Adhyaya 65

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे वासिष्ठकथनं नाम चतुःषष्टितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः आदित्यवंशं सोमस्य वंशं वंशविदां वर वक्तुमर्हसि चास्माकं संक्षेपाद् रोमहर्षण

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਵਸਿਸ਼ਠ-ਕਥਨ’ ਨਾਮਕ ਚੌਂਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ, ਵੰਸ਼-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਆਦਿਤ੍ਯਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਸੋਮਵੰਸ਼ ਦੱਸੋ।

Verse 2

सूत उवाच अदितिः सुषुवे पुत्रम् आदित्यं कश्यपाद्द्विजाः तस्यादित्यस्य चैवासीद् भार्या त्रयम् अथापरम्

ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਣਿਆ। ਅਤੇ ਉਸ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੀ ਅੱਗੇ ਤਿੰਨ ਪਤਨੀਆਂ ਵੀ ਸਨ।

Verse 3

संज्ञा राज्ञी प्रभा छाया पुत्रांस्तासां वदामि वः संज्ञा त्वाष्ट्री च सुषुवे सूर्यान्मनुमनुत्तमम्

ਸੰਜ्ञਾ ਰਾਣੀ, ਪ੍ਰਭਾ ਅਤੇ ਛਾਇਆ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਤ੍ਵਸ਼੍ਟਾ ਦੀ ਧੀ ਸੰਜ्ञਾ ਨੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਮਨੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਨੂ ਨੂੰ ਜਣਿਆ।

Verse 4

यमं च यमुनां चैव राज्ञी रेवतमेव च प्रभा प्रभातम् आदित्याच् छायां संज्ञाप्यकल्पयत्

ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਯਮ, ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਰੇਵਤੀ ਨੂੰ ਜਣਿਆ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਤ ਨੂੰ ਜਣਿਆ। ਫਿਰ ਸੰਜ्ञਾ ਨੇ ਆਦਿਤ੍ਯ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਛਾਇਆ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪ ਬਣਾਇਆ।

Verse 5

छाया च तस्मात्सुषुवे सावर्णिं भास्कराद्द्विजाः ततः शनिं च तपतीं विष्टिं चैव यथाक्रमम्

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਛਾਇਆ ਨੇ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਤੋਂ ਸਾਵਰਣੀ ਨੂੰ ਜਣਿਆ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਨੀ, ਤਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 6

छाया स्वपुत्राभ्यधिकं स्नेहं चक्रे मनौ तदा पूर्वो मनुर्न चक्षाम यमस्तु क्रोधमूर्छितः

ਤਦੋਂ ਛਾਇਆ ਨੇ ਮਨੂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਨੇਹ ਕੀਤਾ। ਪੁਰਾਣੇ ਮਨੂ ਨੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਿਆ; ਪਰ ਯਮ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ।

Verse 7

संताडयामास रुषा पादमुद्यम्य दक्षिणम् यमेन ताडिता सा तु छाया वै दुःखिताभवत्

ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਯਮ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ; ਯਮ ਦੇ ਮਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਛਾਇਆ-ਰੂਪਣੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ।

Verse 8

छायाशापात् पदं चैकं यमस्य क्लिन्नमुत्तमम् पूयशोणितसम्पूर्णं कृमीणां निचयान्वितम्

ਛਾਇਆ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਯਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪੈਰ ਭਿਆਨਕ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ—ਸੜਦਾ-ਗਲਦਾ, ਪੀਪ ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ।

Verse 9

सो ऽपि गोकर्णमाश्रित्य फलकेनानिलाशनः आराधयन्महादेवं यावद्वर्षायुतायुतम्

ਉਹ ਵੀ ਗੋਕਰਣ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਤਖ਼ਤੇ ਉੱਤੇ ਰਹਿ ਕੇ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਹੀ ਆਹਾਰ ਮੰਨ ਕੇ, ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ—ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ।

Verse 10

भवप्रसादाद् आगत्य लोकपालत्वमुत्तमम् पितॄणामाधिपत्यं तु शापमोक्षं तथैव च

ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਮ ਲੋਕਪਾਲ ਪਦ, ਪਿਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਪ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ—ਇਹ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।

Verse 11

लब्धवान्देवदेवस्य प्रभावाच्छूलपाणिनः असहन्ती पुरा भानोस् तेजोमयम् अनिन्दिता

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਤੇਜੋਮਈ ਦਿੱਪਤ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਸੀ।

Verse 12

रूपं त्वाष्ट्री स्वदेहात्तु छायाख्यां सा त्वकल्पयत् वडवारूपमास्थाय तपस्तेपे तु सुव्रता

ਤਦ ਤ੍ਵਾਸ਼ਟ੍ਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਤੋਂ ‘ਛਾਇਆ’ ਨਾਮ ਦਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸੁਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵਡਵਾ (ਘੋੜੀ) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤ ਨਾਲ ਤਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।

Verse 13

कालात्प्रयत्नतो ज्ञात्वा छायां छायापतिः प्रभुः वडवामगमत्संज्ञाम् अश्वरूपेण भास्करः

ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਛਾਇਆ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਛਾਇਆਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਘੋੜੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵਡਵਾ-ਰੂਪਣੀ ਸੰਜ्ञਾ ਕੋਲ ਗਿਆ।

Verse 14

वडवा च तदा त्वाष्ट्री संज्ञा तस्माद्दिवाकरात् सुषुवे चाश्विनौ देवौ देवानां तु भिषग्वरौ

ਤਦ ਤ੍ਵਸ਼ਟ੍ਰ ਦੀ ਧੀ ਸੰਜ्ञਾ ਵਡਵਾ ਬਣੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਿਵਾਕਰ (ਸੂਰਜ) ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਅਸ਼ਵਿਨੌ ਦੇਵ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੈਦ—ਜਨਮੇ।

Verse 15

लिखितो भास्करः पश्चात् संज्ञापित्रा महात्मना विष्णोश्चक्रं तु यद्घोरं मण्डलाद्भास्करस्य तु

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਜ्ञਾ ਦੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪਿਤਾ ਨੇ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਲਿਖਿਤ/ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਭਾਸਕਰ ਦੇ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਉਹ ਘੋਰ ਚੱਕਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 16

निर्ममे भगवांस्त्वष्टा प्रधानं दिव्यमायुधम् रुद्रप्रसादाच्च शुभं सुदर्शनमिति स्मृतम्

ਭਗਵਾਨ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਿਵ੍ਯ ਆਯੁਧ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ੁਭ ਸੁਦਰਸ਼ਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

लब्धवान् भगवांश्चक्रं कृष्णः कालाग्निसन्निभम् मनोस्तु प्रथमस्यासन् नव पुत्रास्तु तत्समाः

ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪ੍ਰਲਯਾਗਨੀ ਵਰਗਾ ਦਹਕਦਾ ਚੱਕਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲੇ ਮਨੂ ਦੇ ਨੌਂ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਉਸੇ ਵਰਗੇ; ਉਹ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹਨ।

Verse 18

इक्ष्वाकुर् नभगश् चैव धृष्णुः शर्यातिरेव च नरिष्यन्तश् च वै धीमान् नाभागो ऽरिष्ट एव च

ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ, ਨਭਗ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਣੁ, ਸ਼ਰਿਆਤੀ, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨਰਿਸ਼ਯੰਤ; ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਭਾਗ ਤੇ ਅਰਿਸ਼ਟ—ਇਹ ਉਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਪੁਰਾਣਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਧਰਮਿਕ ਰਾਜੇ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵ ਸਤਕਰਮ ਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਪਾਸ਼ ਢਿੱਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 19

करूषश् च पृषध्रश् च नवैते मानवाः स्मृताः इला ज्येष्ठा वरिष्ठा च पुंस्त्वं प्राप च या पुरा

ਕਰੂਸ਼ ਅਤੇ ਪૃਸ਼ਧ੍ਰ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਨੌਂ ‘ਮਾਨਵ’ (ਮਨੂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ) ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਪੁਰੁਸ਼ਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 20

सुद्युम्न इति विख्याता पुंस्त्वं प्राप्ता त्विला पुरा मित्रावरुणयोस्त्वत्र प्रसादान्मुनिपुङ्गवाः

ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਇਲਾ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਪੁਰੁਸ਼ਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ‘ਸੁਦ੍ਯੁਮਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪਾਈ; ਉੱਥੇ ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਹੋਇਆ।

Verse 21

पुनः शरवणं प्राप्य स्त्रीत्वं प्राप्तो भवाज्ञया सुद्युम्नो मानवः श्रीमान् सोमवंशप्रवृद्धये

ਫਿਰ ਸ਼ਰਵਣ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਮਾਨਵ ਸੁਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਇਸਤ੍ਰੀਤਵ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਸੋਮਵੰਸ਼ ਦੀ ਵਧੋਤਰੀ ਲਈ।

Verse 22

इक्ष्वाकोरश्वमेधेन इला किंपुरुषो ऽभवत् इला किंपुरुषत्वे च सुद्युम्न इति चोच्यते

ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਨਾਲ ਇਲਾ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਬਣ ਗਈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਲਾ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਤਦ ਉਸੇ ਨੂੰ ਸੁਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

मासमेकं पुमान्वीरः स्त्रीत्वं मासमभूत्पुनः इला बुधस्य भवनं सोमपुत्रस्य चाश्रिता

ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਉਹ ਵੀਰ ਪੁਰਖ ਸੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਮੁੜ ਇਸਤਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਲਾ ਨੇ ਸੋਮਪੁੱਤਰ ਬੁਧ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ।

Verse 24

बुधेनान्तरमासाद्य मैथुनाय प्रवर्तिता सोमपुत्राद्बुधाच्चापि ऐलो जज्ञे पुरूरवाः

ਉਚਿਤ ਵੇਲੇ ਬੁਧ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਇਲਾ ਦਾਂਪਤ੍ਯ-ਸੰਯੋਗ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਈ। ਸੋਮਪੁੱਤਰ ਬੁਧ ਤੋਂ ਹੀ ਇਲਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪੁਰੂਰਵਾ (ਐਲ) ਜੰਮਿਆ। ਪੁਰਾਣਿਕ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੰਸ਼-ਵਿਸਤਾਰ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨਤਾ ਹੇਠ ਖੁਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੀਵ (ਪਸ਼ੂ) ਕਾਮ ਤੇ ਭਾਗ੍ਯ ਦੇ ਪਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 25

सोमवंशाग्रजो धीमान् भवभक्तः प्रतापवान् इक्ष्वाकोर्वंशविस्तारं पश्चाद्वक्ष्ये तपोधनाः

ਸੋਮਵੰਸ਼ ਦਾ ਅਗਰਜ ਬੁੱਧਿਮਾਨ, ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਭਗਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ ਸੀ। ਹੇ ਤਪੋਧਨ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਦੇ ਵੰਸ਼-ਵਿਸਤਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 26

पुत्रत्रयमभूत्तस्य सुद्युम्नस्य द्विजोत्तमाः उत्कलश् च गयश्चैव विनताश्वस्तथैव च

ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ, ਸੁਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਉਤਕਲ, ਗਯ ਅਤੇ ਵਿਨਤਾਸ਼ਵ।

Verse 27

उत्कलस्योत्कलं राष्ट्रं विनताश्वस्य पश्चिमम् गया गयस्य चाख्याता पुरी परमशोभना

ਉਤਕਲ ਲਈ ‘ਉਤਕਲ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਿਨਤਾਸ਼ਵ ਦਾ ਦੇਸ ਹੈ। ਗਯਾ ਵੀ ‘ਗਯਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਤ, ਪਰਮ ਸੁੰਦਰ ਨਗਰੀ ਹੈ—ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ-ਪੀਠ ਅਤੇ ਸਭ ਥਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ।

Verse 28

सुराणां संस्थितिर्यस्यां पितॄणां च सदा स्थितिः इक्ष्वाकुज्येष्ठदायादो मध्यदेशम् अवाप्तवान्

ਜਿਸ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਨਿਵਾਸ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਪਿਤਰ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਉੱਥੇ ਹੀ ਇક્ષਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਜੇਠੇ ਵਾਰਸ ਨੇ ਮੱਧਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।

Verse 29

कन्याभावाच्च सुद्युम्नो नैव भागमवाप्तवान् वसिष्ठवचनात् त्वासीत् प्रतिष्ठाने महाद्युतिः

ਕੰਨਿਆ-ਭਾਵ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਸੁਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਪਰ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਉੱਥੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 30

प्रतिष्ठा धर्मराजस्य सुद्युम्नस्य महात्मनः तत्पुरूरवसे प्रादाद् राज्यं प्राप्य महायशाः

ਧਰਮਰਾਜ ਮਹਾਤਮਾ ਸੁਦ੍ਯੁਮਨ ਦੀ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਧੀ ‘ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ’ ਨੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਰੂਰਵਾ ਨੂੰ ਉਹ ਰਾਜ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ—ਵੰਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ।

Verse 31

मानवेयो महाभागः स्त्रीपुंसोर्लक्षणान्वितः इक्ष्वाकोरभवद्वीरो विकुक्षिर्धर्मवित्तमः

ਮਾਨਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਹਾਭਾਗ੍ਯਸ਼ਾਲੀ, ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖ ਦੋਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਇક્ષਵਾਕੁ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਵੀਰ ਵਿਕੁਕ੍ਸ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ।

Verse 32

ज्येष्ठः पुत्रशतस्यासीद् दश पञ्च च तत्सुताः अभूज्ज्येष्ठः ककुत्स्थश् च ककुत्स्थात्तु सुयोधनः

ਪੁਤ੍ਰਸ਼ਤ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ’ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੰਦਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਕੁਤਸਥ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਸੀ; ਕਕੁਤਸਥ ਤੋਂ ਸੁਯੋਧਨ ਜੰਮਿਆ।

Verse 33

ततः पृथुर्मुनिश्रेष्ठा विश्वकः पार्थिवस् तथा विश्वकस्यार्द्रको धीमान् युवनाश्वस्तु तत्सुतः

ਫਿਰ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪૃਥੁ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਵਕ। ਵਿਸ਼ਵਕ ਤੋਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਆਰਦ੍ਰਕ ਜੰਮਿਆ; ਅਤੇ ਆਰਦ੍ਰਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ ਸੀ।

Verse 34

शाबस्तिश् च महातेजा वंशकस्तु ततो ऽभवत् निर्मिता येन शाबस्ती गौडदेशे द्विजोत्तमाः

ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਸ਼ਾਬਸਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੰਸ਼ਕ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ, ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਗੌੜਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਾਬਸਤੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਸਾਈ।

Verse 35

वंशाच्च बृहदश्वो ऽभूत् कुवलाश्वस्तु तत्सुतः धुन्धुमारत्वमापन्नो धुन्धुं हत्वा महाबलम्

ਉਸ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਹਦਸ਼ਵ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੁਵਲਾਸ਼ਵ ਸੀ। ਮਹਾਬਲੀ ਧੁੰਧੂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਕੁਵਲਾਸ਼ਵ ‘ਧੁੰਧੁਮਾਰ’ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਧੁੰਧੂ-ਨਾਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 36

धुन्धुमारस्य तनयास् त्रयस्त्रैलोक्यविश्रुताः दृढाश्वश्चैव चण्डाश्वः कपिलाश्वश् च ते स्मृताः

ਧੁੰਧੁਮਾਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਉਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਸ਼ਵ, ਚੰਡਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਕਪਿਲਾਸ਼ਵ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 37

दृढाश्वस्य प्रमोदस्तु हर्यश्वस्तस्य वै सुतः हर्यश्वस्य निकुम्भस्तु संहताश्वस्तु तत्सुतः

ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਸ਼ਵ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੋਦ ਜੰਮਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਰ੍ਯਸ਼ਵ ਸੀ। ਹਰ੍ਯਸ਼ਵ ਤੋਂ ਨਿਕੁੰਭ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਨਿਕੁੰਭ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੰਹਤਾਸ਼ਵ ਹੋਇਆ।

Verse 38

कृशाश्वो ऽथ रणाश्वश् च संहताश्वात्मजावुभौ युवनाश्वो रणाश्वस्य मान्धाता तस्य वै सुतः

ਸੰਹਤਾਸ਼ਵ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਰਣਾਸ਼ਵ। ਰਣਾਸ਼ਵ ਤੋਂ ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ ਜੰਮਿਆ, ਅਤੇ ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਾਂਧਾਤਾ ਹੋਇਆ।

Verse 39

मान्धातुः पुरुकुत्सो ऽभूद् अम्बरीषश् च वीर्यवान् मुचुकुन्दश् च पुण्यात्मा त्रयस्त्रैलोक्यविश्रुताः

ਮਾਂਧਾਤਾ ਤੋਂ ਪੁਰੁਕੁਤਸ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਵੀਰਤਾ ਵਾਲਾ ਅੰਬਰੀਸ਼; ਤੇ ਪੁੰਨਿਆਤਮਾ ਮੁਚੁਕੁੰਦ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ।

Verse 40

अंबरीषस्य दायादो युवनाश्वो ऽपरः स्मृतः हरितो युवनाश्वस्य हरितास्तु यतः स्मृताः

ਅੰਬਰੀਸ਼ ਦਾ ਵਾਰਸ ਹੋਰ ਇਕ ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ ਤੋਂ ਹਰਿਤ ਜੰਮਿਆ, ਅਤੇ ਹਰਿਤ ਤੋਂ ਹੀ ‘ਹਰਿਤ’ ਵੰਸ਼ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 41

एते ह्यङ्गिरसः पक्षे क्षत्रोपेता द्विजातयः पुरुकुत्सस्य दायादस् त्रसद्दस्युर् महायशाः

ਇਹ ਅੰਗਿਰਸ-ਪੱਖ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹਨ—ਖੱਤਰੀ ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦਵਿਜ। ਇਹ ਪੁਰੁਕੁਤਸ ਦੇ ਵਾਰਸ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਤ੍ਰਸੱਦਸ੍ਯੁ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।

Verse 42

नर्मदायां समुत्पन्नः सम्भूतिस्तस्य चात्मजः विष्णुवृद्धः सुतस्तस्य विष्णुवृद्धा यतः स्मृताः

ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੰਭੂਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਨੁਵ੍ਰਿੱਧ ਸੀ। ਉਸੇ ਵਿਸ਼ਨੁਵ੍ਰਿੱਧ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਵੰਸ਼ਜ ‘ਵਿਸ਼ਨੁਵ੍ਰਿੱਧ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 43

एते ह्यङ्गिरसः पक्षे क्षत्रोपेताः समाश्रिताः सम्भूतिरपरं पुत्रम् अनरण्यमजीजनत्

ਇਹ ਅੰਗਿਰਸ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ, ਖ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹੇ। ਤਦ ਸੰਭੂਤੀ ਨੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ—ਅਨਰਣ੍ਯ—ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 44

रावणेन हतो यो ऽसौ त्रैलोक्यविजये द्विजाः बृहदश्वो ऽनरण्यस्य हर्यश्वस्तस्य चात्मजः

ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਵਿਜੈ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰਾਵਣ ਨੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਉਹ ਅਨਰਣ੍ਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਿਹਦਸ਼ਵ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਰ੍ਯਸ਼ਵ ਸੀ।

Verse 45

हर्यश्वात्तु दृषद्वत्यां जज्ञे वसुमना नृपः तस्य पुत्रो ऽभवद्राजा त्रिधन्वा भवभावितः

ਹਰ੍ਯਸ਼ਵ ਤੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਦ੍ਵਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਾਜਾ ਵਸੁਮਨਾ ਜਨਮਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਤ੍ਰਿਧਨ੍ਵਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਾਵਿਤ, ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 46

प्रसादाद् ब्रह्मसूनोर् वै तण्डिनः प्राप्य शिष्यताम् अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्य तदाज्ञया

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਤੰਡਿਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।

Verse 47

गणैश्वर्यमनुप्राप्तो भवभक्तः प्रतापवान् कथं चैवाश्वमेधं वै करोमीति विचिन्तयन्

ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵਿਚ ਅਧਿਕਾਰ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਭਵ-ਭਗਤ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ—“ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ?”

Verse 48

धनहीनश् च धर्मात्मा दृष्टवान् ब्रह्मणः सुतम् तण्डिसंज्ञं द्विजं तस्माल् लब्धवान्द्विजसत्तमाः

ਧਨਹੀਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਤੰਡੀ ਨਾਮ ਦੇ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਉਸ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ-ਜਨਿਤ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 49

नाम्नां सहस्रं रुद्रस्य ब्रह्मणा कथितं पुरा तेन नाम्नां सहस्रेण स्तुत्वा तण्डिर्महेश्वरम्

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਮ ਕਹੇ ਸਨ। ਉਸੇ ਨਾਮ-ਸਹਸ੍ਰ ਨਾਲ ਤੰਡੀ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 50

लब्धवान्गाणपत्यं च ब्रह्मयोनिर्द्विजोत्तमः ततस्तस्मान्नृपो लब्ध्वा तण्डिना कथितं पुरा

ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜੋ, ਬ੍ਰਹਮ-ਯੋਨੀ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਗਾਣਪਤ੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਤੰਡੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੀ ਸੀ।

Verse 51

नाम्नां सहस्रं जप्त्वा वै गाणपत्यमवाप्तवान् ऋषय ऊचुः नाम्नां सहस्रं रुद्रस्य ताण्डिना ब्रह्मयोनिना

ਉਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਗਾਣਪਤ੍ਯ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਬ੍ਰਹਮ-ਯੋਨੀ ਤਾਂਡੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਮ (ਉਚਾਰੇ ਜਾਣ)।”

Verse 52

कथितं सर्ववेदार्थसंचयं सूत सुव्रत नाम्नां सहस्रं विप्राणां वक्तुम् अर्हसि शोभनम्

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ ਸੂਤ! ਤੂੰ ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਮ ਯਥੋਚਿਤ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਚਾਰ।

Verse 53

सहस्रनामन् ओफ़् शिव सूत उवाच सर्वभूतात्मभूतस्य हरस्यामिततेजसः अष्टोत्तरसहस्रं तु नाम्नां शृणुत सुव्रताः

ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੋ! ਜੋ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹੈ, ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਹਰ-ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਸ਼ਟੋੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਮ ਸੁਣੋ।

Verse 54

यज्जप्त्वा तु मुनिश्रेष्ठा गाणपत्यमवाप्तवान् ॐ स्थिरः स्थाणुः प्रभुर्भानुः प्रवरो वरदो वरः

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸ ਦਾ ਜਪ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਗਣਪਤੀ-ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ॐ—ਸ਼ਿਵ ਸਥਿਰ, ਸਥਾਣੂ, ਪ੍ਰਭੂ, ਭਾਨੂ, ਪ੍ਰਵਰ, ਵਰਦਾਤਾ ਅਤੇ ਵਰ (ਸਰਵੋਤਮ) ਹੈ।

Verse 55

सर्वात्मा सर्वविख्यातः सर्वः सर्वकरो भवः जटी दण्डी शिखण्डी च सर्वगः सर्वभावनः

ਉਹ ਸਰਵਾਤਮਾ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ; ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਭਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਟਾਧਾਰੀ, ਡੰਡਧਾਰੀ ਤਿਆਗੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਖੰਡਧਾਰੀ ਹੈ; ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 56

हरिश् च हरिणाक्षश् च सर्वभूतहरः स्मृतः प्रवृत्तिश् च निवृत्तिश् च शान्तात्मा शाश्वतो ध्रुवः

ਉਹ ਹਰੀ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰਿਣਾਖ਼ਸ਼ ਵੀ; ਉਹ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਸ਼ਾਂਤ, ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਹੈ।

Verse 57

श्मशानवासी भगवान् खचरो गोचरो ऽर्दनः अभिवाद्यो महाकर्मा तपस्वी भूतधारणः

ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ-ਵਾਸੀ ਹਨ; ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀਚਰਦੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬੰਧਨ-ਹਰ, ਵੰਦਨਯੋਗ, ਮਹਾਕਰਮਾ, ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਧਾਰਕ ਹਨ।

Verse 58

उन्मत्तवेषः प्रच्छन्नः सर्वलोकः प्रजापतिः महारूपो महाकायः सर्वरूपो महायशाः

ਉਹ ਉਨਮੱਤ ਤਪਸਵੀ ਦਾ ਵੇਸ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਮ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਗੁਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ; ਮਹਾਰੂਪ, ਮਹਾਕਾਇ, ਸਰਵਰੂਪ ਅਤੇ ਮਹਾਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 59

महात्मा सर्वभूतश् च विरूपो वामनो नरः लोकपालो ऽन्तर्हितात्मा प्रसादो ऽभयदो विभुः

ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਹੈ, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਰੂਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵਾਮਨ ਅਤੇ ਨਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕਪਾਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਅੰਤਰਹਿਤ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਸਾਦ-ਸਰੂਪ, ਅਭੈ ਦਾਤਾ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਵਿਭੂ ਹੈ।

Verse 60

पवित्रश् च महांश्चैव नियतो नियताश्रयः स्वयंभूः सर्वकर्मा च आदिरादिकरो निधिः

ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਹੈ; ਆਪ ਨਿਯਮਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਯਮੀਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਵਯੰਭੂ, ਸਰਵਕਰਮਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਦਿ ਹੈ, ਆਦੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਣ, ਅਤੇ ਅਖੁੱਟ ਨਿਧੀ ਹੈ।

Verse 61

सहस्राक्षो विशालाक्षः सोमो नक्षत्रसाधकः चन्द्रः सूर्यः शनिः केतुर् ग्रहो ग्रहपतिर्मतः

ਉਹ ਸਹਸ੍ਰਾਖ਼, ਵਿਸ਼ਾਲਾਖ਼ ਹੈ; ਉਹ ਸੋਮ ਹੈ, ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦਾ ਸਾਧਕ-ਨਿਯੰਤਾ। ਉਹ ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਕੇਤੂ ਹੈ। ਉਹ ਗ੍ਰਹ-ਤੱਤਵ ਆਪ ਹੈ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਪਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 62

राजा राज्योदयः कर्ता मृगबाणार्पणो घनः महातपा दीर्घतपा अदृश्यो धनसाधकः

ਉਹ ਪਰਮ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਸੱਚੇ ਰਾਜ ਦਾ ਉਦੇ ਅਤੇ ਸਭ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਬਾਣ ਦਾ ਅਰਪਣ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਘਣ ਅਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਤਪਸਵੀ, ਦੀਰਘਤਪਸਵੀ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਸਾਧਕ ਹੈ।

Verse 63

संवत्सरः कृतीमन्त्रः प्राणायामः परंतपः योगी योगो महाबीजो महारतो महाबलः

ਉਹ ਸੰਵਤਸਰ—ਕਾਲ-ਚੱਕਰਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਸਿਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤਰ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਰੰਤਪ—ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਯੋਗੀ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗ ਆਪ; ਮਹਾਬੀਜ—ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਤੱਤ; ਮਹਾਰਤ ਸਾਧਕ; ਅਤੇ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਹੈ।

Verse 64

सुवर्णरेताः सर्वज्ञः सुबीजो वृषवाहनः दशबाहुस्त्वनिमिषो नीलकण्ठ उमापतिः

ਉਹ ਸੁਵਰਨਰੇਤਾਃ—ਸੁਨਹਿਰੀ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਸ੍ਰਿਜਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ; ਸਰਵਜ੍ਞ ਪ੍ਰਭੂ; ਸੁਬੀਜ—ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਦਾ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਕਾਰਣ; ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਵਾਹਨ ਹੈ। ਉਹ ਦਸਬਾਹੂ, ਅਨਿਮਿਸ਼ ਸਾਕਸ਼ੀ, ਨੀਲਕੰਠ, ਉਮਾਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ—ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਤੀ ਹੈ।

Verse 65

विश्वरूपः स्वयंश्रेष्ठो बलवीरो बलाग्रणीः गणकर्ता गणपतिर् दिग्वासाः काम्य एव च

ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਹੈ—ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ; ਆਪ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੇ ਅਨੁਪਮ। ਉਹ ਬਲਵੀਰ, ਬਲਾਗ੍ਰਣੀ—ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਗਣਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ, ਗਣਪਤੀ; ਦਿਗਵਾਸਾ—ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ; ਅਤੇ ਯੋਗ੍ਯ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 66

मन्त्रवित्परमो मन्त्रः सर्वभावकरो हरः कमण्डलुधरो धन्वी बाणहस्तः कपालवान्

ਉਹ ਮੰਤ੍ਰਵਿਦ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਮੰਤ੍ਰ ਆਪ ਹੈ; ਉਹ ਹਰ—ਸਭ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਮੰਡਲੂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤਪਸਵੀ; ਅਤੇ ਧਨਵੀ, ਬਾਣਹਸਤ, ਕਪਾਲਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਹੈ—ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 67

शरी शतघ्नी खड्गी च पट्टिशी चायुधी महान् अजश् च मृगरूपश् च तेजस्तेजस्करो विधिः

ਉਹ ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਹੈ, ਸ਼ਤਘਨੀ ਨਾਲ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਖੜਗ ਅਤੇ ਪੱਟਿਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਸਭ ਆਯੁਧਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ। ਉਹ ਅਜਨਮਾ ਹੈ, ਮ੍ਰਿਗ-ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਤੇਜ ਹੈ, ਤੇਜ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਵਿਧਿ-ਸਰੂਪ ਹੈ।

Verse 68

उष्णीषी च सुवक्त्रश् च उदग्रो विनतस् तथा दीर्घश् च हरिकेशश् च सुतीर्थः कृष्ण एव च

ਉਹ ਉਸ਼ਨੀਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲਾ, ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਨਿਮਰ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੂਰ-ਵਿਆਪਕ, ਹਰਿਕੇਸ਼ (ਸੁਵਰਨ ਕੇਸ਼) ਵਾਲਾ, ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ-ਸਰੂਪ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਰਣ—ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 69

शृगालरूपः सर्वार्थो मुण्डः सर्वशुभङ्करः सिंहशार्दूलरूपश् च गन्धकारी कपर्द्यपि

ਉਹ ਸ਼੍ਰਿਗਾਲ-ਰੂਪ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸਾਰ-ਲਕਸ਼ ਵੀ। ਉਹ ਮੁੰਡਿਤ ਤਪਸਵੀ, ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰਦੂਲ (ਵਿਆਘ੍ਰ) ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸੁਗੰਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਪર્દੀ—ਜਟਾ-ਕੁੰਡਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।

Verse 70

ऊर्ध्वरेतोर्ध्वलिङ्गी च ऊर्ध्वशायी नभस्तलः त्रिजटी चीरवासाश् च रुद्रः सेनापतिर् विभुः

ਉਹ ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਾ ਹੈ, ਊਰਧ੍ਵਲਿੰਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਕਾਸ਼-ਤਲ ਵਿੱਚ ਊਰਧ੍ਵਸ਼ਾਈ ਹੈ। ਉਹ ਤ੍ਰਿਜਟੀ ਹੈ, ਚੀਰ-ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ—ਦੇਵਗਣਾਂ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ—ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਵਿਭੂ ਹੈ।

Verse 71

अहोरात्रं च नक्तं च तिग्ममन्युः सुवर्चसः गजहा दैत्यहा कालो लोकधाता गुणाकरः

ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਆਪ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਵੀ; ਉਹ ਤਿੱਖੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਗਜਾਸੁਰ-ਹੰਤਾ, ਦੈਤ੍ਯ-ਹੰਤਾ; ਉਹ ਕਾਲ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਾਤਾ, ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਕਰ—ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿਧਾਨ ਹੈ।

Verse 72

सिंहशार्दूलरूपाणाम् आर्द्रचर्मांबरंधरः कालयोगी महानादः सर्वावासश्चतुष्पथः

ਜੋ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਘ ਦੇ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਮੀ ਵਾਲੇ ਚਮੜੇ ਦਾ ਅੰਬਰ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਕਾਲ-ਯੋਗੀ, ਮਹਾਨਾਦ-ਸਰੂਪ, ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਚਤੁਸ਼ਪਥ—ਸਭ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 73

निशाचरः प्रेतचारी सर्वदर्शी महेश्वरः बहुभूतो बहुधनः सर्वसारो ऽमृतेश्वरः

ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਹੈ, ਪ੍ਰੇਤ-ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਾ; ਸਰਵਦਰਸ਼ੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ। ਉਹ ਬਹੁ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਣਗਿਣਤ ਸ਼ਕਤੀ-ਸੰਪਦਾ ਨਾਲ ਧਨੀ; ਉਹ ਸਰਵਸਾਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।

Verse 74

नृत्यप्रियो नित्यनृत्यो नर्तनः सर्वसाधकः सकार्मुको महाबाहुर् महाघोरो महातपाः

ਉਹ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ-ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ, ਨਿਤ੍ਯਨ੍ਰਿਤ੍ਯ—ਸਦਾ ਨੱਚਣ ਵਾਲਾ; ਨਰਤਨ-ਤੱਤ੍ਵ ਸਰੂਪ, ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਾ ਸਾਧਕ। ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ, ਮਹਾਬਾਹੁ, ਮਹਾਘੋਰ ਅਤੇ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਹੈ।

Verse 75

महाशरो महापाशो नित्यो गिरिचरो मतः सहस्रहस्तो विजयो व्यवसायो ह्यनिन्दितः

ਉਹ ਮਹਾਸ਼ਰ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਸ਼ ਹੈ; ਨਿਤ੍ਯ, ਗਿਰਿਚਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ। ਸਹਸ੍ਰਹਸਤ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਵਿਜੈ ਹੈ—ਅਡੋਲ ਉਦਮ, ਅਤੇ ਸਰਬਥਾ ਅਨਿੰਦ੍ਯ।

Verse 76

अमर्षणो मर्षणात्मा यज्ञहा कामनाशनः दक्षहा परिचारी च प्रहसो मध्यमस् तथा

ਉਹ ਅਮਰਸ਼ਣ ਹੈ, ਪਰ ਮਰਸ਼ਣਾਤਮਾ—ਖ਼ਿਮਾ-ਸੁਭਾਵ; ਅਹੰਕਾਰ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ, ਕਾਮਨਾ-ਨਾਸ਼ਕ। ਦਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਦੰਭ ਦਾ ਹੰਤਾ, ਸਭ ਥਾਂ ਪਰਿਚਾਰੀ, ਪ੍ਰਹਾਸ-ਦੀਪਤ, ਅਤੇ ਮੱਧਯਮ—ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ।

Verse 77

तेजो ऽपहारी बलवान् विदितो ऽभ्युदितो बहुः गंभीरघोषो योगात्मा यज्ञहा कामनाशनः

ਜੋ ਸਾਰਾ ਤੇਜ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਬਲਵਾਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਸਦਾ ਉਦਿਤ ਤੇ ਉੱਚਾ, ਬਹੁ-ਰੂਪ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਧੁਨੀ ਗੰਭੀਰ ਗਰਜ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਗ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਯੱਗ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਲਿੰਗੋਦਭਵ ਮਹਾਦੇਵ, ਪਤੀ ਹੈ।

Verse 78

गंभीररोषो गंभीरो गंभीरबलवाहनः न्यग्रोधरूपो न्यग्रोधो विश्वकर्मा च विश्वभुक्

ਜਿਸ ਦਾ ਰੋਹ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਹੈ; ਜੋ ਆਪ ਅਥਾਹ-ਗੰਭੀਰ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਵਾਹਨ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤ ਹਨ। ਜੋ ਨਿਆਗਰੋਧ (ਵਟ) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਨਿਆਗਰੋਧ ਹੈ; ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਭੋਗਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਬੱਧ ਜੀਵਾਂ (ਪਸ਼ੂਆਂ) ਦਾ ਪਤੀ ਹੈ।

Verse 79

तीक्ष्णोपायश् च हर्यश्वः सहायः कर्मकालवित् विष्णुः प्रसादितो यज्ञः समुद्रो वडवामुखः

ਉਹ ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਅਟੱਲ ਉਪਾਅ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਹਰ੍ਯਸ਼ਵ—ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ; ਸਦਾ ਸਹਾਇਕ; ਕਰਮ-ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪੂਜਿਤ; ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਯੱਗ ਹੈ; ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਹਿਰਾਈ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਵਾਲੀ ਵਡਵਾਮੁਖ ਅੱਗ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।

Verse 80

हुताशनसहायश् च प्रशान्तात्मा हुताशनः उग्रतेजा महातेजा जयो विजयकालवित्

ਉਹ ਹੁਤਾਸ਼ਨ (ਅੱਗ) ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹੁਤਾਸ਼ਨ ਹੈ ਜੋ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਗਰ ਤੇਜ ਅਤੇ ਮਹਾਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਉਹ ਜੈ-ਸਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਜੈ ਦੇ ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੈ।

Verse 81

ज्योतिषामयनं सिद्धिः संधिर्विग्रह एव च खड्गी शङ्खी जटी ज्वाली खचरो द्युचरो बली

ਉਹ ਸਭ ਜੋਤੀਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਧਿ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਗ੍ਰਹ (ਸੰਘਰਸ਼) ਵੀ। ਉਹ ਖੜਗਧਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਧਾਰੀ ਹੈ। ਜਟਾਧਾਰੀ, ਜਵਾਲਾਮਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਅਤੇ ਦਿਉਲੋਕ ਵਿੱਚ ਗਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸਦਾ ਬਲਵਾਨ।

Verse 82

वैणवी पणवी कालः कालकण्ठः कटंकटः नक्षत्रविग्रहो भावो निभावः सर्वतोमुखः

ਉਹ ਵੈਣਵੀ ਤੇ ਪਣਵੀ ਹੈ—ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਦ ਤੇ ਲੈ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ਕਤੀ। ਉਹੀ ਕਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਲਕੰਠ; ਅਜੇਯ, ਭਯੰਕਰ ਪ੍ਰਭੂ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦਾ ਹੀ ਵਿਗ੍ਰਹ ਹੈ; ਉਹ ਭਾਵ ਤੇ ਨਿਭਾਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰਵਤੋਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

Verse 83

विमोचनस्तु शरणो हिरण्यकवचोद्भवः मेखलाकृतिरूपश् च जलाचारः स्तुतस् तथा

ਉਹ ਵਿਮੋਚਨ—ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ਰਨ—ਆਸਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਿਰਣ੍ਯਕਵਚੋਦਭਵ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਵਚ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲਾ; ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਮੇਖਲਾ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਲਾਚਾਰ—ਜਲ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 84

वीणी च पणवी ताली नाली कलिकटुस् तथा सर्वतूर्यनिनादी च सर्वव्याप्यपरिग्रहः

ਉਹ ਵੀਣਾ ਅਤੇ ਪਣਵੀ, ਤਾਲ ਅਤੇ ਨਾਲੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਲਿਕਟੁ—ਤੀਖੀ, ਚੁਭਦੀ ਧੁਨੀ ਵੀ। ਉਹ ਸਭ ਤੂਰ੍ਯ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 85

व्यालरूपी बिलावासी गुहावासी तरंगवित् वृक्षः श्रीमालकर्मा च सर्वबन्धविमोचनः

ਉਹ ਵਿਆਲਰੂਪੀ—ਮਹਾਂ ਸੱਪ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਬਿਲਾਵਾਸੀ ਤੇ ਗੁਹਾਵਾਸੀ—ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਰਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਤਰੰਗਵਿਤ—ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ; ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਕਰਮ ਸ਼੍ਰੀਮਯ, ਮੰਗਲਮਯ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 86

बन्धनस्तु सुरेन्द्राणां युधि शत्रुविनाशनः सखा प्रवासो दुर्वापः सर्वसाधुनिषेवितः

ਉਹ ਸੁਰੇਂਦਰਾਂ ਦਾ ਬੰਧਨ (ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਾ) ਹੈ; ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਉਹ ਸਖਾ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਵਾਸ—ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ; ਉਹ ਦੁਰਵਾਪ—ਦੁਰਲਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਸਾਧੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ, ਪੂਜਿਤ ਅਤੇ ਆਸਰਿਤ ਹੈ।

Verse 87

प्रस्कन्दो ऽप्यविभावश् च तुल्यो यज्ञविभागवित् सर्ववासः सर्वचारी दुर्वासा वासवो मतः

ਉਹ ਪ੍ਰਸਕੰਦ ਹੈ ਅਤੇ ਅਵਿਭਾਵ ਵੀ; ਉਹ ‘ਤੁਲ੍ਯ’—ਸਭ ਵਿੱਚ ਸਮ ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਯਜ੍ਞ-ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ। ਉਹ ‘ਸਰਵਵਾਸ’—ਸਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ‘ਸਰਵਚਾਰੀ’—ਸਰਬਤ੍ਰ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਾ; ‘ਦੁਰਵਾਸਾ’—ਕਠੋਰ ਤਪਸਵੀ, ਅਤੇ ‘ਵਾਸਵ’—ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ-ਦਾਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 88

हैमो हेमकरो यज्ञः सर्वधारी धरोत्तमः आकाशो निर्विरूपश् च विवासा उरगः खगः

ਉਹ ਸੁਵਰਨ-ਸਮ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਵਰਨ ਦਾ ਕਰਤਾ ਵੀ; ਉਹੀ ਯਜ੍ਞ-ਸਵਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਧਾਰਕ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ; ਸੱਪ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਪੰਛੀ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਪਾਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਤੀ-ਤੱਤਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

Verse 89

भिक्षुश् च भिक्षुरूपी च रौद्ररूपः सुरूपवान् वसुरेताः सुवचस्वी वसुवेगो महाबलः

ਉਹ ਭਿਖ੍ਖੂ ਹੈ ਅਤੇ ਭਿਖ੍ਖੂ-ਰੂਪ ਵੀ; ਉਹ ਰੌਦ੍ਰ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਰਮ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਤੇਜਸਵੀ ਵੀਰ੍ਯ ਅਡੋਲ ਤੇ ਦਿਪਤ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਮੰਗਲਮਈ ਤੇ ਸੱਚੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵੇਗ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਹੈ।

Verse 90

मनोवेगो निशाचारः सर्वलोकशुभप्रदः सर्वावासी त्रयीवासी उपदेशकरो धरः

ਉਹ ਮਨ ਤੋਂ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਹੈ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਹੈ—ਸਧਾਰਣ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਰਵਾਵਾਸੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਤ੍ਰਯੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਧਰ’—ਸਭ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

Verse 91

मुनिरात्मा मुनिर् लोकः सभाग्यश् च सहस्रभुक् पक्षी च पक्षरूपश् च अतिदीप्तो निशाकरः

ਉਹ ਮੁਨੀ-ਸਵਰੂਪ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਮੁਨੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਦਾਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਅਰਪਣਾਂ ਦਾ ਭੋਗਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਛੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਾਂ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਵੀ; ਉਹ ਅਤਿ ਦਿਪਤ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਨਿਸ਼ਾਕਰ’—ਰਾਤ ਦਾ ਕਰਤਾ ਚੰਦਰ-ਸਵਰੂਪ ਹੈ।

Verse 92

समीरो दमनाकारो ह्य् अर्थो ह्यर्थकरो वशः वासुदेवश् च देवश् च वामदेवश् च वामनः

ਉਹ ਸਮੀਰ ਹੈ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ; ਉਹ ਦਮਨਾਕਾਰ ਹੈ—ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਉਹੀ ਅਰਥ ਹੈ ਤੇ ਅਰਥਕਰ—ਸੱਚੇ ਉਦੇਸ਼ ਦਾ ਦਾਤਾ; ਉਹੀ ਵਸ਼—ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ। ਉਹੀ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਵ; ਉਹੀ ਵਾਮਦੇਵ, ਮੰਗਲਮਈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਵਾਮਨ—ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਮਾਪ ਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 93

सिद्धियोगापहारी च सिद्धः सर्वार्थसाधकः अक्षुण्णः क्षुण्णरूपश् च वृषणो मृदुर् अव्ययः

ਉਹ ਅਯੋਗਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧੀ-ਯੋਗ ਵੀ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਿਤ ਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਸੱਚੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧਣ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਅਕ੍ਸ਼ੁਣ੍ਣ—ਅਖੰਡ ਹੈ, ਪਰ ਲੀਲਾ ਲਈ ਕ੍ਸ਼ੁਣ੍ਣਰੂਪ—ਟੁੱਟਿਆ ਜਿਹਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣ—ਬਲਵਾਨ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ-ਸਰੂਪ, ਮ੍ਰਿਦੁ—ਕਰੁਣਾਮਈ, ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਯ—ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 94

महासेनो विशाखश् च षष्टिभागो गवां पतिः चक्रहस्तस्तु विष्टम्भी मूलस्तम्भन एव च

ਉਹ ਮਹਾਸੇਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਖ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ਸ਼੍ਟਿਭਾਗ—ਮਾਪ ਤੇ ਵੰਡ ਦਾ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਗਵਾਂ ਪਤੀ—ਗਊਆਂ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਆਕ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਹ ਚਕ੍ਰਹਸਤ—ਚਕ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵਿਸ਼੍ਟੰਭੀ—ਜਗਤ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਅਤੇ ਮੂਲਸਤੰਭਨ—ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 95

ऋतुरृतुकरस्तालो मधुर्मधुकरो वरः वानस्पत्यो वाजसनो नित्यमाश्रमपूजितः

ਉਹ ਰਿਤੁ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਤੁਕਰ—ਰਿਤੂਆਂ ਦਾ ਕਰਤਾ; ਉਹ ਤਾਲ—ਲਯ ਤੇ ਮਾਪ ਹੈ। ਉਹ ਮਧੁ—ਮਿੱਠਾਸ ਆਪ, ਅਤੇ ਮਧੁਕਰ—ਮਧੁ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਉਹ ਵਰ—ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਨਸਪਤ੍ਯ—ਵਨਸਪਤੀ ਤੇ ਵਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ; ਉਹ ਵਾਜਸਨ—ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣ-ਦਾਤਾ; ਅਤੇ ਉਹ ਨਿਤ੍ਯ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਪੂਜਿਤ—ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਪੂਜਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਤੀ ਹੈ।

Verse 96

ब्रह्मचारी लोकचारी सर्वचारी सुचारवित् ईशान ईश्वरः कालो निशाचारी ह्यनेकदृक्

ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ—ਦਿਵ੍ਯ ਸੰਯਮੀ; ਉਹ ਲੋਕਚਾਰੀ—ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਸਰਵਚਾਰੀ—ਸਰਬਤ੍ਰ ਗਮਨਸ਼ੀਲ, ਅਤੇ ਸੁਚਾਰਵਿਤ੍—ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਈਸ਼ਾਨ, ਪਰਮ ਈਸ਼ਵਰ; ਉਹ ਕਾਲ—ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਚਾਰੀ—ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਨੇਕਦ੍ਰਿਕ੍—ਅਨੇਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 97

निमित्तस्थो निमित्तं च नन्दिर् नन्दिकरो हरः नन्दीश्वरः सुनन्दी च नन्दनो विषमर्दनः

ਉਹ ਨਿਮਿੱਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਨਿਮਿੱਤ-ਕਾਰਣ ਹੈ। ਉਹ ਨੰਦੀ, ਆਨੰਦ-ਦਾਤਾ, ਹਰ, ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ, ਸੁਨੰਦੀ, ਨੰਦਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ (ਵਿਸ਼ਾਦਿ) ਦਾ ਮਰਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 98

भगहारी नियन्ता च कालो लोकपितामहः चतुर्मुखो महालिङ्गश् चारुलिङ्गस्तथैव च

ਉਹ ਭਗ (ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ/ਸ਼ਕਤੀ) ਨੂੰ ਹਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਕਾਲ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾਮਹ ਹੈ। ਉਹ ਚਤੁਰਮੁਖ ਹੈ; ਉਹ ਮਹਾਲਿੰਗ ਅਤੇ ਚਾਰੁਲਿੰਗ ਵੀ ਹੈ।

Verse 99

लिङ्गाध्यक्षः सुराध्यक्षः कालाध्यक्षो युगावहः बीजाध्यक्षो बीजकर्ता अध्यात्मानुगतो बलः

ਉਹ ਲਿੰਗ ਦਾ ਅਧ੍ਯਕ੍ਸ਼, ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਅਧ੍ਯਕ੍ਸ਼, ਕਾਲ ਦਾ ਅਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ ਨੂੰ ਵਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਬੀਜ ਦਾ ਅਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਬੀਜ-ਕਰਤਾ ਹੈ; ਅਧਿਆਤਮ ਅਨੁਗਤ ਅੰਤਰ-ਬਲ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।

Verse 100

इतिहासश् च कल्पश् च दमनो जगदीश्वरः दम्भो दम्भकरो दाता वंशो वंशकरः कलिः

ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਪ ਵੀ; ਉਹ ਦਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਉਹ ਦੰਭ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੰਭ-ਕਰਤਾ ਵੀ; ਉਹ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੰਸ਼ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਕਰਤਾ ਵੀ; ਅਤੇ ਉਹ ਕਲੀ (ਕਲਿਯੁਗ) ਵੀ ਹੈ।

Verse 101

लोककर्ता पशुपतिर् महाकर्ता ह्यधोक्षजः अक्षरं परमं ब्रह्म बलवाञ्छुक्त एव च

ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ; ਉਹ ਪਸ਼ੁਪਤੀ—ਪਾਸ਼-ਬੱਧ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ (ਪਤੀ) ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਕਰਤਾ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਧੋક્ષਜ ਹੈ। ਉਹ ਅਕਸ਼ਰ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਬਾਣੀ (ਸ਼ੁਕਤ) ਸਰੂਪ।

Verse 102

नित्यो ह्यनीशः शुद्धात्मा शुद्धो मानो गतिर्हविः प्रासादस्तु बलो दर्पो दर्पणो हव्य इन्द्रजित्

ਉਹ ਨਿੱਤ, ਅਨੀਸ਼ (ਅਨਿਯੰਤਰਿਤ), ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਆਪ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਭ ਦਾ ਮਾਪ, ਪਰਮ ਗਤੀ-ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹਵਿ ਹੈ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਸਾਦ-ਸਮ ਦਿਵ੍ਯ ਧਾਮ, ਬਲ, ਦਰਪ ਅਤੇ ਦਰਪਣ; ਉਹੀ ਹਵ੍ਯ-ਯੋਗ ਅਤੇ ਇੰਦਰ-ਸਮ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਜੇਤੂ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 103

वेदकारः सूत्रकारो विद्वांश् च परमर्दनः महामेघनिवासी च महाघोरो वशीकरः

ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ, ਸੂਤਰਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਅਤੇ ਪਰਮ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਮਰਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਹਾਵਿਜੇਤਾ; ਮਹਾਮੇਘ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸੀ, ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਮਹਾਘੋਰ ਸੰਹਾਰਕ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।

Verse 104

अग्निज्वालो महाज्वालः परिधूम्रावृतो रविः धिषणः शङ्करो नित्यो वर्चस्वी धूम्रलोचनः

ਉਹ ਅੱਗ ਦੀ ਜ੍ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮਹਾਜ੍ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਿਸ਼ਣਾ—ਅੰਦਰਲੀ ਬੁੱਧੀ ਹੈ; ਉਹ ਨਿੱਤ ਸ਼ੰਕਰ, ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਧੂਮ੍ਰਲੋਚਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਬੰਧਨ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 105

नीलस् तथाङ्गलुप्तश् च शोभनो नरविग्रहः स्वस्ति स्वस्तिस्वभावश् च भोगी भोगकरो लघुः

ਉਹ ਨੀਲਵਰਨ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਆਮ ਨਿਗਾਹ ਤੋਂ ਲੁਕਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸ਼ੋਭਨ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰ-ਵਿਗ੍ਰਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਵਸਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਸਤੀ-ਸੁਭਾਉ; ਉਹ ਭੋਗੀ (ਪਤੀ) ਅਤੇ ਭੋਗ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਲਘੁ—ਅਸਪਰਸ਼ਿਤ, ਅਬੱਧ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 106

उत्सङ्गश् च महाङ्गश् च महागर्भः प्रतापवान् कृष्णवर्णः सुवर्णश् च इन्द्रियः सर्ववर्णिकः

ਉਹ ਉਤਸੰਗ—ਜਗਤ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਵਾਲੀ ਗੋਦ ਦਾ ਆਸਰਾ; ਮਹਾਂਗ—ਅਪਰਿਮਿਤ ਸਰੂਪ; ਮਹਾਗਰਭ—ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਗਰਭ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ—ਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਵਰਨ ਰਹੱਸ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸੁਵਰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੀ; ਉਹ ਇੰਦ੍ਰਿਯ—ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਅੰਤਰਯਾਮੀ, ਅਤੇ ਸਰਵਵਰਨਿਕ—ਸਭ ਰੰਗ-ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਣਾਤੀਤ ਇਕ ਪਤੀ ਹੈ।

Verse 107

महापादो महाहस्तो महाकायो महायशाः महामूर्धा महामात्रो महामित्रो नगालयः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਨ, ਹੱਥ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਹਨ, ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਪਰਮ ਹੈ; ਮਸਤਕ ਮਹਾਨ, ਮਹਿਮਾ ਅਪਰਿਮੇਯ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਨੰਤ—ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਕੈਲਾਸਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਹਨ।

Verse 108

महास्कन्धो महाकर्णो महोष्ठश् च महाहनुः महानासो महाकण्ठो महाग्रीवः श्मशानवान्

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੋਢੇ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਕੰਨ ਮਹਾਨ, ਹੋਠ ਅਤੇ ਜਬੜਾ ਪ੍ਰਬਲ ਹਨ; ਨੱਕ ਉੱਚਾ, ਗਲਾ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਵਿਸ਼ਾਲ—ਉਹ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਵਾਸੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਭਯਾਤੀਤ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਹਨ, ਜੋ ਬੰਧੇ ਹੋਏ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।

Verse 109

महाबलो महातेजा ह्य् अन्तरात्मा मृगालयः लम्बितोष्ठश् च निष्ठश् च महामायः पयोनिधिः

ਉਹ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਹਨ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹਨ। ਉਹ ਮ੍ਰਿਗਾਲਯ—ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ। ਲੰਬੇ ਹੋਠਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਡੋਲ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ, ਉਹ ਮਹਾਮਾਇਆ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ-ਨਿਧੀ ਹਨ।

Verse 110

महादन्तो महादंष्ट्रो महाजिह्वो महामुखः महानखो महारोमा महाकेशो महाजटः

ਉਹ ਮਹਾਦੰਤ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਦੰਸ਼ਟਰ (ਪ੍ਰਬਲ ਦਾਢਾਂ) ਵਾਲੇ ਹਨ; ਜੀਭ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਨਖ ਮਹਾਨ, ਰੋਮ ਬਹੁਤ, ਕੇਸ਼ ਘਣੇ, ਜਟਾ ਮਹਾਪ੍ਰਚੰਡ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਭਯ-ਦੀਪਤ ਰੂਪ ਸਭ ਮਾਪਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।

Verse 111

असपत्नः प्रसादश् च प्रत्ययो गीतसाधकः प्रस्वेदनो ऽस्वेदनश् च आदिकश् च महामुनिः

ਉਹ ਅਸਪਤਨ—ਅਦਵਿਤੀਯ ਹਨ; ਉਹੀ ਪ੍ਰਸਾਦ-ਸਰੂਪ ਕਿਰਪਾ ਹਨ; ਉਹੀ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ—ਅਡੋਲ ਆਸਰਾ ਹਨ; ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਗੀਤ-ਕੀਰਤਨ ਨੂੰ ਸਾਧ ਕੇ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਪ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਵੀ; ਉਹ ਆਦਿਕ ਅਤੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਸ਼ਿਵ ਹਨ।

Verse 112

वृषको वृषकेतुश् च अनलो वायुवाहनः मण्डली मेरुवासश् च देववाहन एव च

ਉਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ਕ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਕੇਤੁ ਹੈ; ਉਹ ਅਨਲ—ਦਹਕਦੀ ਅੱਗ ਹੈ; ਉਹ ਵਾਯੁਵਾਹਨ—ਪਵਨ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ ਹੈ; ਉਹ ਮੰਡਲੀ—ਯੁਗ-ਚੱਕਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ; ਉਹ ਮੇਰੂ-ਵਾਸੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਦੇਵਵਾਹਨ ਹੈ ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 113

अथर्वशीर्षः सामास्य ऋक्सहस्रोर्जितेक्षणः यजुः पादभुजो गुह्यः प्रकाशौजास्तथैव च

ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰ ਅਥਰਵਵੇਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁਖ ਸਾਮਵੇਦ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਨਿਗਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਰਿਚਾਵਾਂ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨ ਯਜੁਸ ਹਨ—ਉਹ ਗੁਹ੍ਯ, ਅੰਦਰ ਲੁਕਿਆ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਓਜ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 114

अमोघार्थप्रसादश् च अन्तर्भाव्यः सुदर्शनः उपहारः प्रियः सर्वः कनकः काञ्चनस्थितः

ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕਦੇ ਅਮੋਘ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੋ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅਨੁਭਵਯੋਗ ਅੰਤਰਵਾਸੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਜੋ ਸੁਦਰਸ਼ਨ—ਮਨੋਹਰ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜੋ ਪੂਜਾ ਦਾ ਉਪਹਾਰ ਆਪ ਹੈ; ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ; ਜੋ ਕਨਕ-ਸਰੂਪ, ਕਾਂਚਨ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 115

नाभिर् नन्दिकरो हर्म्यः पुष्करः स्थपतिः स्थितः सर्वशास्त्रो धनश्चाद्यो यज्ञो यज्वा समाहितः

ਉਹ ਨਾਭੀ—ਜਗਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ; ਉਹ ਨੰਦਿਕਰ—ਮੰਗਲ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਹਰਮ੍ਯ—ਉੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਧਾਮ ਹੈ; ਉਹ ਪੁਸ਼ਕਰ—ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਸਮ ਹੈ; ਉਹ ਸਥਪਤੀ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸ਼ਿਲਪੀ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਸਰਵਸ਼ਾਸਤਰ-ਸਰੂਪ, ਧਨ ਅਤੇ ਆਦਿ ਹੈ; ਉਹੀ ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ, ਯੋਗ-ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਹਿਤ।

Verse 116

नगो नीलः कविः कालो मकरः कालपूजितः सगणो गणकारश् च भूतभावनसारथिः

ਉਹ ਨਗ—ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੈ; ਉਹ ਨੀਲ—ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਹੈ; ਉਹ ਕਵੀ—ਦਰਸ਼ੀ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ; ਉਹ ਕਾਲ—ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਉਹ ਮਕਰ—ਮਕਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਉਹ ਕਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਤ ਹੈ; ਉਹ ਸਗਣ—ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਹੈ; ਉਹ ਗਣਕਾਰ—ਗਣਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਤੇ ਨੇਤਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਭੂਤਭਾਵਨਸਾਰਥੀ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਤੇ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਾ ਸਾਰਥੀ ਹੈ।

Verse 117

भस्मशायी भस्मगोप्ता भस्मभूततनुर्गणः आगमश् च विलोपश् च महात्मा सर्वपूजितः

ਉਹ ਭਸਮ-ਸ਼ਾਈ, ਭਸਮ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਤਨ ਜਿਵੇਂ ਭਸਮਮਯ ਹਨ; ਉਹੀ ਆਗਮ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਲਯਕਰਤਾ; ਮਹਾਤਮਾ, ਸਭ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 118

शुक्लः स्त्रीरूपसम्पन्नः शुचिर्भूतनिषेवितः आश्रमस्थः कपोतस्थो विश्वकर्मा पतिर्विराट्

ਉਹ ਸ਼ੁਕਲ—ਦੀਪਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ; ਇਸਤ੍ਰੀ-ਰੂਪ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ; ਸ਼ੁਚਿ, ਨਿਰਮਲ, ਭੂਤ-ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ। ਆਸ਼੍ਰਮ-ਸਥ, ਕਪੋਤ-ਸਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ; ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਪਤੀ ਤੇ ਵਿਹਰਾਟ ਹੈ।

Verse 119

विशालशाखस् ताम्रोष्ठो ह्य् अम्बुजालः सुनिश्चितः कपिलः कलशः स्थूल आयुधश्चैव रोमशः

ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਾਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੇ ਓਠਾਂ ਵਾਲਾ, ਅੰਬੁਜਾਲ-ਸਰੂਪ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯੀ; ਕਪਿਲ ਵਰਣ, ਕਲਸ਼-ਸਰੂਪ, ਸਥੂਲ ਕਾਇਆ; ਆਯੁਧਧਾਰੀ ਅਤੇ ਰੋਮਸ਼—ਐਸਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।

Verse 120

गन्धर्वो ह्यदितिस्तार्क्ष्यो ह्य् अविज्ञेयः सुशारदः परश्वधायुधो देवो ह्य् अर्थकारी सुबान्धवः

ਉਹ ਗੰਧਰਵ-ਸਰੂਪ, ਅਦਿਤੀ ਵਾਂਗ ਅਨੰਤ, ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼; ਅਵਿਜ੍ਞੇਯ, ਸੁਸ਼ਾਰਦ, ਪਰਮ ਵਿਵੇਕੀ। ਪਰਸ਼ੂ ਉਸ ਦਾ ਆਯੁਧ ਹੈ; ਉਹ ਦੇਵ, ਅਰਥਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਸੁਬਾਂਧਵ ਹੈ।

Verse 121

तुम्बवीणो महाकोप ऊर्ध्वरेता जलेशयः उग्रो वंशकरो वंशो वंशवादी ह्यनिन्दितः

ਉਹ ਤੁੰਬਾ-ਵੀਣਾ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਕੋਪ-ਸਰੂਪ, ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਾ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ; ਜਲੇਸ਼ਯ—ਜਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਉਗ੍ਰ, ਵੰਸ਼ਕਰ, ਆਪ ਹੀ ਵੰਸ਼, ਵੰਸ਼ਵਾਦੀ ਅਤੇ ਅਨਿੰਦਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।

Verse 122

सर्वाङ्गरूपी मायावी सुहृदो ह्यनिलो बलः बन्धनो बन्धकर्ता च सुबन्धनविमोचनः

ਉਹ ਸਰਵਾਂਗ-ਰੂਪ, ਮਾਇਆਧਾਰੀ, ਹਿਤਕਾਰੀ ਸੁਹਿਰਦ ਹੈ; ਉਹੀ ਅਨਿਲ ਅਤੇ ਬਲ ਹੈ। ਉਹੀ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਬੰਧਨਕਰਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਤਿ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਮੋਚਕ ਹੈ।

Verse 123

राक्षसघ्नो ऽथ कामारिर् महादंष्ट्रो महायुधः लम्बितो लम्बितोष्ठश् च लम्बहस्तो वरप्रदः

ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਘਾਤਕ, ਕਾਮ ਦਾ ਵੈਰੀ ਹੈ; ਮਹਾਦੰਸ਼ਟ੍ਰ ਅਤੇ ਮਹਾਯੁੱਧ-ਸਜ्ज ਹੈ। ਉਹ ਉੱਚਾ, ਲੰਮੇ ਹੋਠਾਂ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲਾ—ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।

Verse 124

बाहुस्त्वनिन्दितः सर्वः शङ्करो ऽथाप्यकोपनः अमरेशो महाघोरो विश्वदेवः सुरारिहा

ਉਹ ਮਹਾਬਾਹੁ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿੰਦਾਰਹਿਤ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਕੋਪ—ਕ੍ਰੋਧ ਰਹਿਤ। ਉਹ ਅਮਰਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ, ਮਹਾਘੋਰ, ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਹੈ।

Verse 125

अहिर्बुध्न्यो निरृतिश् च चेकितानो हली तथा अजैकपाच्च कापाली शं कुमारो महागिरिः

ਅਹਿਰਬੁਧਨ੍ਯ, ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ, ਚੇਕਿਤਾਨ, ਹਲੀ, ਅਜੈਕਪਾਦ, ਕਪਾਲੀ, ਸ਼ੰ, ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਮਹਾਗਿਰਿ—ਇਹ ਵੀ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸਹਸ੍ਰਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਣਯ ਨਾਮ-ਰੂਪ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਤੀ-ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਬਹੁ-ਰੂਪੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਸ਼ ਨੂੰ ਦਮਨ ਕਰਕੇ ਪਸ਼ੂ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 126

धन्वन्तरिर्धूमकेतुः सूर्यो वैश्रवणस् तथा धाता विष्णुश् च शक्रश् च मित्रस्त्वष्टा धरो ध्रुवः

ਉਹ ਧਨਵੰਤਰੀ, ਧੂਮਕੇਤੂ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਰਵਣ (ਕੁਬੇਰ) ਹੈ। ਉਹ ਧਾਤਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਹੈ; ਉਹ ਮਿਤ੍ਰ, ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ, ਧਰ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ—ਅਡੋਲ ਧੁਰਾ—ਵੀ ਹੈ।

Verse 127

प्रभासः पर्वतो वायुर् अर्यमा सविता रविः धृतिश्चैव विधाता च मान्धाता भूतभावनः

ਉਹੀ ਪ੍ਰਭਾਸ (ਦੀਪਤ ਤੇਜ) ਹੈ; ਉਹੀ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਵਾਯੂ, ਅਰਯਮਾ, ਸਵਿਤਾ ਅਤੇ ਰਵਿ ਹੈ। ਉਹੀ ਧ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਮਾਂਧਾਤਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਭੂਤਭਾਵਨ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਕੇ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਪਤੀ ਹੈ।

Verse 128

नीरस्तीर्थश् च भीमश् च सर्वकर्मा गुणोद्वहः पद्मगर्भो महागर्भश् चन्द्रवक्त्रो नभो ऽनघः

ਉਹੀ ਨੀਰਸਤੀਰਥ ਹੈ—ਜਿਸ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ; ਉਹੀ ਭੀਮ, ਭਯ-ਭਕਤੀ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਰਵਕਰਮਾ—ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਨਿਯੰਤਾ; ਗੁਣੋਦਵਹ—ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਾਰਕ ਤੇ ਗੁਣਾਤੀਤ ਆਸਰਾ। ਉਹੀ ਪਦਮਗਰਭ—ਪ੍ਰਗਟ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਸਰੋਤ; ਮਹਾਗਰਭ—ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਰਭ; ਚੰਦਰਵਕਤ੍ਰ—ਚੰਦ੍ਰ ਸਮ ਸ਼ੀਤਲ ਮੁਖ; ਅਤੇ ਨਭ—ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਆਕਾਸ਼; ਅਨਘ—ਕਰਮ ਮਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪਰਮ ਪਤੀ।

Verse 129

बलवांश्चोपशान्तश् च पुराणः पुण्यकृत्तमः क्रूरकर्ता क्रूरवासी तनुरात्मा महौषधः

ਉਹੀ ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਉਪਸ਼ਾਂਤ ਹੈ; ਉਹੀ ਪੁਰਾਣ, ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਕ੍ਰੂਰਕਰਤਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰੂਰਵਾਸੀ ਹੈ; ਉਹ ਸੁਖਮ ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ ਮਹੌਸ਼ਧੀ ਹੈ।

Verse 130

सर्वाशयः सर्वचारी प्राणेशः प्राणिनां पतिः देवदेवः सुखोत्सिक्तः सदसत्सर्वरत्नवित्

ਉਹੀ ਸਰਵਾਸ਼ਯ—ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਰਵਚਾਰੀ—ਸਰਬੱਤ੍ਰ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਣੇਸ਼, ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪਤੀ; ਉਹੀ ਦੇਵਦੇਵ, ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਓਤ-ਪ੍ਰੋਤ; ਉਹੀ ਸਤ-ਅਸਤ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਰਤਨ-ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੈ।

Verse 131

कैलासस्थो गुहावासी हिमवद्गिरिसंश्रयः कुलहारी कुलाकर्ता बहुवित्तो बहुप्रजः

ਉਹੀ ਕੈਲਾਸਸਥ ਹੈ, ਉਹੀ ਗੁਹਾਵਾਸੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਹਿਮਵਤ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਉਹੀ (ਅਸ਼ੁੱਧ) ਕੁਲ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕੁਲ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਬਹੁਵਿੱਤ—ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਅਤੇ ਬਹੁਪ੍ਰਜ—ਅਨੇਕ ਸੰਤਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 132

प्राणेशो बन्धकी वृक्षो नकुलश् चाद्रिकस् तथा ह्रस्वग्रीवो महाजानुर् अलोलश् च महौषधिः

ਉਹ ਪ੍ਰਾਣੇਸ਼ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ; ਉਹ ਬੰਧਕੀ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਹੈ, ਬੰਨ੍ਹਣ ਤੇ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਨਕੁਲ ਅਤੇ ਆਦ੍ਰਿਕ (ਪਰਬਤਜ) ਹੈ; ਉਹ ਹ੍ਰਸਵਗ੍ਰੀਵ, ਮਹਾਜਾਨੁ, ਅਲੋਲ ਅਤੇ ਮਹੌ਷ਧੀ—ਪਾਸ਼ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 133

सिद्धान्तकारी सिद्धार्थश् छन्दो व्याकरणोद्भवः सिंहनादः सिंहदंष्ट्रः सिंहास्यः सिंहवाहनः

ਉਹ ਸਿੱਧਾਂਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਰਥ ਹੈ—ਸਾਰੇ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਛੰਦ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਿੰਹਨਾਦ, ਸਿੰਹਦੰਸ਼ਟਰ, ਸਿੰਹਾਸ੍ਯ ਅਤੇ ਸਿੰਹਵਾਹਨ—ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 134

प्रभावात्मा जगत्कालः कालः कम्पी तरुस्तनुः सारङ्गो भूतचक्राङ्कः केतुमाली सुवेधकः

ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤਮਾ ਹੈ—ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਦਾ ਸਰੂਪ; ਉਹ ਜਗਤਕਾਲ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਕਾਲ ਹੈ; ਉਹ ਕੰਪੀ—ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੰਬਾਉਣ ਵਾਲਾ। ਉਸ ਦਾ ਤਨ ਤਰੂ-ਰੂਪ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੰਗ (ਹਿਰਣ) ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਭੂਤਚੱਕਰ ਹੈ; ਉਹ ਕੇਤੁਮਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁਵੇਧਕ—ਪਾਸ਼ ਨੂੰ ਭੇਦਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 135

भूतालयो भूतपतिर् अहोरात्रो मलो ऽमलः वसुभृत् सर्वभूतात्मा निश्चलः सुविदुर् बुधः

ਉਹ ਭੂਤਾਲਯ ਹੈ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ; ਉਹ ਭੂਤਪਤੀ ਹੈ—ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ। ਉਹ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ ਹੈ; ਉਹ ਮਲ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਮਲ ਵੀ। ਉਹ ਵਸੁਭ੍ਰਿਤ, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਵਿਦ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਫ਼ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 136

असुहृत्सर्वभूतानां निश्चलश्चलविद्बुधः अमोघः संयमो हृष्टो भोजनः प्राणधारणः

ਉਹ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਅਸੁਹ੍ਰਿਤ—ਸੱਚਾ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਹੈ; ਆਪ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਬੁੱਧ ਹੈ। ਉਹ ਅਮੋਘ ਹੈ; ਉਹ ਸੰਯਮ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਉਹ ਹ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੈ। ਉਹ ਭੋਜਨ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰਣ—ਸਭ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 137

धृतिमान्मतिमांस्त्र्यक्षः सुकृतस्तु युधांपतिः गोपालो गोपतिर्ग्रामो गोचर्मवसनो हरः

ਉਹ ਧੀਰਜਵਾਨ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਪੁੰਨ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਗੋਪਾਲ, ਗੋਪਤੀ, ਪਿੰਡ-ਸਮੁਦਾਇ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਗੋਚਰਮ-ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਅਤੇ ਹਰ—ਬੰਧਨ ਤੇ ਦੁੱਖ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 138

हिरण्यबाहुश् च तथा गुहावासः प्रवेशनः महामना महाकामश् चित्तकामो जितेन्द्रियः

ਉਹ ਹਿਰਣ੍ਯਬਾਹੁ—ਸੁਵਰਨ ਭੁਜਾਂ ਵਾਲਾ; ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ; ਅੰਦਰਲੇ ਸੱਚ ਅਤੇ ਮੋਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਮਨਾ, ਮਹਾਕਾਮ (ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਸਰਵੋਚ), ਚਿੱਤਕਾਮ—ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਅਤੇ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰਿਯ ਹੈ।

Verse 139

गान्धारश् च सुरापश् च तापकर्मरतो हितः महाभूतो भूतवृतो ह्य् अप्सरोगणसेवितः

ਉਹ ਗਾਂਧਾਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੁਰਾਪ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾਈ ਭੇਟ ਨੂੰ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਅਤੇ ਸਦਾ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਭੂਤ-ਤੱਤ ਹੈ, ਭੂਤਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੈ।

Verse 140

महाकेतुर् धराधाता नैकतानरतः स्वरः अवेदनीय आवेद्यः सर्वगश् च सुखावहः

ਉਹ ਮਹਾਕੇਤੁ—ਮੰਗਲ ਧਵਜ ਹੈ; ਧਰਾਧਾਤਾ—ਧਰਤੀ ਦਾ ਧਾਰਕ। ਉਹ ਇਕਾਗ੍ਰ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਆਦਿ ਸੁਰ ਹੈ। ਉਹ ਆਮ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਅਵੇਦ੍ਯ ਹੈ, ਪਰ ਵੇਦ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਅੰਤਰਬੋਧ ਨਾਲ ਆਵੇਦ੍ਯ ਹੈ। ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੁਖ-ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 141

तारणश्चरणो धाता परिधा परिपूजितः संयोगी वर्धनो वृद्धो गणिको ऽथ गणाधिपः

ਉਹ ਤਾਰਣ—ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲਾ ਉਧਾਰਕ; ਚਰਨ—ਸ਼ਰਨਯ ਪਦ; ਧਾਤਾ—ਧਾਰਕ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਿਧਾ—ਰੱਖਿਆ-ਵਲਯ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀਮਾ; ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪਰਿਪੂਜਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਯੋਗੀ—ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ; ਵਰਧਨ—ਪਾਲਣਹਾਰ; ਵ੍ਰਿੱਧ—ਪ੍ਰਾਚੀਨ-ਪਰਿਪੱਕ ਤੱਤ ਹੈ। ਉਹ ਗਣਿਕ—ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਗਣਾਧਿਪ—ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ।

Verse 142

नित्यो धाता सहायश् च देवासुरपतिः पतिः युक्तश् च युक्तबाहुश् च सुदेवो ऽपि सुपर्वणः

ਉਹ ਨਿੱਤ ਹੈ—ਧਾਤਾ, ਵਿਧਾਤਾ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸਹਾਇਕ। ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਸਭ ਪਸ਼ੂਆਂ (ਬੱਝੇ ਜੀਵਾਂ) ਦਾ ਪਰਮ ਪਤੀ ਹੈ। ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਯੁਕਤ, ਸੰਯਮਿਤ ਬਲਵਾਨ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੱਚਾ ਦੇਵ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਪਰਵ/ਵਿਭਾਗਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।

Verse 143

आषाढश् च सुषाढश् च स्कन्धदो हरितो हरः वपुरावर्तमानो ऽन्यो वपुःश्रेष्ठो महावपुः

ਉਹ ਆਸ਼ਾਢ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ਾਢ ਹੈ—ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਪਰਮ ਅਡੋਲ; ਸਕੰਧਦ, ਬਲ ਤੇ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ; ਹਰਿਤ ਵਰਣ ਅਤੇ ਹਰ—ਬੰਧਨਹਰ। ਉਹ ਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ, ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ‘ਹੋਰ’ ਜਿਹਾ ਦਿਸਣ ਵਾਲਾ; ਪਰ ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰੂਪ, ਮਹਾਵਪੁ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹੈ।

Verse 144

शिरोविमर्शनः सर्वलक्ष्यलक्षणभूषितः अक्षयो रथगीतश् च सर्वभोगी महाबलः

ਉਹ ਸ਼ਿਰੋਵਿਮਰਸ਼ਨ ਹੈ—ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਅਸੀਸ ਦੇਣ ਵਾਲਾ; ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ। ਉਹ ਅਖ਼ਯ ਹੈ; ਰਥਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਤੁਤ ਹੈ; ਉਹ ਸਰਵਭੋਗੀ (ਅੰਤਰਯਾਮੀ) ਅਤੇ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਹੈ।

Verse 145

साम्नायो ऽथ महाम्नायस् तीर्थदेवो महायशाः निर्जीवो जीवनो मन्त्रः सुभगो बहुकर्कशः

ਉਹ ਸਾਮਨਾਯ ਅਤੇ ਮਹਾਸਾਮਨਾਯ ਹੈ—ਪਰੰਪਰਾ ਆਪ ਅਤੇ ਮਹਾਪਰੰਪਰਾ। ਉਹ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਦੇਵ, ਮਹਾ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੜਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹੀ ਜੀਵਨਦਾਤਾ; ਉਹੀ ਮੰਤਰ; ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਸੌਭਾਗ੍ਯਦਾਇਕ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ—ਉਲੰਘਣਾ ਅਸਹਿਣ।

Verse 146

रत्नभूतो ऽथ रत्नाङ्गो महार्णवनिपातवित् मूलं विशालो ह्यमृतं व्यक्ताव्यक्तस्तपोनिधिः

ਉਹ ਰਤਨ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਰਤਨਾਂ ਵਰਗੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ; ਮਹਾ ਅਰਣਵ ਵਿੱਚ ਅਵਤਰਨ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ। ਉਹ ਮੂਲ ਕਾਰਣ, ਵਿਸ਼ਾਲ; ਉਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਉਹ ਵਿਅਕਤ ਤੇ ਅਵਿਆਕਤ ਦੋਹਾਂ; ਤਪ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ—ਐਸਾ ਉਹ ਪਤੀ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 147

आरोहणो ऽधिरोहश् च शीलधारी महातपाः महाकण्ठो महायोगी युगो युगकरो हरिः

ਉਹੀ ਆਰੋਹਣ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਾ ਅਧਿਰੋਹ; ਸ਼ੀਲ-ਧਰਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਹਾਤਪਸਵੀ। ਉਹ ਮਹਾਕੰਠ, ਪਰਮ ਯੋਗੀ; ਉਹੀ ਯੁਗ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ—ਹਰੀ, ਬੰਧਨ ਤੇ ਦੁੱਖ ਹਰਨ ਵਾਲਾ।

Verse 148

युगरूपो महारूपो वहनो गहनो नगः न्यायो निर्वापणो ऽपादः पण्डितो ह्यचलोपमः

ਉਹ ਯੁਗ-ਸਰੂਪ, ਮਹਾ-ਰੂਪ; ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਾਹਕ, ਅਗਾਧ ਤੇ ਗਹਿਰਾ; ਅਚਲ ਪਹਾੜ ਸਮ। ਉਹੀ ਨਿਆਂ-ਤੱਤ, ਬੰਧਨ ਦੀ ਅੱਗ ਠੰਢੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਿਰਵਾਪਣ; ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਗਮਨ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਰੇ; ਸੱਚਾ ਪੰਡਿਤ, ਅਚਲ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ।

Verse 149

बहुमालो महामालः शिपिविष्टः सुलोचनः विस्तारो लवणः कूपः कुसुमाङ्गः फलोदयः

ਉਹ ਬਹੁ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਮਹਾ ਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਿਪਿਵਿਸ਼ਟ; ਸੁੰਦਰ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ। ਉਹੀ ਅਨੰਤ ਵਿਸਤਾਰ, ਰਸ-ਲਵਣ ਵਰਗਾ ਸਾਰ; ਕੂਏਂ ਵਾਂਗ ਸਰੋਤ; ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੇ ਮੰਗਲ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਫਲੋਦਯ—ਫਲ-ਸਿਧੀ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ-ਸਥਾਨ।

Verse 150

ऋषभो वृषभो भङ्गो मणिबिम्बजटाधरः इन्दुर्विसर्गः सुमुखः शूरः सर्वायुधः सहः

ਉਹ ਰਿਸ਼ਭ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ; ਭੰਗ—ਬੰਧਨ ਤੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਮਣੀ-ਬਿੰਬ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਜਟਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਇੰਦੂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਸਰਗ; ਸੁਮੁਖ, ਸ਼ੂਰ; ਸਰਬ ਆਯੁਧ ਧਾਰੀ, ਅਤੇ ਸਹ—ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ।

Verse 151

निवेदनः सुधाजातः स्वर्गद्वारो महाधनुः गिरावासो विसर्गश् च सर्वलक्षणलक्षवित्

ਉਹ ਨਿਵੇਦਨ—ਜਿਸ ਅੱਗੇ ਸਭ ਭੇਟਾਂ ਸਮਰਪਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਸੁਧਾਜਾਤ—ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਜਨਮ ਪ੍ਰਭੂ। ਉਹੀ ਸਵਰਗਦੁਆਰ, ਉੱਚ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਦਰ; ਮਹਾਧਨੁਹ—ਵੱਡੇ ਧਨੁਸ਼ ਦਾ ਧਾਰਕ। ਉਹ ਗਿਰਾਵਾਸ—ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ; ਵਿਸਰਗ—ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਵਾਹ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਰਵਲક્ષણਲક્ષਵਿਤ—ਹਰ ਲક્ષણ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ।

Verse 152

गन्धमाली च भगवान् अनन्तः सर्वलक्षणः संतानो बहुलो बाहुः सकलः सर्वपावनः

ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਗੰਧਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ। ਉਹ ਸੰਤਾਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਮੂਲ, ਬਹੁਲ-ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਬਹੁਭੁਜਧਾਰੀ, ਸਰਬ-ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਪਾਵਨ ਹਨ।

Verse 153

करस्थाली कपाली च ऊर्ध्वसंहननो युवा यन्त्रतन्त्रसुविख्यातो लोकः सर्वाश्रयो मृदुः

ਉਹ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸਥਾਲੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਪਾਲ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹਨ। ਉੱਚੀ ਬਣਤਰ ਵਾਲੇ, ਸਦਾ ਯੁਵਾ; ਯੰਤਰ-ਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਚਾਰਯ। ਉਹੀ ਲੋਕ-ਸਰੂਪ, ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਦੁ ਹਨ।

Verse 154

मुण्डो विरूपो विकृतो दण्डी कुण्डी विकुर्वणः वार्यक्षः ककुभो वज्री दीप्ततेजाः सहस्रपात्

ਉਹ ਮੁੰਡਿਤ-ਸ਼ਿਰ, ਬਹੁ-ਰੂਪੀ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਡੰਡਧਾਰੀ, ਕੁੰਡੀਧਾਰੀ, ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਨਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜਲ ਵਾਂਗ ਸ਼ੀਤਲ; ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ, ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ; ਦਿੱਪਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਰਪਾਦ ਹਨ।

Verse 155

सहस्रमूर्धा देवेन्द्रः सर्वदेवमयो गुरुः सहस्रबाहुः सर्वाङ्गः शरण्यः सर्वलोककृत्

ਉਹ ਸਹਸ੍ਰ-ਮੂರ್ಧਾ, ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵੇਂਦਰ; ਐਸੇ ਗੁਰੂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੇਵ ਸਮਾਏ ਹਨ। ਸਹਸ੍ਰ-ਬਾਹੁ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਹਰ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ; ਸਭ ਦੇ ਸ਼ਰਨਯ ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ-ਧਰਤਾ ਹਨ।

Verse 156

पवित्रं त्रिमधुर्मन्त्रः कनिष्ठः कृष्णपिङ्गलः ब्रह्मदण्डविनिर्माता शतघ्नः शतपाशधृक्

ਉਹ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ, ਤ੍ਰਿਮਧੁਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਹਨ। ਉਹ ‘ਕਨਿਸ਼ਠ’ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਪਿੰਗਲ ਵਰਣ ਵਾਲੇ; ਬ੍ਰਹਮਦੰਡ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ, ਸ਼ਤਘਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਤਪਾਸ਼ਧਾਰੀ—ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਾਸ਼ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਪਤੀ ਹੋ ਕੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 157

कला काष्ठा लवो मात्रा मुहूर्तो ऽहः क्षपा क्षणः विश्वक्षेत्रप्रदो बीजं लिङ्गमाद्यस्तु निर्मुखः

ਉਹੀ ਕਾਲ-ਸਰੂਪ ਹੈ—ਕਲਾ, ਕਾਸ਼ਠਾ, ਲਵ, ਮਾਤਰਾ, ਮੁਹੂਰਤ, ਦਿਨ, ਰਾਤ ਅਤੇ ਖਣ। ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਖੇਤਰ ਦਾ ਦਾਤਾ ਅਤੇ ਬੀਜ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਉਹੀ ਆਦਿ ਲਿੰਗ, ਅਨਾਦਿ, ਨਿਰਮੁਖ—ਸਭ ਸੀਮਿਤ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ॥

Verse 158

सदसद्व्यक्तमव्यक्तं पिता माता पितामहः स्वर्गद्वारं मोक्षद्वारं प्रजाद्वारं त्रिविष्टपः

ਉਹੀ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਹੈ; ਉਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਸੁਭਾਉ। ਉਹੀ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੁਰਗ ਦਾ ਦਰ, ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਦਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਦਰ—ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ (ਦੇਵਲੋਕ) ਆਪ ਹੀ ਹੈ॥

Verse 159

निर्वाणं हृदयश्चैव ब्रह्मलोकः परा गतिः देवासुरविनिर्माता देवासुरपरायणः

ਉਹੀ ਨਿਰਵਾਣ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲਾ ਹਿਰਦਾ ਵੀ। ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਆਸਰਾ ਹੈ॥

Verse 160

देवासुरगुरुर् देवो देवासुरनमस्कृतः देवासुरमहामात्रो देवासुरगणाश्रयः

ਉਹੀ ਦੇਵ ਹੈ—ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ; ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ। ਉਹੀ ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪਰਮ ਮਹਾਮਾਤ੍ਰ (ਮੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰ) ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਗਣਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ॥

Verse 161

देवासुरगणाध्यक्षो देवासुरगणाग्रणीः देवाधिदेवो देवर्षिर् देवासुरवरप्रदः

ਉਹੀ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਗਣਾਂ ਦਾ ਅਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਉਹੀ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਦੇਵ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ॥

Verse 162

देवासुरेश्वरो विष्णुर् देवासुरमहेश्वरः सर्वदेवमयो ऽचिन्त्यो देवतात्मा स्वयम्भवः

ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਦੇਵਾਸੁਰਾਂ ਦਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ-ਮਯ, ਅਚਿੰਤ੍ਯ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਅਤੇ ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਹੈ।

Verse 163

उद्गतस्त्रिक्रमो वैद्यो वरदो ऽवरजो ऽम्बरः इज्यो हस्ती तथा व्याघ्रो देवसिंहो महर्षभः

ਉਹ ਉਦਗਤ, ਤ੍ਰਿਕ੍ਰਮ, ਵੈਦ੍ਯ, ਵਰਦਾਤਾ, ਅਵਰਜ (ਨਿੱਤ ਨਵਾਂ), ਅੰਬਰ-ਸਮ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਜ੍ਯ, ਹਾਥੀ, ਵਿਆਘ੍ਰ, ਦੇਵਸਿੰਹ ਅਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ਭ ਹੈ।

Verse 164

विबुधाग्र्यः सुरः श्रेष्ठः स्वर्गदेवस्तथोत्तमः संयुक्तः शोभनो वक्ता आशानां प्रभवो ऽव्ययः

ਉਹ ਵਿਬੁਧਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗ੍ਰ, ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਵਰਗ ਦਾ ਅਧਿਦੇਵ ਅਤੇ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਸੰਯੁਕਤ, ਸ਼ੋਭਨ, ਸਤ੍ਯ-ਵਕਤਾ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਆਸਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ-ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਯ ਹੈ।

Verse 165

गुरुः कान्तो निजः सर्गः पवित्रः सर्ववाहनः शृङ्गी शृङ्गप्रियो बभ्रू राजराजो निरामयः

ਉਹ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਹੈ; ਉਹੀ ਆਪਣਾ ਨਿਜ ਸ੍ਰਗ—ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਰੋਤ—ਹੈ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਵਾਹਨਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ; ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ, ਸ਼੍ਰਿੰਗ-ਪ੍ਰਿਯ, ਬਭ੍ਰੂ, ਰਾਜਰਾਜ ਅਤੇ ਨਿਰਾਮਯ ਹੈ।

Verse 166

अभिरामः सुशरणो निरामः सर्वसाधनः ललाटाक्षो विश्वदेहो हरिणो ब्रह्मवर्चसः

ਉਹ ਅਭਿਰਾਮ, ਸੁਸ਼ਰਨ, ਨਿਰਾਮਯ ਅਤੇ ਸਰਵਸਾਧਨ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਲਲਾਟ ਉੱਤੇ ਨੇਤਰ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਦੇਹ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਹੈ; ਉਹ ਹਰਿਣ-ਵਰਨ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਵਰਚਸ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਹੈ।

Verse 167

स्थावराणां पतिश्चैव नियतेन्द्रियवर्तनः सिद्धार्थः सर्वभूतार्थो ऽचिन्त्यः सत्यः शुचिव्रतः

ਉਹ ਸਭ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਯਮਿਤ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਸਿੱਧਾਰਥ, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਅਰਥ; ਅਚਿੰਤ੍ਯ, ਸਦਾ ਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ।

Verse 168

व्रताधिपः परं ब्रह्म मुक्तानां परमा गतिः विमुक्तो मुक्तकेशश् च श्रीमाञ्छ्रीवर्धनो जगत्

ਉਹ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਮੁਕਤਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਵਿਮੁਕਤ, ਮੁਕਤਕੇਸ਼; ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ—ਸ਼੍ਰੀਵਰਧਨ, ਅਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਧਾਰਕ ਹੈ।

Verse 169

यथाप्रधानं भगवान् इति भक्त्या स्तुतो मया भक्तिमेवं पुरस्कृत्य मया यज्ञपतिर्विभुः

ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਭਗਵਾਨ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਮੈਂ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਯਜ੍ਞਪਤੀ—ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।

Verse 170

ततो ह्यनुज्ञां प्राप्यैवं स्तुतो भक्तिमतां गतिः तस्माल्लब्ध्वा स्तवं शंभोर् नृपस्त्रैलोक्यविश्रुतः

ਫਿਰ ਅਨੁਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ—ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤ ਹੋਣ ਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਤੇ ਆਸਰਾ ਬਣਦੇ ਹਨ—ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਉਹ ਸਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 171

अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्य महायशाः गणाधिपत्यं सम्प्राप्तस् तण्डिनस्तेजसा प्रभोः

ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਤੰਡਿਨ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਤੇਜਸਵੀ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਗਣਾਧਿਪਤ੍ਯ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।

Verse 172

यः पठेच्छृणुयाद् वापि श्रावयेद्ब्राह्मणानपि अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोति वै द्विजाः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੇ, ਸੁਣੇ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਵੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 173

ब्रह्मघ्नश् च सुरापश् च स्तेयी च गुरुतल्पगः शरणागतघाती च मित्रविश्वासघातकः

ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੰਤਾ, ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਾਲਾ, ਚੋਰ, ਗੁਰੂ-ਸ਼ਯਿਆ ਦਾ ਅਪਰਾਧੀ, ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਦਾ ਘਾਤੀ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤੀ—ਇਹ ਮਹਾਪਾਤਕੀ ਹਨ।

Verse 174

मातृहा पितृहा चैव वीरहा भ्रूणहा तथा संवत्सरं क्रमाज्जप्त्वा त्रिसंध्यं शङ्कराश्रमे

ਮਾਤਾ-ਹੰਤਾ, ਪਿਤਾ-ਹੰਤਾ, ਵੀਰ-ਹੰਤਾ ਜਾਂ ਭ੍ਰੂਣ-ਹੰਤਾ ਵੀ—ਜੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤ੍ਰਿਸੰਧਿਆ ਜਪ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 175

देवम् इष्ट्वा त्रिसंध्यं च सर्वपापैः प्रमुच्यते

ਤ੍ਰਿਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।