुद्धेन्द्रियवृत्तेस्तु योगसिद्धिर्भविष्यति
ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 7
योगो निरोधो वृत्तेषु चित्तस्य द्विजसत्तमाः साधनान्यष्टधा चास्य कथितानीह सिद्धये
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਚਿੱਤ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਵਿਚ ਚਿੱਤ ਦਾ ਨਿਰੋਧ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਸ ਦੇ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 8
यमस्तु प्रथमः प्रोक्तो द्वितीयो नियमस् तथा तृतीयमासनं प्रोक्तं प्राणायामस्ततः परम्
ਯਮ ਪਹਿਲਾ ਅੰਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਿਯਮ ਦੂਜਾ; ਆਸਨ ਤੀਜਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ—ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਨਿਯਮਨ—ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
प्रत्याहारं पञ्चमो वै धारणा च ततः परा ध्यानं सप्तममित्युक्तं समाधिस्त्वष्टमः स्मृतः
ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਪੰਜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਾਰਣਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਸੱਤਵਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਅੱਠਵੀਂ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 10
तपस्युपरमश्चैव यम इत्यभिधीयते अहिंसा प्रथमो हेतुर् यमस्य यमिनां वराः
ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਹੀ ਯਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੇ ਯਮੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਯਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਰਣ ਤੇ ਆਧਾਰ ਅਹਿੰਸਾ ਹੈ।
Verse 11
सत्यमस्तेयमपरं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ नियमस्यापि वै मूलं यम एव न संशयः
ਸਤ੍ਯ, ਅਸਤੇਯ, (ਅਨਿਆਇਕ) ਨਾ-ਸਵੀਕਾਰ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ—ਨਿਯਮ ਦਾ ਵੀ ਮੂਲ ਯਮ ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 12
आत्मवत् सर्वभूतानां हितायैव प्रवर्तनम् अहिंसैषा समाख्याता या चात्मज्ञानसिद्धिदा
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਵਰਗਾ ਜਾਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਨਾ—ਇਹੀ ਅਹਿੰਸਾ ਆਖੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਹੀ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਕੇ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਤੀ-ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 13
दृष्टं श्रुतं चानुमितं स्वानुभूतं यथार्थतः कथनं सत्यमित्युक्तं परपीडाविवर्जितम्
ਜੋ ਵੇਖਿਆ, ਸੁਣਿਆ, ਅਨੁਮਾਨਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ—ਉਹਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਕਹਿਣਾ, ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ—ਇਹੀ ਸਤ੍ਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 14
नाश्लीलं कीर्तयेदेवं ब्राह्मणानामिति श्रुतिः परदोषान् परिज्ञाय न वदेदिति चापरम्
ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਆਖਦੀ ਹੈ—ਅਸ਼ਲੀਲ ਜਾਂ ਅਭਦ੍ਰ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ—ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਬੋਲੇ।
Verse 15
अनादानं परस्वानाम् आपद्यपि विचारतः मनसा कर्मणा वाचा तदस्तेयं समासतः
ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਨਾ ਲੈਣਾ—ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ—ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਅਸਤੇਯ (ਚੋਰੀ ਨਾ ਕਰਨੀ) ਹੈ।
Verse 16
मैथुनस्याप्रवृत्तिर्हि मनोवाक्कायकर्मणा ब्रह्मचर्यमिति प्रोक्तं यतीनां ब्रह्मचारिणाम्
ਯਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀਆਂ ਲਈ ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਕਰਮ ਨਾਲ ਮੈਥੁਨ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਰਤੀ—ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪਤੀ-ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 17
इह वैखानसानां च विदाराणां विशेषतः सदाराणां गृहस्थानं तथैव च वदामि वः
ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵੈਖਾਨਸਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਾਰਾਂ—ਵਿਆਹੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ—ਲਈ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣੇ।
Verse 18
स्वदारे विधिवत्कृत्वा निवृत्तिश्चान्यतः सदा मनसा कर्मणा वाचा ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम्
ਆਪਣੀ ਧਰਮਪਤਨੀ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਣਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਤੋਂ ਸਦਾ ਸੰਯਮ ਰੱਖਣਾ—ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ—ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 19
मेध्या स्वनारी सम्भोगं कृत्वा स्नानं समाचरेत् एवं गृहस्थो युक्तात्मा ब्रह्मचारी न संशयः
ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੈ।
Verse 20
अहिंसाप्येवमेवैषा द्विजगुर्वग्निपूजने विधिना यादृशी हिंसा सा त्वहिंसा इति स्मृता
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਹਿੰਸਾ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ: ਦਵਿਜ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਅਗਨੀ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ‘ਹਿੰਸਾ’ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ-ਨਿਯਮਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਹਿੰਸਾ ਹੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਉन्मੁਖ ਹੈ।
Verse 21
स्त्रियः सदा परित्याज्याः सङ्गं नैव च कारयेत् कुणपेषु यथा चित्तं तथा कुर्याद्विचक्षणः
ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ (ਵਿਸ਼ਯਾਸਕਤੀ ਦੇ ਵਸਤੂ ਵਜੋਂ) ਸਦਾ ਤਿਆਗੇ; ਕਾਮ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੰਗ ਨਾ ਕਰੇ। ਵਿਵੇਕੀ ਸਾਧਕ ਮਨ ਨੂੰ ਐਸਾ ਸਾਧੇ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਵੇਖੇ—ਤਾਂ ਪਾਸ਼ ਬੰਧਨ ਕੱਟੇ ਅਤੇ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਗਮਨ ਹੋਵੇ।
Verse 22
विण्मूत्रोत्सर्गकालेषु बहिर्भूमौ यथा मतिः तथा कार्या रतौ चापि स्वदारे चान्यतः कुतः
ਜਿਵੇਂ ਮਲ‑ਮੂਤਰ ਤਿਆਗ ਵੇਲੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਥਾਂ ਵੱਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਰਤੀ‑ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਤੇ ਨਿਯਮ ਹੋਵੇ—ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਧਰਮਪਤਨੀ ਨਾਲ; ਹੋਰ ਕਿੱਥੇ ਇਹ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 23
अङ्गारसदृशी नारी घृतकुम्भसमः पुमान् तस्मान्नारीषु संसर्गं दूरतः परिवर्जयेत्
ਇਸਤਰੀ ਜਿਵੇਂ ਜਲਦਾ ਅੰਗਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਜਿਵੇਂ ਘੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਘੜਾ; ਇਸ ਲਈ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਆਸਕਤੀ ਵਾਲਾ ਸੰਸਰਗ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਤਿਆਗ ਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਗ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ‑ਜੀਵ ਨਾ ਸੜੇ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਨਾ ਬੱਝੇ।
Verse 24
भोगेन तृप्तिर्नैवास्ति विषयाणां विचारतः तस्माद्विरागः कर्तव्यो मनसा कर्मणा गिरा
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੋਗ ਨਾਲ ਕਦੇ ਸੱਚੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਵੈਰਾਗ ਪੈਦਾ ਕਰ—ਤਾਂ ਜੋ ਪਸ਼ੂ‑ਜੀਵ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਢਿੱਲੇ ਪੈਣ ਅਤੇ ਉਹ ਪਤੀ, ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਮੁੜੇ।
Verse 25
न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਨਾਲ ਕਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਹਵਨ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਅੱਗ ਹੋਰ ਭੜਕਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕਾਮਨਾ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 26
तस्मात्त्यागः सदा कार्यस् त्व् अमृतत्वाय योगिना अविरक्तो यतो मर्त्यो नानायोनिषु वर्तते
ਇਸ ਲਈ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਤਿਆਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮਰਤ੍ਯ ਅਨੇਕ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਆਸਕਤੀ ਦੇ ਪਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪਸ਼ੁ‑ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ—ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ।
Verse 27
त्यागेनैवामृतत्वं हि श्रुतिस्मृतिविदां वराः कर्मणा प्रजया नास्ति द्रव्येण द्विजसत्तमाः
ਹੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ‑ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨੋ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ—ਅਮਰਤਾ ਕੇਵਲ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਨਾ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨਾਲ, ਨਾ ਸੰਤਾਨ ਨਾਲ, ਨਾ ਧਨ ਨਾਲ। ਤਿਆਗ ਹੀ ਪਸ਼ੂ (ਜੀਵ) ਦੇ ਪਾਸ਼ (ਬੰਧਨ) ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤੀ—ਸ਼ਿਵ—ਵੱਲ ਮੋੜਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 28
तस्माद्विरागः कर्तव्यो मनोवाक्कायकर्मणा ऋतौ ऋतौ निवृत्तिस्तु ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम्
ਇਸ ਲਈ ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹਰ ਰਿਤੂ ਵਿੱਚ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ—ਇੰਦ੍ਰਿਯ ਭੋਗਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਯਤ ਸੰਯਮ—ਨੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਆਤਮ‑ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ (ਜੀਵ) ਦੇ ਪਾਸ਼ (ਬੰਧਨ) ਢਿੱਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਪਤੀ—ਸ਼ਿਵ—ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 29
यमाः संक्षेपतः प्रोक्ता नियमांश् च वदामि वः शौचमिज्या तपो दानं स्वाध्यायोपस्थनिग्रहः
ਯਮ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਿਯਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਸ਼ੌਚ, ਇਜਿਆ (ਦੇਵ‑ਪੂਜਾ), ਤਪ, ਦਾਨ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਉਪਸਥ‑ਨਿਗ੍ਰਹ (ਕਾਮੇਂਦ੍ਰਿਯ ਸੰਯਮ)।
Verse 30
व्रतोपवासमौनं च स्नानं च नियमा दश नियमः स्यादनीहा च शौचं तुष्टिस्तपस् तथा
ਵ੍ਰਤ, ਉਪਵਾਸ, ਮੌਨ ਅਤੇ ਸਨਾਨ—ਇਹ (ਆਦਿ) ਦਸ ਨਿਯਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਅਨੀਹਾ (ਨਿਸ਼ਕਾਮਤਾ), ਸ਼ੌਚ, ਤੁਸ਼ਟੀ (ਸੰਤੋਖ) ਅਤੇ ਤਪ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ (ਜੀਵ) ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਪਤੀ—ਸ਼ਿਵ—ਭਗਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 31
जपः शिवप्रणीधानं पद्मकाद्यं तथासनम् बाह्यमाभ्यन्तरं प्रोक्तं शौचमाभ्यन्तरं वरम्
ਜਪ, ਸ਼ਿਵ‑ਪ੍ਰਣਿਧਾਨ (ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਸਮਰਪਣ) ਅਤੇ ਪਦਮਕ ਆਦਿ ਆਸਨ ਉਪਦੇਸ਼ੇ ਗਏ ਹਨ। ਸ਼ੌਚ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਬਾਹਰਲਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰਲਾ ਸ਼ੌਚ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।
Verse 32
बाह्यशौचेन युक्तः संस् तथा चाभ्यन्तरं चरेत् आग्नेयं वारुणं ब्राह्मं कर्तव्यं शिवपूजकैः
ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ੌਚ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੌਚ ਵੀ ਕਰੇ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਕਾਂ ਨੂੰ ਅਗਨੀ, ਜਲ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮ (ਵੈਦਿਕ) ਤੱਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ੋਧਨ ਕਰਮ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 33
स्नानं विधानतः सम्यक् पश्चाद् आभ्यन्तरं चरेत् आ देहान्तं मृदालिप्य तीर्थतोयेषु सर्वदा
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰੇ। ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਲੇਪ ਕਰਕੇ ਸਦਾ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰੇ।
Verse 34
अवगाह्यापि मलिनो ह्य् अन्तः शौचविवर्जितः शैवला झषका मत्स्याः सत्त्वा मत्स्योपजीविनः
ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੌਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਮਲਿਨ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਈ, ਝਸ਼ਕ, ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਜਲਚਰ ਜੀਵ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
Verse 35
सदावगाह्य सलिले विशुद्धाः किं द्विजोत्तमाः तस्मादाभ्यन्तरं शौचं सदा कार्यं विधानतः
ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ! ਕੀ ਸਦਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੌਚ ਸਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 36
आत्मज्ञानाम्भसि स्नात्वा सकृदालिप्य भावतः सुवैराग्यमृदा शुद्धः शौचमेवं प्रकीर्तितम्
ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਇਕ ਵਾਰ ਅੰਦਰ ਲੇਪ ਕਰਕੇ, ਸੁ-ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਰੂਪੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸ਼ੌਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 37
शुद्धस्य सिद्धयो दृष्टा नैवाशुद्धस्य सिद्धयः न्यायेनागतया वृत्त्या संतुष्टो यस्तु सुव्रतः
ਸ਼ੁੱਧ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਹੀ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਸ਼ੁੱਧ ਲਈ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਜੋ ਸੁਵ੍ਰਤੀ ਧਰਮਸੰਗਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਰੋਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਛੁਡਾ ਕੇ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੈਵ ਮਾਰਗ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 38
संतोषस्तस्य सततम् अतीतार्थस्य चास्मृतिः चान्द्रायणादिनिपुणस् तपांसि सुशुभानि च
ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸੰਤੋਖ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੀਤੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਖੇਦਭਰੀ ਯਾਦ-ਆਸਕਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਹ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਆਦਿ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਾਲੇ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਢਿੱਲੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 39
स्वाध्यायस्तु जपः प्रोक्तः प्रणवस्य त्रिधा स्मृतः वाचिकश्चाधमो मुख्य उपांशुश्चोत्तमोत्तमः
ਸਵਾਧਿਆਇ ਨੂੰ ਹੀ ਜਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦਾ ਜਪ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਾਚਿਕ ਜਪ ਅਧਮ ਹੈ, ਮਾਨਸਿਕ ਜਪ ਮੁੱਖ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਪਾਂਸ਼ੁ (ਹੌਲੀ/ਗੁਪਤ) ਜਪ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।
Verse 40
मानसो विस्तरेणैव कल्पे पञ्चाक्षरे स्मृतः तथा शिवप्रणीधानं मनोवाक्कायकर्मणा
ਵਿਧੀਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਨਸ (ਅੰਤਰ) ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤਰ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਦੇਹਕਰਮ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਣਿਧਾਨ (ਸਮਰਪਣ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 41
शिवज्ञानं गुरोर्भक्तिर् अचला सुप्रतिष्ठिता निग्रहो ह्यपहृत्याशु प्रसक्तानीन्द्रियाणि च
ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਡੋਲ ਗਿਆਨ, ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੱਲ ਤੇ ਸੁਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਭਗਤੀ, ਅਤੇ ਸੰਯਮ—ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਦੌੜਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਣਾ—ਇਹੀ ਸਾਧਨਾ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 42
विषयेषु समासेन प्रत्याहारः प्रकीर्तितः चित्तस्य धारणा प्रोक्ता स्थानबन्धः समासतः
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਹਟ ਜਾਣਾ ‘ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਥਾਂ/ਆਲੰਬਨ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਟਿਕਾਉਣਾ ‘ਧਾਰਣਾ’ ਆਖੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 43
तस्याः स्वास्थ्येन ध्यानं च समाधिश् च विचारतः तत्रैकचित्तता ध्यानं प्रत्ययान्तरवर्जितम्
ਉਸ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਠਹਿਰਾਵਟ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਤਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਇੱਕ ਤੱਤ—ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ—ਉੱਤੇ ਇਕ-ਚਿੱਤਤਾ ਹੀ ‘ਧਿਆਨ’ ਹੈ।
Verse 44
चिद्भासमर्थमात्रस्य देहशून्यमिव स्थितम् समाधिः सर्वहेतुश् च प्राणायाम इति स्मृतः
ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਹ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਉਹ ਅਵਸਥਾ ‘ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਮਾਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਹੈ।
Verse 45
प्राणः स्वदेहजो वायुर् यमस्तस्य निरोधनम् त्रिधा द्विजैर्यमः प्रोक्तो मन्दो मध्योत्तमस् तथा
ਪ੍ਰਾਣ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਜੀਵਨ-ਵਾਯੂ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਰੋਕਣਾ ‘ਯਮ’ ਹੈ। ਦਵਿਜਾਂ ਨੇ ਇਸ ਯਮ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਮੰਦ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਉੱਤਮ।
Verse 46
प्राणापाननिरोधस्तु प्राणायामः प्रकीर्तितः प्राणायामस्य मानं तु मात्राद्वादशकं स्मृतम्
ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਦਾ ਨਿਰੋਧ ਹੀ ‘ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦਾ ਮਾਪ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਰਾਂ ਮਾਤਰਾਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 47
नीचो द्वादशमात्रस्तु उद्धातो द्वादशः स्मृतः मध्यमस् तु द्विरुद्धातश् चतुर्विंशतिमात्रकः
‘ਨੀਚ’ ਲਿੰਗ ਬਾਰਾਂ ਮਾਤਰਾਂ ਦਾ ਹੈ; ‘ਉੱਧਾਤ’ (ਉੱਚਾ) ਵੀ ਬਾਰਾਂ ਮਾਤਰਾਂ ਦਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਮੱਧਮ’ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉੱਧਾਤ ਦਾ ਦੁੱਗਣਾ—ਚੌਵੀ ਮਾਤਰਾ—ਹੈ, ਜੋ ਪੂਜਾ-ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਸੁਸਥਿਤ ਕਰਦਾ, ਪਸ਼ੂ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਨੂੰ ਠਹਿਰਾ ਕੇ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਮੋੜਦਾ ਹੈ।
Verse 48
मुख्यस्तु यस्त्रिरुद्धातः षट्त्रिंशन्मात्र उच्यते प्रस्वेदकम्पनोत्थानजनकश्च यथाक्रमम्
ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਜਦੋਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਾਪ ਛੱਤੀ ਮਾਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪਸੀਨਾ, ਕੰਬਣ ਅਤੇ (ਦੇਹ/ਊਰਜਾ ਦਾ) ਉਠਾਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 49
आनन्दोद्भवयोगार्थं निद्राघूर्णिस्तथैव च रोमाञ्चध्वनिसंविद्धस्वाङ्गमोटनकम्पनम्
ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਯੋਗ-ਸੰਯੋਗ ਲਈ ਨੀਂਦ ਵਰਗੀ ਝੂਲ-ਘੁੰਮਣ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਚ ਤੇ ਧੁਨੀ-ਯੁਕਤ ਉਚਾਰ ਨਾਲ ਛੁਹਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਹ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਮੋੜਦਾ ਤੇ ਕੰਬਦਾ ਹੈ।
Verse 50
भ्रमणं स्वेदजन्या सा संविन्मूर्छा भवेद्यदा तदोत्तमोत्तमः प्रोक्तः प्राणायामः सुशोभनः
ਜਦੋਂ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਘੁੰਮਣ ਅਤੇ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮੂਰਛਾ-ਵਰਗੀ ਹਾਲਤ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ‘ਉੱਤਮੋੱਤਮ’—ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੋਭਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 51
सगर्भो ऽगर्भ इत्युक्तः सजपो विजपः क्रमात् इभो वा शरभो वापि दुराधर्षो ऽथ केसरी
ਉਹ ‘ਸਗਰਭ’ ਅਤੇ ‘ਅਗਰਭ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਵੀ ਅਤੇ ਸਭ ਗਰਭਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ। ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ‘ਸਜਪ’ ਅਤੇ ‘ਵਿਜਪ’ ਹੈ—ਉਚਾਰਿਤ ਜਪ ਦਾ ਵੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਅਨੁਚਾਰਿਤ ਨਾਦ-ਜਪ ਦਾ ਵੀ ਸੁਆਮੀ। ਉਹ ਇਭ (ਹਾਥੀ) ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਰਭ ਵੀ—ਦੁਰਾਧਰਸ਼, ਅਜੇਯ—ਅਤੇ ਕੇਸਰੀ ਸਿੰਘ ਵੀ; ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪਤੀ, ਪਰਮ ਰੱਖਿਆਕ, ਵਜੋਂ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 52
गृहीतो दम्यमानस्तु यथास्वस्थस्तु जायते तथा समीरणो ऽस्वस्थो दुराधर्षश् च योगिनाम्
ਜਿਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਦਮਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਠਹਿਰਾਵ ਅਤੇ ਸੁਸਥਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਲਗਾਮ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਚੰਚਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਜਿੱਤਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 53
न्यायतः सेव्यमानस्तु स एवं स्वस्थतां व्रजेत् यथैव मृगराङ्नागः शरभो वापि दुर्मदः
ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਠਹਿਰਾਵ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮਦੋਨਮੱਤ ਪਸ਼ੂ—ਮੱਤਾ ਹਾਥੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਰਭ—ਵੀ ਕਾਬੂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 54
कालान्तरवशाद्योगाद् दम्यते परमादरात् तथा परिचयात्स्वास्थ्यं समत्वं चाधिगच्छति
ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਮਨ ਦਮਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਪਰਿਚਯ ਕਰਕੇ ਸਾਧਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਸਥਤਾ ਅਤੇ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ—ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵ ਪਾਸ਼ ਬੰਧਨ ਢੀਲੇ ਕਰਨ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 55
योगादभ्यसते यस्तु व्यसनं नैव जायते एवमभ्यस्यमानस्तु मुनेः प्राणो विनिर्दहेत्
ਜੋ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂ/ਵਿਆਸਨਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਪਤਨ ਜਾਂ ਆਫ਼ਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭਿਆਸ ਹੋਣ ਤੇ ਮੁਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਸ਼ੁੱਧ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਬੰਧਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਲਿਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 56
मनोवाक्कायजान् दोषान् कर्तुर्देहं च रक्षति संयुक्तस्य तथा सम्यक् प्राणायामेन धीमतः
ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਯਕ ਰੂਪ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਧੀਮਾਨ ਸਾਧਕ ਲਈ ਠੀਕ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਵੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 57
दोषात्तस्माच्च नश्यन्ति निश्वासस्तेन जीर्यते प्राणायामेन सिध्यन्ति दिव्याः शान्त्यादयः क्रमात्
ਇਸ ਲਈ ਦੋਸ਼ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ਵਾਸ-ਪ੍ਰਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਸੰਯਮਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਪਰਿਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 58
शान्तिः प्रशान्तिर्दीप्तिश् च प्रसादश् च तथा क्रमात् आदौ चतुष्टयस्येह प्रोक्ता शान्तिरिह द्विजाः
ਸ਼ਾਂਤੀ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤੀ, ਦੀਪਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹਨ। ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਇਸ ਚਤੁਸ਼ਟਯ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 59
सहजागन्तुकानां च पापानां शान्तिर् उच्यते प्रशान्तिः संयमः सम्यग् वचसामिति संस्मृता
ਸਹਜ ਅਤੇ ਆਗੰਤੁਕ—ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮਨ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਾਂਤੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤੀ’ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ, ਸੱਚੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 60
प्रकाशो दीप्तिरित्युक्तः सर्वतः सर्वदा द्विजाः सर्वेन्द्रियप्रसादस्तु बुद्धेर्वै मरुतामपि
ਉਹ ‘ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਦੀਪਤੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਵਿਅਾਪਕ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨ-ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰੁਤਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।
Verse 61
प्रसाद इति सम्प्रोक्तः स्वान्ते त्विह चतुष्टये प्राणो ऽपानः समानश् च उदानो व्यान एव च
ਆਪਣੇ ਅੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਪਜਣ ਵਾਲੀ ਨਿਰਮਲਤਾ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਸਾਦ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਹਨ—ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਆਨ।
Verse 62
नागः कूर्मस्तु कृकलो देवदत्तो धनंजयः एतेषां यः प्रसादस्तु मरुतामिति संस्मृतः
ਨਾਗ, ਕੂਰਮ, ਕ੍ਰਿਕਲ, ਦੇਵਦੱਤ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ—ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਦੇ ਭੇਦ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾ ਕੇ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਜੋ ਪ੍ਰਸਾਦ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਮਰੁਤ’ (ਜੀਵਨ-ਵਾਯੂ) ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 63
प्रयाणं कुरुते तस्माद् वायुः प्राण इति स्मृतः अपानयत्यपानस्तु आहारादीन् क्रमेण च
ਜੋ ਵਾਯੂ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਗਤੀ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਪ੍ਰਾਣ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਅਪਾਨ’ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਆਹਾਰ ਆਦਿ ਦਾ ਨਿਸ਼ਕਾਸਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਪਾਸ਼-ਬੱਧ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵ ਪਤੀ—ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਮੁੜ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 64
व्यानो व्यानामयत्यङ्गं व्याध्यादीनां प्रकोपकः उद्वेजयति मर्माणि उदानो ऽयं प्रकीर्तितः
‘ਵਿਆਨ’ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਦਵੇਗਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਉਤੇਜਕ ਰੂਪ ‘ਉਦਾਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 65
समं नयति गात्राणि समानः पञ्च वायवः उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने तु सः
ਪੰਜ ਵਾਯੂਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਸਮਾਨ’ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਮਤਾ ਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਡਕਾਰ ਵੇਲੇ ਉਹ ‘ਨਾਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ‘ਕੂਰਮ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 66
कृकलः क्षुतकायैव देवदत्तो विजृम्भणे धनंजयो महाघोषः सर्वगः स मृते ऽपि हि
ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ-ਧਾਰਾਵਾਂ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ: ਛੀਂਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ‘ਕ੍ਰਿਕਲ’ ਹੈ; ਭੁੱਖ ਦਾ ਤੱਤ ‘ਖ਼ੁਤਕਾਯ’ ਹੈ; ਜੰਭਾਈ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ‘ਦੇਵਦੱਤ’ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਧਨੰਜਯ’ ਮਹਾਘੋਸ਼ੀ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਵਾਯੂ ਹੈ।
Verse 67
इति यो दशवायूनां प्राणायामेन सिध्यति प्रसादो ऽस्य तुरीया तु संज्ञा विप्राश्चतुष्टये
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਸਾਧਕ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਰਾਹੀਂ ਦਸ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂਆਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ-ਰੂਪ ਕਿਰਪਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੀਆਂ ਚਾਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਤੁਰੀਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 68
विस्वरस्तु महान् प्रज्ञो मनो ब्रह्मा चितिः स्मृतिः ख्यातिः संवित्ततः पश्चाद् ईश्वरो मतिरेव च
ਵਿਸ਼ਵ-ਸਰੂਪ (ਵਿਸਵਰ) ਤੋਂ ਮਹਤ, ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ, ਫਿਰ ਮਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਿਧਾਨ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਿਤੀ, ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ, ਖ੍ਯਾਤੀ ਅਤੇ ਸੰਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਈਸ਼ਵਰ-ਤੱਤਵ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਤੀ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
Verse 69
बुद्धेरेताः द्विजाः संज्ञा महतः परिकीर्तिताः अस्या बुद्धेः प्रसादस्तु प्राणायामेन सिध्यति
ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਦੀਆਂ ‘ਦ੍ਵਿਜ’ ਸੰਜ੍ਹਾਂ ਹਨ—ਮਹਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗਾਈਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ। ਇਸ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਦ (ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸਫ਼ਾਈ) ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵ ਪਤੀ (ਈਸ਼ਵਰ) ਲਈ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 70
विस्वरो विस्वरीभावो द्वंद्वानां मुनिसत्तमाः अग्रजः सर्वतत्त्वानां महान्यः परिमाणतः
ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਵ ਵੀ; ਉਹ ਸਭ ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਅਗਰਜ ਹੈ; ਅਪਰਿਮੇਯ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹੀ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਮਾਪਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ-ਮਾਪ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 71
यत्प्रमाणगुहा प्रज्ञा मनस्तु मनुते यतः बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाच्च ब्रह्मा ब्रह्मविदांवराः
ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਹਮਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਦਾ ਗੁਪਤ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਗੁਹਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ; ਮਨ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਿਹਤ ਹੈ ਤੇ ਬ੍ਰਿੰਹਣ-ਸਰੂਪ—ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 72
सर्वकर्माणि भोगार्थं यच्चिनोति चितिः स्मृता स्मरते यत्स्मृतिः सर्वं संविद्वै विन्दते यतः
ਜੋ ਭੋਗ ਲਈ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ‘ਚਿਤਿ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ‘ਸਮ੍ਰਿਤੀ’ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਤੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਸੰਵਿਦ’ (ਚੇਤਨਾ) ਹੈ।
Verse 73
ख्यायते यत्त्विति ख्यातिर् ज्ञानादिभिर् अनेकशः सर्वतत्त्वाधिपः सर्वं विजानाति यदीश्वरः
ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਖਿਆਤੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਉਹ ਈਸ਼ਵਰ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 74
मनुते मन्यते यस्मान् मतिर्मतिमतांवराः अर्थं बोधयते यच्च बुध्यते बुद्धिरुच्यते
ਹੇ ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨਨ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਧਾਰਣਾ ਬਣਦੀ ਹੈ ਉਹ ‘ਮਤੀ’ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਰਥ ਦਾ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਉਹ ‘ਬੁੱਧੀ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 75
अस्या बुद्धेः प्रसादस्तु प्राणायामेन सिध्यति दोषान्विनिर्दहेत्सर्वान् प्राणायामादसौ यमी
ਇਸ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਸੰਯਮੀ ਯੋਗੀ ਸਭ ਦੋਸ਼ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 76
पातकं धारणाभिस्तु प्रत्याहारेण निर्दहेत् विषयान्विषवद्ध्यात्वा ध्यानेनानीश्वरान् गुणान्
ਧਾਰਣਾ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਪਾਪ ਸੜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਮਝ ਕੇ, ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਨੀਸ਼ਵਰ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵ ਸ਼ਿਵ-ਪਤੀ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 77
समाधिना यतिश्रेष्ठाः प्रज्ञावृद्धिं विवर्धयेत् स्थानं लब्ध्वैव कुर्वीत योगाष्टाङ्गानि वै क्रमात्
ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਯਤੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਦੀ ਵਾਧਾ ਕਰਨ। ਯੋਗ੍ਯ ਥਾਂ ਤੇ ਆਸਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਯੋਗ ਦੇ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ।
Verse 78
लब्ध्वासनानि विधिवद् योगसिद्ध्यर्थम् आत्मवित् आदेशकाले योगस्य दर्शनं हि न विद्यते
ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਸਨ ਠਹਿਰਾ ਕੇ ਆਤਮਵਿਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਯੋਗ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਹਜੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 79
अग्न्यभ्यासे जले वापि शुष्कपर्णचये तथा जन्तुव्याप्ते श्मशाने च जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे
ਅੱਗ-ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਥਾਂ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ; ਜੰਤੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ, ਜਰਜਰ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਚੌਰਾਹੇ ਤੇ—(ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਇਹ ਥਾਵਾਂ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹਨ)।
Verse 80
सशब्दे सभये वापि चैत्यवल्मीकसंचये अशुभे दुर्जनाक्रान्ते मशकादिसमन्विते
ਸ਼ੋਰ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਡਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ; ਚੈਤ੍ਯ ਜਾਂ ਵਲਮੀਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ; ਅਸ਼ੁਭ ਥਾਂ; ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਥਾਂ; ਅਤੇ ਮੱਛਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਭਰੀ ਥਾਂ—(ਪੂਜਾ-ਸਾਧਨਾ ਨਾ ਕਰੇ)।
Verse 81
नाचरेद्देहबाधायां दौर्मनस्यादिसम्भवे सुगुप्ते तु शुभे रम्ये गुहायां पर्वतस्य तु
ਜਿੱਥੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੌਰਮਨੱਸ੍ਯ ਆਦਿ ਵਿਘਨ ਉੱਠਣ, ਉੱਥੇ ਆਚਰਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਸੁਗੁਪਤ, ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਰਮਣੀਕ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਸਾਧਨਾ ਕਰੇ।
Verse 82
भवक्षेत्रे सुगुप्ते वा भवारामे वने ऽपि वा गृहे तु सुशुभे देशे विजने जन्तुवर्जिते
ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਸੁਗੁਪਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਭਵ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ—ਅਥਵਾ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਭ, ਇਕਾਂਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਜੰਤੂ-ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਚੁਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ ਪਸ਼ੂ (ਜੀਵ) ਨਿਯਮਬੱਧ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਰਾਹੀਂ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਵੇ।
Verse 83
अत्यन्तनिर्मले सम्यक् सुप्रलिप्ते विचित्रिते दर्पणोदरसंकाशे कृष्णागरुसुधूपिते
ਥਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਰਮਲ ਕਰਕੇ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੇਪਨ ਕਰਕੇ ਸੁੰਦਰ ਸਜਾਇਆ ਜਾਵੇ—ਦਰਪਣ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ—ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਗਰੂ ਦੇ ਉੱਤਮ ਧੂਪ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧਿਤ। ਐਸੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 84
नानापुष्पसमाकीर्णे वितानोपरि शोभिते फलपल्लवमूलाढ्ये कुशपुष्पसमन्विते
ਮੰਡਪ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਵਿਤਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਛਿੜਕਿਆ ਹੋਵੇ; ਫਲ, ਕੋਮਲ ਪੱਲਵ ਅਤੇ ਮੂਲ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਘਾਹ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 85
समासनस्थो योगाङ्गान्य् अभ्यसेद्धृषितः स्वयम् प्रणिपत्य गुरुं पश्चाद् भवं देवीं विनायकम्
ਸਥਿਰ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਾਧਕ ਆਪ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ), ਦੇਵੀ (ਸ਼ਕਤੀ) ਅਤੇ ਵਿਨਾਇਕ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਇਸ ਨਾਲ ਪਾਸ਼ ਢਿੱਲਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 86
योगीश्वरान् सशिष्यांश् च योगं युञ्जीत योगवित् आसनं स्वस्तिकं बद्ध्वा पद्ममर्धासनं तु वा
ਯੋਗ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਯੋਗੀਸ਼ਵਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ। ਸਵਸਤਿਕ ਆਸਨ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਜਾਂ ਪਦਮ ਆਸਨ, ਜਾਂ ਅਰਧ ਆਸਨ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਅਭਿਆਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇ।
Verse 87
समजानुस् तथा धीमान् एकजानुरथापिवा समं दृढासनो भूत्वा संहृत्य चरणावुभौ
ਧੀਮਾਨ ਸਾਧਕ ਦੋਵੇਂ ਘੁੱਟਣ ਸਮ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਘੁੱਟਣ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬੈਠੇ। ਸਮ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਸਮੇਟ ਕੇ ਦੇਹ-ਸੰਯਮ ਕਰੇ।
Verse 88
संवृतास्योपबद्धाक्ष उरो विष्टभ्य चाग्रतः पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस् तथा प्रजननं पुनः
ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ, ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਟਿਕਾਏ। ਐੜੀਆਂ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਨਨੇੰਦ੍ਰਿਯ ਦੀ ਵੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੇ।
Verse 89
किंचिदुन्नामितशिर दन्तैर्दन्तान्न संस्पृशेत् सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्
ਸਿਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਚਾ ਰੱਖੇ; ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਦੰਦ ਨਾ ਛੂਹਣ। ਆਪਣੀ ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਨਾ ਵੇਖੇ।
Verse 90
तमः प्रच्छाद्य रजसा रजः सत्त्वेन छादयेत् ततः सत्त्वस्थितो भूत्वा शिवध्यानं समभ्यसेत्
ਤਮਸ ਨੂੰ ਰਜਸ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਅਤੇ ਰਜਸ ਨੂੰ ਸਤ੍ਤਵ ਨਾਲ ਆਵਰਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸਤ੍ਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 91
ओंकारवाच्यं परमं शुद्धं दीपशिखाकृतिम् ध्यायेद्वै पुण्डरीकस्य कर्णिकायां समाहितः
ਸਮਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਓੰਕਾਰ-ਵਾਚ੍ਯ ਪਰਮ ਸ਼ੁੱਧ ਤੱਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਵਰਗੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਮਲ ਦੀ ਕਰ੍ਣਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੰਨੇ।
Verse 92
नाभेरधस्ताद्वा विद्वान् ध्यात्वा कमलमुत्तमम् त्र्यङ्गुले चाष्टकोणं वा पञ्चकोणमथापि वा
ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਧਕ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਪਰਮ ਕਮਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਅੰਗੁਲ ਮਾਪ ਦਾ ਅੱਠਕੋਣ ਜਾਂ ਪੰਜਕੋਣ ਯੰਤਰ-ਰੂਪ ਵੀ ਚਿਤਵੇ।
Verse 93
त्रिकोणं च तथाग्नेयं सौम्यं सौरं स्वशक्तिभिः सौरं सौम्य तथाग्नेयम् अथ वानुक्रमेण तु
ਤ੍ਰਿਕੋਣ (ਯੋਨੀ) ਆਕਾਰ ਦਾ ਵੀ ਵਿਧਾਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਆਪਣੀਆਂ ਆਵਾਹਿਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਆਗਨੇਯ, ਸੌਮ੍ਯ ਅਤੇ ਸੌਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ—ਅਤੇ ਮੁੜ ਸੌਰ, ਸੌਮ੍ਯ, ਆਗਨੇਯ ਨੂੰ ਵੀ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਰਖੇ।
Verse 94
आग्नेयं च ततः सौरं सौम्यमेवं विधानतः अग्नेरधः प्रकल्प्यैवं धर्मादीनां चतुष्टयम्
ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਆਗਨੇਯ, ਫਿਰ ਸੌਰ ਅਤੇ ਸੌਮ੍ਯ ਭਾਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਅੱਗ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਆਦਿ ਚਤੁਸ਼ਟਯ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਨਯਸਤ ਕਰੇ।
Verse 95
गुणत्रयं क्रमेणैव मण्डलोपरि भावयेत् सत्त्वस्थं चिन्तयेद्रुद्रं स्वशक्त्या परिमण्डितम्
ਮੰਡਲ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸਤ੍ਤਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪਰਿਮੰਡਿਤ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 96
नाभौ वाथ गले वापि भ्रूमध्ये वा यथाविधि ललाटफलिकायां वा मूर्ध्नि ध्यानं समाचरेत्
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਕਣ্ঠ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਭ੍ਰੂਮੱਧ ਵਿੱਚ—ਅਥਵਾ ਲਲਾਟ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਮੱਥੇ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ—ਧਿਆਨ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ।
Verse 97
द्विदले षोडशारे वा द्वादशारे क्रमेण तु दशारे वा षडस्रे वा चतुरस्रे स्मरेच्छिवम्
ਦੁਇ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ-ਆਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਬਾਰ੍ਹਾਂ-ਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ; ਫਿਰ ਦਸ-ਆਰਿਆਂ, ਛੇ-ਕੋਣ ਜਾਂ ਚੌਕੋਣ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ—ਉੱਥੇ ਪਾਸ਼ ਛੇਦਣ ਵਾਲੇ ਪਤੀ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰ।
Verse 98
कनकाभे तथागारसंनिभे सुसिते ऽपि वा द्वादशादित्यसंकाशे चन्द्रबिम्बसमे ऽपि वा
ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਵਰਗਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਚਮਕਦੇ ਸਫਟਿਕ-ਗ੍ਰਿਹ ਜਿਹਾ; ਜਾਂ ਪਰਮ ਚਿੱਟਾ; ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਤਿਆਂ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਵਰਗੀ ਦਿਪਤਿ; ਜਾਂ ਚੰਦ੍ਰ-ਬਿੰਬ ਵਰਗੀ ਠੰਢੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।
Verse 99
विद्युत्कोटिनिभे स्थाने चिन्तयेत्परमेश्वरम् अग्निवर्णे ऽथवा विद्युद् वलयाभे समाहितः
ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਹਿਤ ਕਰਕੇ, ਕਰੋੜਾਂ ਬਿਜਲੀਆਂ ਵਰਗੀ ਦਿਪਤਿ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ—ਅੱਗ-ਰੰਗੀ ਤੇਜ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਵਲਯ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ।
Verse 100
वज्रकोटिप्रभे स्थाने पद्मरागनिभे ऽपि वा नीललोहितबिम्बे वा योगी ध्यानं समभ्यसेत्
ਯੋਗੀ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ—ਕਰੋੜ ਵਜ੍ਰਾਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਵਰਗੇ ਦਿਪਤ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਪਦਮਰਾਗ (ਮਾਣਕ) ਵਰਗੀ ਲਾਲੀਮਾਂ ਤੇਜ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਦੇ ਬਿੰਬ-ਰੂਪ ਉੱਤੇ।
Verse 101
महेश्वरं हृदि ध्यायेन् नाभिपद्मे सदाशिवम् चन्द्रचूडं ललाटे तु भ्रूमध्ये शंकरं स्वयम्
ਸਾਧਕ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਨਾਭੀ-ਪਦਮ ਵਿੱਚ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦਾ; ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਚੰਦਰਚੂੜ ਦਾ; ਅਤੇ ਭ੍ਰੂਮੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ—ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪਤੀ, ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸ਼ ਢੀਲੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 102
दिव्ये च शाश्वतस्थाने शिवध्यानं समभ्यसेत् निर्मलं निष्कलं ब्रह्म सुशान्तं ज्ञानरूपिणम्
ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਰਮਲ, ਨਿਸ਼ਕਲ, ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 103
अलक्षणमनिर्देश्यम् अणोरल्पतरं शुभम् निरालम्बम् अतर्क्यं च विनाशोत्पत्तिवर्जितम्
ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਿਵ ਲੱਛਣ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਅਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੈ; ਅਣੂ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮ, ਨਿਰਾਲੰਬ, ਤਰਕਾਤੀਤ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਵਿਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
Verse 104
कैवल्यं चैव निर्वाणं निःश्रेयसम् अनुत्तमम् अमृतं चाक्षरं ब्रह्म ह्य् अपुनर्भवम् अद्भुतम्
ਉਹੀ ਕੈਵਲ੍ਯ ਹੈ, ਉਹੀ ਨਿਰਵਾਣ—ਅਨੁੱਤਮ ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਯਸ। ਉਹ ਅਮ੍ਰਿਤ, ਅਕਸ਼ਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਅਪੁਨਰਭਵ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਪਦ ਹੈ।
Verse 105
महानन्दं परानन्दं योगानन्दमनामयम् हेयोपादेयरहितं सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं शिवम्
ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਨੰਦ, ਪਰਾਨੰਦ, ਯੋਗਾਨੰਦ ਹੈ; ਨਿਰਾਮਯ ਹੈ। ਹੇਯ-ਉਪਾਦੇਯ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮਤਰ ਹੈ।
Verse 106
स्वयंवेद्यमवेद्यं तच् छिवं ज्ञानमयं परम् अतीन्द्रियम् अनाभासं परं तत्त्वं परात्परम्
ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ, ਪਰ ਆਮ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ; ਪਰਮ ਗਿਆਨਮਯ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਲੋਕਿਕ ਆਭਾਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪਰਮ ਤੱਤ ਅਤੇ ਪਰਾਤਪਰ ਹੈ।
Verse 107
सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं ध्यानगम्यं विचारतः अद्वयं तमसश्चैव परस्तात्संस्थितं परम्
ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਸਭ ਉਪਾਧੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਦ੍ਵੈਤ ਹੈ, ਤਮਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਥਿਤ ਪਰਮ—ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਪਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਤੀ ਹੈ।
Verse 108
मनस्येवं महादेवं हृत्पद्मे वापि चिन्तयेत् नाभौ सदाशिवं चापि सर्वदेवात्मकं विभुम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰ, ਜਾਂ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ; ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਮਰ—ਉਹ ਸਰਵਦੇਵਾਤਮਕ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਵਿਭੂ ਹੈ।
Verse 109
देहमध्ये शिवं देवं शुद्धज्ञानमयं विभुम् कन्यसेनैव मार्गेण चोद्घातेनापि शंकरम्
ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਿਵ-ਦੇਵ ਨੂੰ—ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਵਿਭੂ ਨੂੰ—ਅਨੁਭਵ ਕਰ। ਸੁਖਮ ਅੰਤਰ-ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਦਘਾਤ (ਜਾਗਰਣ) ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 110
क्रमशः कन्यसेनैव मध्यमेनापि सुव्रतः उत्तमेनापि वै विद्वान् कुम्भकेन समभ्यसेत्
ਸੁਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਧਕ ਕੁੰਭਕ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਰੇ—ਪਹਿਲਾਂ ਕਨਿਸ਼ਠ ਮਾਤਰਾ, ਫਿਰ ਮੱਧਮ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉੱਤਮ—ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 111
द्वात्रिंशद् रेचयेद्धीमान् हृदि नाभौ समाहितः रेचकं पूरकं त्यक्त्वा कुम्भकं च द्विजोत्तमाः
ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ! ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬੱਤੀ ਵਾਰ ਰੇਚਨ (ਸਾਹ ਛੱਡਣਾ) ਕਰੇ; ਫਿਰ ਰੇਚਕ ਅਤੇ ਪੂਰਕ ਦੋਵੇਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਕੁੰਭਕ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ।
Verse 112
साक्षात्समरसेनैव देहमध्ये स्मरेच्छिवम् एकीभावं समेत्यैवं तत्र यद्रससम्भवम्
ਸਾਖ਼ਾਤ ਸਮਰਸ ਭਾਵ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਏਕੀਭਾਵ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਜੋ ਰਸ-ਆਨੰਦ ਉਪਜੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਉਦਯ ਜਾਣ।
Verse 113
आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् साक्षात्समरसे स्थितः धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादश धारणम्
ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਸਾਖ਼ਾਤ ਸਮਰਸ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਣਾ ਬਾਰਾਂ ਯਾਮ ਤੱਕ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਬਾਰਾਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ।
Verse 114
ध्यानं द्वादशकं यावत् समाधिर् अभिधीयते अथवा ज्ञानिनां विप्राः सम्पर्कादेव जायते
ਬਾਰਾਂ ਮਾਪ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਸਤਸੰਗ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਾਧੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।
Verse 115
प्रयत्नाद्वा तयोस्तुल्यं चिराद्वा ह्यचिराद्द्विजाः योगान्तरायास् तस्याथ जायन्ते युञ्जतः पुनः
ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਚਾਹੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਮਾਨ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ, ਦੇਰ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਲਦੀ—ਜਦੋਂ ਸਾਧਕ ਮੁੜ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਸ ਲਈ ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਤਰਾਏ ਉੱਠਦੇ ਹਨ।
Verse 116
नश्यन्त्य् अभ्यासतस् ते ऽपि प्रणिधानेन वै गुरोः
ਉਹ (ਅੰਤਰਾਏ) ਵੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਣਿਧਾਨ, ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ।
Frequently Asked Questions
Key yogasthānas are described around the navel region (including below/above the navel), the throat area, and the space between the eyebrows; later instructions also place Śiva-dhyāna in the heart-lotus, navel-lotus, brow, forehead, and crown according to method and capacity.
Yama emphasizes restraint and non-harm (ahiṃsā) as foundational, alongside satya, asteya, brahmacarya, and aparigraha; niyama includes śauca (especially inner purity), worship/ijyā, tapas, dāna, svādhyāya/japa, sensory control, vows/fasting, silence, and regulated bathing—framed as supports for Śiva-prasāda and meditative steadiness.
Prāṇāyāma is quantified by mātrā counts (notably 12, 24, and 36), with gradations from lower to principal practice; signs such as perspiration, trembling, and deeper physiological/mental transformations are described as the practice matures toward steadiness and higher absorption.
Meditation culminates in contemplating Oṃkāra as a pure flame-like form and then Śiva as the stainless, partless, indescribable nirguṇa Brahman—beyond origination and destruction—while also permitting structured visualizations (lotus/maṇḍala) to stabilize attention leading to dhyāna and samādhi.