Adhyaya 2
ईशानकल्पवृत्तान्तः तथा लैङ्गपुराणस्य संक्षेप-सूची
ਸੂਤ ਲਿੰਗਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ‘ਉੱਤਮ’ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਸੰਖੇਪ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰਯੋਗ ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਦੱਸ ਕੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸੂਚੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਾਧਾਨਿਕ/ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ/ਵੈਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਵਰਨ, ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵ-ਕਾਰਜ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ-ਸਰਗ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਉੱਧਾਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਅਤੇ ਆਯੁ ਦੀ ਗਣਨਾ, ਯੁਗ-ਕਲਪ ਮਾਪ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ। ਫਿਰ ਸ਼ੈਵ ਆਧਾਰ—ਵਾਰੰਵਾਰ ਲਿੰਗੋਦਭਵ, ਲਿੰਗਮੂਰਤੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਆਦਿ ਤੀਰਥ, ਪਾਸ਼ੁਪਤ-ਯੋਗ, ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ-ਦਾਨ-ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਤੇ ਆਹਾਰ-ਨਿਯਮ। ਦਕਸ਼, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ, ਦਧੀਚੀ, ਜਾਲੰਧਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਵੰਸ਼-ਨਾਸ ਵਰਗੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਧਰਮਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਇਸ ਸੰਖੇਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਤੇ ਸਿਖਾਉਣਾ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਉੱਨਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਦੀ ਵਿਸਤਾਰਕ ਕਥਾ ਤੇ ਆਚਾਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलैङ्गे महापुराणे प्रथमो ऽध्यायः सूत उवाच ईशानकल्पवृत्तान्तम् अधिकृत्य महात्मना ब्रह्मणा कल्पितं पूर्वं पुराणं लैङ्गम् उत्तमम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਲੈੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਈਸ਼ਾਨ-ਕਲਪ ਦੇ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉੱਤਮ ਲਿੰਗਪੁਰਾਣ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 2
ग्रन्थकोटिप्रमाणं तु शतकोटिप्रविस्तरे चतुर्लक्षेण संक्षिप्ते व्यासैः सर्वान्तरेषु वै
ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਮਾਪ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਸ਼ਲੋਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪੂਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੌ ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਜੀ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 3
व्यस्तेष्टा दशधा चैव ब्रह्मादौ द्वापरादिषु लिङ्गमेकादशं प्रोक्तं मया व्यासाच्छ्रुतं च तत्
ਦ੍ਵਾਪਰ ਆਦਿ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕਾਂ ਵਿਚ ਕਰਮ-ਵਿਧੀਆਂ ਦਸ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ; ਅਤੇ ਗਿਆਰਵਾਂ—ਲਿੰਗ ਤੱਤਵ—ਮੈਂ ਵਿਆਸ ਤੋਂ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 4
अस्यैकादशसाहस्रे ग्रन्थमानमिह द्विजाः तस्मात्संक्षेपतो वक्ष्ये न श्रुतं विस्तरेण यत्
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਇੱਥੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਮਾਪ ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹਾਂਗਾ।
Verse 5
चतुर्लक्षेण संक्षिप्ते कृष्णद्वैपायनेन तु अत्रैकादशसाहस्रैः कथितो लिङ्गसम्भवः
ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਨੇ ਚਾਰ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਇੱਥੇ ਲਿੰਗ-ਸੰਭਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
Verse 6
सर्गः प्राधानिकः पश्चात् प्राकृतो वैकृतानि च अण्डस्यास्य च सम्भूतिर् अण्डस्यावरणाष्टकम्
ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਵੈਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਅੰਡ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਵਾਲੇ ਅੱਠ ਆਵਰਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 7
अण्डोद्भवत्वं शर्वस्य रजोगुणसमाश्रयात् विष्णुत्वं कालरुद्रत्वं शयनं चाप्सु तस्य च
ਰਜੋਗੁਣ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਰਵ (ਸ਼ਿਵ) ਅੰਡ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਭਾਵ, ਕਾਲਰੁਦ੍ਰ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਜਲਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਦੀ ਮুদ্রਾ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
प्रजापतीनां सर्गश् च पृथिव्युद्धरणं तथा ब्रह्मणश् च दिवारात्रम् आयुषो गणनं पुनः
ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਉੱਧਾਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦਾ ਵਿਧਾਨ, ਅਤੇ ਮੁੜ ਆਯੁ (ਕਾਲ-ਪਰਿਮਾਣ) ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ।
Verse 9
सवनं ब्रह्मणश्चैव युगकल्पश् च तस्य तु दिव्यं च मानुषं वर्षम् आर्षं वै ध्रौव्यमेव च
ਕਾਲ ਦੇ ਮਾਪ ਇਹ ਹਨ—ਸਵਨ (ਯਜ੍ਞੀ ਦਿਨ-ਮਾਪ), ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਯੁਗ ਤੇ ਕਲਪ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹਾ, ਰਿਸ਼ੀ-ਵਰ੍ਹਾ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ (ਨਕਸ਼ਤਰੀ) ਗਣਨਾ ਵੀ।
Verse 10
पित्र्यं पितॄणां सम्भूतिर् धर्मश्चाश्रमिणां तथा अवृद्धिर्जगतो भूयो देव्याः शक्त्युद्भवस्तथा
ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਪਿਤ੍ਰ੍ਯ ਤੱਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮੀ ਕਰਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਜਨਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਵੀ ਉਸੇ ਤੋਂ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦਾ ਪਤਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Verse 11
स्त्रीपुम्भावो विरिञ्चस्य सर्गो मिथुनसम्भवः आख्याष्टकं हि रुद्रस्य कथितं रोदनान्तरे
ਵਿਰਿੰਚਿ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਤੋਂ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖ ਦਾ ਭੇਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜੋੜਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੀ। ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਰੋਦਨ ਦੇ ਉਸੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ‘ਆਖਿਆਸ਼ਟਕ’—ਉਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਠ ਨਾਮ—ਵੀ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ।
Verse 12
ब्रह्मविष्णुविवादश् च पुनर्लिङ्गस्य सम्भवः शिलादस्य तपश्चैव वृत्रारेर्दर्शनं तथा
ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਵਿਵਾਦ ਅਤੇ ਮੁੜ ਲਿੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ; ਸ਼ਿਲਾਦ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਰੀ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ।
Verse 13
प्रार्थना योनिजस्याथ दुर्लभत्वं सुतस्य तु शिलादशक्रसंवादः पद्मयोनित्वमेव च
ਫਿਰ ਪਦਮਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ, ਯੋਗ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਦੁਲਭ ਹੋਣਾ, ਸ਼ਿਲਾਦ ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਸੰਵਾਦ, ਅਤੇ ਪਦਮਯੋਨਿਤ੍ਵ—ਕਮਲ-ਜਨਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
भवस्य दर्शनं चैव तिष्येष्वाचार्यशिष्ययोः व्यासावताराश् च तथा कल्पमन्वन्तराणि च
ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਤਿਸ਼੍ਯਾਂ ਵਿਚ ਆਚਾਰਯ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਪਰੰਪਰਾ, ਵਿਆਸ ਦੇ ਅਵਤਾਰ, ਅਤੇ ਕਲਪ ਤੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੈ।
Verse 15
कल्पत्वं चैव कल्पानाम् आख्याभेदेष्वनुक्रमात् कल्पेषु कल्पे वाराहे वाराहत्वं हरेस् तथा
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਭੇਦ ਨਾਲ ਹੀ ਕਲਪਾਂ ਦਾ ‘ਕਲਪਤ੍ਵ’ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਲਪ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਹ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਵੀ ਵਾਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 16
मेघवाहनकल्पस्य वृत्तान्तं रुद्रगौरवम् पुनर्लिङ्गोद्भवश्चैव ऋषिमध्ये पिनाकिनः
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਿਨਾਕੀ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਮੇਘਵਾਹਨ-ਕਲਪ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ—ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਲਿੰਗੋਦ੍ਭਵ—ਫਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।
Verse 17
लिङ्गस्याराधनं स्नानविधानं शौचलक्षणम् वाराणस्याश् च माहात्म्यं क्षेत्रमाहात्म्यवर्णनम्
ਇੱਥੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ੌਚ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।
Verse 18
भुवि रुद्रालयानां तु संख्या विष्णोर्गृहस्य च अन्तरिक्षे तथाण्डे ऽस्मिन् देवायतनवर्णनम्
ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਆਯਤਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ।
Verse 19
दक्षस्य पतनं भूमौ पुनः स्वारोचिषे ऽन्तरे दक्षशापश् च दक्षस्य शापमोक्षस्तथैव च
ਇੱਥੇ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਤਨ ਵਰਣਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਉਸ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵੀ ਬਿਆਨ ਹੈ।
Verse 20
कैलासवर्णनं चैव योगः पाशुपतस् तथा चतुर्युगप्रमाणं च युगधर्मः सुविस्तरः
ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੈਲਾਸ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ, ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਹਰ ਯੁਗ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਹੈ।
Verse 21
संध्यांशकप्रमाणं च संध्यावृत्तं भवस्य च श्मशाननिलयश्चैव चन्द्ररेखासमुद्भवः
ਭਵ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ‘ਸੰਧਿਆੰਸ਼’ ਦਾ ਸੁਖਮ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਧਿਆਵ੍ਰਿੱਤ (ਸੰਧਿਆ-ਸਰੂਪ ਚਾਲ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਚੰਦਰ-ਰੇਖਾ (ਅਰਧਚੰਦਰ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 22
उद्वाहः शंकरस्याथ पुत्रोत्पादनमेव च मैथुनातिप्रसङ्गेन विनाशो जगतां भयम्
ਤਦ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਭੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਮੈਥੁਨ ਦਾ ਅਤਿ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਡਰ ਹੈ।
Verse 23
शापः सत्या कृतो देवान्पुरा विष्णुं च पालितम् शुक्रोत्सर्गस्तु रुद्रस्य गाङ्गेयोद्भव एव च
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਸਤਿਆ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੀ ਉਸ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ। ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰੋਤਸਰਗ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਗੰਗਾ-ਜਨਮਿਆ ਗਾਂਗੇਯ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 24
ग्रहणादिषु कालेषु स्नाप्य लिङ्गं फलं तथा क्षुब्धधी च विवादश् च दधीचोपेन्द्रयोस् तथा
ਗ੍ਰਹਿਣ ਆਦਿ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਦਾ ਸਨਾਨ ਕਰਾਉਣ ਨਾਲ ਯਥੋਚਿਤ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੀ ਖਲਬਲੀ ਅਤੇ ਝਗੜਾ—ਦਧੀਚੀ ਤੇ ਉਪੇਂਦ੍ਰ ਵਰਗਾ—ਲਿੰਗ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
उत्पत्तिर्नन्दिनाम्ना तु देवदेवस्य शूलिनः पतिव्रतायाश्चाख्यानं पशुपाशविचारणा
ਇੱਥੇ ਦੇਵਦੇਵ ਸ਼ੂਲਿਨ ਦੇ ਨੰਦੀ ਨਾਮਕ ਗਣ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਦਾ ਪਾਵਨ ਆਖਿਆਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੁ-ਪਾਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ—ਬੱਧ ਜੀਵ ਅਤੇ ਬੰਧਨਾਂ ਦਾ ਤੱਤਵ—ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 26
प्रवृत्तिलक्षणं ज्ञानं निवृत्त्यधिकृता तथा वसिष्ठतनयोत्पत्तिर् वासिष्ठानां महात्मनाम्
ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਲੱਛਣ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਲਈ ਅਧਿਕ੍ਰਿਤ ਗਿਆਨ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਵਾਸਿਸ਼ਠਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 27
मुनीनां वंशविस्तारो राज्ञां शक्तेर्विनाशनम् दौरात्म्यं कौशिकस्याथ सुरभेर्बन्धनं तथा
ਇੱਥੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨਾਸ, ਕੌਸ਼ਿਕ ਦੀ ਦੁਸ਼ਟ ਚਾਲ ਅਤੇ ਸੁਰਭੀ ਦਾ ਬੰਧਨ—ਇਹ ਸਭ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਧਰਮ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵ ਉੱਤੇ ਪਾਸ਼ ਨੂੰ ਕੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਨਾ ਮੁੜੇ।
Verse 28
सुतशोको वसिष्ठस्य अरुन्धत्याः प्रलापनम् स्नुषायाः प्रेषणं चैव गर्भस्थस्य वचस् तथा
ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦਾ ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ, ਅਰੁੰਧਤੀ ਦਾ ਵਿਲਾਪ, ਨੂੰਹ ਨੂੰ ਭੇਜਣਾ ਅਤੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚਲੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਬਚਨ—ਇਹ ਸਭ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਪੀੜਤ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਪਤੀ-ਸਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 29
पराशरस्यावतारो व्यासस्य च शुकस्य च विनाशो राक्षसानां च कृतो वै शक्तिसूनुना
ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੂੰ ਅਵਤਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਤੇ ਸ਼ੁਕ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਹੋਇਆ; ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਵੀ ਉਸੇ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤੀ-ਸਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਈ; ਉਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।
Verse 30
देवतापरमार्थं तु विज्ञानं च प्रसादतः पुराणकरणं चैव पुलस्त्यस्याज्ञया गुरोः
ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ-ਸੰਬੰਧੀ ਪਰਮ ਅਰਥ ਅਤੇ ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ (ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਗਿਆਨ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਿਵ-ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦਾ ਫਲ ਹੈ।
Verse 31
भुवनानां प्रमाणं च ग्रहाणां ज्योतिषां गतिः जीवच्छ्राद्धविधानं च श्राद्धार्हाः श्राद्धमेव च
[ਇਹ] ਭੁਵਨਾਂ ਦੇ ਮਾਪ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਗਤੀ, ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਾਧ ਦਾ ਵਿਧਾਨ, ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਸਮ੍ਯਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
नान्दीश्राद्धविधानं च तथाध्ययनलक्षणम् पञ्चयज्ञप्रभावश् च पञ्चयज्ञविधिस् तथा
ਇੱਥੇ ਨਾਂਦੀ-ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਯਥੋਚਿਤ ਲੱਛਣ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਮਹਾਯੱਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਪੰਜ ਯੱਗਾਂ ਦੀ ਸਮ੍ਯਕ ਵਿਧੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 33
रजस्वलानां वृत्तिश् च वृत्त्या पुत्रविशिष्टता मैथुनस्य विधिश्चैव प्रतिवर्णमनुक्रमात्
ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਜਸਵਲਾ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਆਚਰਨ-ਨਿਯਮ, ਉਸ ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੀ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਭੇਦ, ਅਤੇ ਦਾਂਪਤ੍ਯ-ਸੰਯੋਗ ਦੀ ਵਿਧੀ—ਹਰ ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ।
Verse 34
भोज्याभोज्यविधानं च सर्वेषामेव वर्णिनाम् प्रायश्चित्तम् अशेषस्य प्रत्येकं चैव विस्तरात्
ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਕੀ ਭੋਜ੍ਯ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਅਭੋਜ੍ਯ—ਇਸ ਦਾ ਵਿਧਾਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਦੋਸ਼ ਲਈ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ—ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 35
नरकाणां स्वरूपं च दण्डः कर्मानुरूपतः स्वर्गिनारकिणां पुंसां चिह्नं जन्मान्तरेषु च
ਨਰਕਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਦੰਡ, ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਜੋ ਅਗਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 36
नानाविधानि दानानि प्रेतराजपुरं तथा कल्पं पञ्चाक्षरस्याथ रुद्रमाहात्म्यमेव च
ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਾਨ, ਪ੍ਰੇਤਰਾਜ ਯਮ ਦੀ ਪੁਰੀ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਫਿਰ ਪੰਜਾਖਰੀ ‘ਨਮಃ ਸ਼ਿਵਾਯ’ ਮੰਤਰ ਦਾ ਕਲਪ-ਵਿਧਾਨ, ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪਰਮ ਮਹਿਮਾ—ਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਤੀ—ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 37
वृत्रेन्द्रयोर्महायुद्धं विश्वरूपविमर्दनम् श्वेतस्य मृत्योः संवादः श्वेतार्थे कालनाशनम्
ਇੱਥੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਤੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਮਹਾਂਯੁੱਧ, ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਦਾ ਵਧ, ਸ਼੍ਵੇਤ ਤੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਦਾ ਸੰਵਾਦ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਵੇਤ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕਾਲ (ਮੌਤ) ਦਾ ਨਾਸ਼ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 38
देवदारुवने शम्भोः प्रवेशः शंकरस्य तु सुदर्शनस्य चाख्यानं क्रमसंन्यासलक्षणम्
ਇੱਥੇ ਦੇਵਦਾਰੂ ਵਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਆਖਿਆਨ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ-ਸੰਨਿਆਸ ਦੇ ਲੱਛਣ—ਸ਼ੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਤੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਮਾਰਗ—ਵਰਣਿਤ ਹਨ।
Verse 39
श्रद्धासाध्यो ऽथ रुद्रस्तु कथितं ब्रह्मणा तदा मधुना कैटभेनैव पुरा हृतगतेर्विभोः
ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰੁਦ੍ਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਯਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ ਨੇ ਵਿਭੂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਗਤੀ-ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਵੀ ਭਟਕਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
Verse 40
ब्रह्मणः परमं ज्ञानम् आदातुं मीनता हरेः सर्वावस्थासु विष्णोश् च जननं लीलयैव तु
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰੀ ਨੇ ਮੱਛੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਹਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਲੀਲਾ-ਸਰੂਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 41
रुद्रप्रसादाद्विष्णोश् च जिष्णोश्चैव तु सम्भवः मन्थानधारणार्थाय हरेः कूर्मत्वमेवच
ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਜਿਸ਼ਨੂ—ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਮੰਥਨ ਨੂੰ ਥਾਂਮਣ ਲਈ ਹਰੀ ਨੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਕੂੜਮ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ।
Verse 42
संकर्षणस्य चोत्पत्तिः कौशिक्याश् च पुनर्भवः यदूनां चैव सम्भूतिर् यादवत्वं हरेः स्वयम्
ਇੱਥੇ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਦਾ ਜਨਮ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਦਾ ਪੁਨਰਜਨਮ, ਯਦੂਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਹਰਿ ਦਾ ਯਾਦਵ-ਭਾਵ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 43
भोजराजस्य दौरात्म्यं मातुलस्य हरेर्विभोः बालभावे हरेः क्रीडा पुत्रार्थं शंकरार्चनम्
ਇੱਥੇ ਭੋਜਰਾਜ—ਹਰਿ ਦੇ ਮਾਮੇ—ਦੀ ਦੁਸ਼ਟਤਾ, ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 44
नारस्य च तथोत्पत्तिः कपाले वैष्णवाद्धरात् भूभारनिग्रहार्थे तु रुद्रस्याराधनं हरेः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਸ਼ਣਵ ਕਪਾਲ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਰ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ ਹੋਇਆ; ਭੂਭਾਰ ਨਿਵਾਰਨ ਲਈ ਹਰਿ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 45
वैन्येन पृथुना भूमेः पुरा दोहप्रवर्तनम् देवासुरे पुरा लब्धो भृगुशापश् च विष्णुना
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵੈਨ੍ਯ ਪૃਥੂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ‘ਦੋਹ’ ਚਲਾਇਆ; ਅਤੇ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 46
कृष्णत्वे द्वारकायां तु निलयो माधवस्य तु लब्धो हिताय शापस्तु दुर्वासस्याननाद्धरेः
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਮਾਧਵ ਦਾ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ, ਹਰਿ ਦੇ ਅਨਾਦਰ ਕਾਰਨ ਦੁਰਵਾਸਾ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਵੀ ਵਰਤਿਆ।
Verse 47
वृष्ण्यन्धकविनाशाय शापः पिण्डारवासिनाम् एरकस्य तथोत्पत्तिस् तोमरस्योद्भवस् तथा
ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਪਿੰਡਾਰ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਉੱਠਿਆ। ਉਸੇ ਨਾਲ ਏਰਕ ਦੀ ਨਲ ਉਗੀ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦਾ ਤੋਮਰ ਵੀ ਜਨਮਿਆ।
Verse 48
एरकालाभतो ऽन्योन्यं विवादे वृष्णिविग्रहः लीलया चैव कृष्णेन स्वकुलस्य च संहृतिः
ਏਰਕ ਮਿਲਣ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਝਗੜੇ ਕਰਕੇ ਲੜ ਪਏ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੁਲ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 49
एरकास्त्रबलेनैव गमनं स्वेच्छयैव तु ब्रह्मणश्चैव मोक्षस्य विज्ञानं तु सुविस्तरम्
ਏਰਕਾਸਤਰ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮਨਚਾਹਾ ਗਮਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 50
पुरान्धकाग्निदक्षाणां शक्रेभमृगरूपिणाम् मदनस्यादिदेवस्य ब्रह्मणश् चामरारिणाम्
ਪੁਰਾਂਧਕ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਦਕਸ਼; ਸ਼ਕਰ, ਐਰਾਵਤ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਮਦਨ, ਆਦਿਦੇਵ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ (ਇੱਥੇ) ਵਰਣਨ ਹੈ।
Verse 51
हलाहलस्य दैत्यस्य कृतावज्ञा पिनाकिना जालंधरवधश्चैव सुदर्शनसमुद्भवः
ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹਲਾਹਲ ਦੈਤ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋੜਿਆ। ਜਾਲੰਧਰ ਦਾ ਵਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 52
विष्णोर्वरायुधावाप्तिस् तथा रुद्रस्य चेष्टितम् तथान्यानि च रुद्रस्य चरितानि सहस्रशः
ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਉੱਤਮ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਮਹਾਬਲੀ ਕਰਤੱਬ ਵਰਣਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਚਰਿਤ੍ਰ ਵੀ—ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਤੀ, ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 53
हरेः पितामहस्याथ शक्रस्य च महात्मनः प्रभावानुभवश्चैव शिवलोकस्य वर्णनम्
ਇੱਥੇ ਹਰੀ, ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਤ ਮਹਿਮਾ ਦਾ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਉਹ ਪਰਮ ਧਾਮ ਜਿੱਥੇ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 54
भूमौ रुद्रस्य लोकं च पाताले हाटकेश्वरम् तपसां लक्षणं चैव द्विजानां वैभवं तथा
ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਦਾ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਦਾ ਵੈਭਵ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ।
Verse 55
आधिक्यं सर्वमूर्तीनां लिङ्गमूर्तेर्विशेषतः लिङ्गे ऽस्मिन्नानुपूर्व्येण विस्तरेणानुकीर्त्यते
ਸਭ ਦਿਵ੍ਯ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਲਿੰਗ-ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪਰਮ ਮਹਿਮਾ—ਇਸੇ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕੀਰਤਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 56
एतज्ज्ञात्वा पुराणस्य संक्षेपं कीर्तयेत्तु यः सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोकं स गच्छति
ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਕੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Not as a full narrative here, but as a recurring doctrinal centerpiece: the chapter lists ‘punar-liṅgasya sambhavaḥ’ to signal that the manifestation of the Liṅga (and its supremacy) will be revisited across contexts, anchoring cosmology and devotion in Śiva’s aniconic revelation.
It explicitly points to liṅga-ārādhana, snāna-vidhāna, and śauca-lakṣaṇa, along with broader dharma modules such as śrāddha-vidhi, pañca-yajña, dāna-prakāra, and prāyaścitta—indicating that ritual purity and disciplined practice accompany theological exposition.