Adhyaya 75

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे शिवलिङ्गभेदसंस्थापनादिवर्णनं नाम चतुःसप्ततितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः निष्कलो निर्मलो नित्यः सकलत्वं कथं गतः वक्तुमर्हसि चास्माकं यथा पूर्वं यथा श्रुतम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੇ ਭੇਦ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਪਚਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਲ, ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ‘ਸਕਲ’ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ? ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਓ।

Verse 2

सूत उवाच परमार्थविदः केचिद् ऊचुः प्रणवरूपिणम् विज्ञानमिति विप्रेन्द्राः श्रुत्वा श्रुतिशिरस्यजम्

ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ! ਕੁਝ ਪਰਮਾਰਥ-ਵਿਦਾਂ ਨੇ ਵੇਦ-ਸ਼ਿਰੋਭਾਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਟ ਉਸ ਪਤੀਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਪਰਮ ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ।

Verse 3

शब्दादिविषयं ज्ञानं ज्ञानमित्यभिधीयते तज्ज्ञानं भ्रान्तिरहितम् इत्यन्ये नेति चापरे

ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਗਿਆਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭ੍ਰਾਂਤੀ-ਰਹਿਤ ਬੋਧ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਪਰ ਹੋਰ ‘ਨੇਤੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।

Verse 4

यज्ज्ञानं निर्मलं शुद्धं निर्विकल्पं निराश्रयम् गुरुप्रकाशकं ज्ञानम् इत्यन्ये मुनयो द्विजाः

ਜੋ ਗਿਆਨ ਨਿਰਮਲ, ਸ਼ੁੱਧ, ਵਿਕਲਪ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ (ਪਤੀ-ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਮੁਨੀ ਤੇ ਦਵਿਜ ਉਸੇ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 5

ज्ञानेनैव भवेन्मुक्तिः प्रसादो ज्ञानसिद्धये उभाभ्यां मुच्यते योगी तत्रानन्दमयो भवेत्

ਮੁਕਤੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਯੋਗੀ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਮਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

वदन्ति मुनयः केचित् कर्मणा तस्य संगतिम् कल्पनाकल्पितं रूपं संहृत्य स्वेच्छयैव हि

ਕੁਝ ਮੁਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੀ (ਦੇਹਧਾਰੀ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ) ਸੰਗਤ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕਦਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

द्यौर्मूर्धा तु विभोस्तस्य खं नाभिः परमेष्ठिनः सोमसूर्याग्नयो नेत्रे दिशः श्रोत्रं महात्मनः

ਉਸ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਮੱਥਾ ਦਿਉਲੋਕ ਹੈ; ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਦੀ ਨਾਭੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਅੱਗ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਕੰਨ ਹਨ।

Verse 8

चरणौ चैव पातालं समुद्रस्तस्य चांबरम् देवास्तस्य भुजाः सर्वे नक्षत्राणि च भूषणम्

ਪਾਤਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਹਨ; ਸਮੁੰਦਰ ਉਸ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੁਜਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਉਸ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਹਨ।

Verse 9

प्रकृतिस्तस्य पत्नी च पुरुषो लिङ्गमुच्यते वक्त्राद्वै ब्राह्मणाः सर्वे ब्रह्मा च भगवान्प्रभुः

ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਲਿੰਗ—ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਾਨ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 10

इन्द्रोपेन्द्रौ भुजाभ्यां तु क्षत्रियाश् च महात्मनः वैश्याश्चोरुप्रदेशात्तु शूद्राः पादात्पिनाकिनः

ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੀਆਂ ਭੁਜਾਂ ਤੋਂ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਉਪੇਂਦਰ, ਅਤੇ ਖ਼ਤਰੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਵੈਸ਼, ਅਤੇ ਪਿਨਾਕੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਜਨਮੇ।

Verse 11

पुष्करावर्तकाद्यास्तु केशास्तस्य प्रकीर्तिताः वायवो घ्राणजास्तस्य गतिः श्रौतं स्मृतिस् तथा

ਪੁਸ਼ਕਰਾਵਰਤ ਆਦਿ ਭੰਵਰ ਉਸ ਦੇ ਕੇਸ਼ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਘ੍ਰਾਣ ਇੰਦ੍ਰੀ ਤੋਂ ਵਾਯੂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਸ਼੍ਰੌਤ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।

Verse 12

अथानेनैव कर्मात्मा प्रकृतेस्तु प्रवर्तकः पुंसां तु पुरुषः श्रीमान् ज्ञानगम्यो न चान्यथा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹੀ ਕਰਮਾਤਮਾ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਪੁਰੁਸ਼ (ਪਤੀ) ਕੇਵਲ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

Verse 13

कर्मयज्ञसहस्रेभ्यस् तपोयज्ञो विशिष्यते तपोयज्ञसहस्रेभ्यो जपयज्ञो विशिष्यते

ਕਰਮ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੱਗਾਂ ਤੋਂ ਤਪੋ-ਯੱਗ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤਪੋ-ਯੱਗਾਂ ਤੋਂ ਜਪ-ਯੱਗ ਉੱਤਮ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਨਾਮ ਦਾ ਜਪ ਹੀ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵ ਲਈ ਪਤੀ-ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਅੰਦਰਮੁਖੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੈ।

Verse 14

जपयज्ञसहस्रेभ्यो ध्यानयज्ञो विशिष्यते ध्यानयज्ञात्परो नास्ति ध्यानं ज्ञानस्य साधनम्

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਪ-ਯੱਗਾਂ ਤੋਂ ਧਿਆਨ-ਯੱਗ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਧਿਆਨ-ਯੱਗ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਿਆਨ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।

Verse 15

यदा समरसे निष्ठो योगी ध्यानेन पश्यति ध्यानयज्ञरतस्यास्य तदा संनिहितः शिवः

ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਸਮਰਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਧਿਆਨ-ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਰਤ ਉਸ ਸਾਧਕ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਸਨ੍ਹਿਹਿਤ—ਸਾਕਸ਼ਾਤ—ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

नास्ति विज्ञानिनां शौचं प्रायश्चित्तादि चोदना विशुद्धा विद्यया सर्वे ब्रह्मविद्याविदो जनाः

ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਇਆਂ ਲਈ ਸ਼ੌਚ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਆਦਿ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਧੀ-ਚੋਦਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਸਭ ਲੋਕ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 17

नास्ति क्रिया च लोकेषु सुखं दुःखं विचारतः धर्माधर्मौ जपो होमो ध्यानिनां संनिधिः सदा

ਸੱਚੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਰਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸੁਖ ਹੈ ਨਾ ਦੁੱਖ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ, ਜਪ ਅਤੇ ਹੋਮ—ਧਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਸਦਾ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਤਰਮੁਖ ਧਿਆਨ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪਤੀ-ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

परानन्दात्मकं लिङ्गं विशुद्धं शिवमक्षरम् निष्कलं सर्वगं ज्ञेयं योगिनां हृदि संस्थितम्

ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਜਾਣੋ—ਅਤਿ ਸ਼ੁੱਧ, ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਿਵ, ਅਖੰਡ ਅਕਸ਼ਰ ਤੱਤ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਕਲ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।

Verse 19

लिङ्गं तु द्विविधं प्राहुर् बाह्यमाभ्यन्तरं द्विजाः बाह्यं स्थूलं मुनिश्रेष्ठाः सूक्ष्ममाभ्यन्तरं द्विजाः

ਦ੍ਵਿਜ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਿੰਗ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਬਾਹਰਲਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲਾ। ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਬਾਹਰਲਾ ਲਿੰਗ ਸਥੂਲ ਹੈ; ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਅੰਦਰਲਾ ਲਿੰਗ ਸੂਖਮ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਤਰ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 20

कर्मयज्ञरताः स्थूलाः स्थूललिङ्गार्चने रताः असतां भावनार्थाय नान्यथा स्थूलविग्रहः

ਜੋ ਕਰਮ ਅਤੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਸਥੂਲ ਤੇ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਥੂਲ ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਪਕੁੱਠ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਠੀਕ ਚਿੰਤਨ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਸਥੂਲ ਵਿਗ੍ਰਹ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਹੋਰਥਾਂ ਨਹੀਂ।

Verse 21

आध्यात्मिकं च यल्लिङ्गं प्रत्यक्षं यस्य नो भवेत् असौ मूढो बहिः सर्वं कल्पयित्वैव नान्यथा

ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਅੰਦਰਲਾ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਮੂੜ੍ਹ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬਾਹਰ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਕੇ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰਥਾਂ ਨਹੀਂ।

Verse 22

ज्ञानिनां सूक्ष्मममलं भवेत्प्रत्यक्षमव्ययम् यथा स्थूलमयुक्तानां मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम्

ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਸੁਖਮ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੱਤ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਯੁਕਤ ਤੇ ਅਸੰਯਮੀ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ, ਲੱਕੜ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਲਪਦੇ ਹਨ।

Verse 23

अर्थो विचारतो नास्तीत्य् अन्ये तत्त्वार्थवेदिनः निष्कलः सकलश्चेति सर्वं शिवमयं ततः

ਤੱਤਵਾਰਥ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ‘ਅਰਥ’ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਸ਼ਕਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਕਲ, ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਿਵਮਯ ਹੈ।

Verse 24

व्योमैकमपि दृष्टं हि शरावं प्रति सुव्रताः पृथक्त्वं चापृथक्त्वं च शङ्करस्येति चापरे

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੋ, ਜਿਵੇਂ ਇਕੋ ਆਕਾਸ਼ ਬਰਤਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਵੀ ਤੇ ਅਵੱਖਰਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 25

प्रत्ययार्थं हि जगताम् एकस्थो ऽपि दिवाकरः एको ऽपि बहुधा दृष्टो जलाधारेषु सुव्रताः

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੋ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਲਈ ਇਕ ਥਾਂ ਟਿਕਿਆ ਸੂਰਜ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 26

जन्तवो दिवि भूमौ च सर्वे वै पाञ्चभौतिकाः तथापि बहुला दृष्टा जातिव्यक्तिविभेदतः

ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਸਭ ਜੀਵ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਜਾਤ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 27

दृश्यते श्रूयते यद्यत् तत्तद्विद्धि शिवात्मकम् भेदो जनानां लोके ऽस्मिन् प्रतिभासो विचारतः

ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਜਾਣੋ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭੇਦ, ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਕੇਵਲ ਭਾਸ ਮਾਤਰ ਹੈ।

Verse 28

स्वप्ने च विपुलान् भोगान् भुक्त्वा मर्त्यः सुखी भवेत् दुःखी च भोगं दुःखं च नानुभूतं विचारतः

ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਭੋਗ ‘ਭੋਗ ਕੇ’ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਭੋਗ ਸੱਚਮੁੱਚ ਭੋਗਿਆ ਗਿਆ, ਨਾ ਦੁੱਖ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ।

Verse 29

एवमाहुस्तथान्ये च सर्वे वेदार्थतत्त्वगाः हृदि संसारिणां साक्षात् सकलः परमेश्वरः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ—ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਸਭ: ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਆਪਣੇ ਸਕਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 30

योगिनां निष्कलो देवो ज्ञानिनां च जगन्मयः त्रिविधं परमेशस्य वपुर्लोके प्रशस्यते

ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਦੇਵ ਨਿਸ਼ਕਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਉਹ ਜਗਤ-ਮਯ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਸਰੂਪ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 31

निष्कलं प्रथमं चैकं ततः सकलनिष्कलम् तृतीयं सकलं चैव नान्यथेति द्विजोत्तमाः

ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ, ਪਹਿਲਾ ਇਕ ਨਿਸ਼ਕਲ ਹੈ; ਫਿਰ ਸਕਲ-ਨਿਸ਼ਕਲ; ਤੀਜਾ ਸਕਲ ਹੀ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਹੋਰ ਨਹੀਂ।

Verse 32

अर्चयन्ति मुहुः केचित् सदा सकलनिष्कलम् सर्वज्ञं हृदये केचिच् छिवलिङ्गे विभावसौ

ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਦਾ ਸਕਲ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲ—ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰਬਜ੍ਞ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਰਬਜ੍ਞ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 33

सकलं मुनयः केचित् सदा संसारवर्तिनः एवमभ्यर्चयन्त्येव सदाराः ससुता नराः

ਹੇ ਮੁਨੀਓ, ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀ—ਭਾਵੇਂ ਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਨਿਰੰਤਰ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 34

यथा शिवस् तथा देवी यथा देवी तथा शिवः तस्मादभेदबुद्ध्यैव सप्तविंशत्प्रभेदतः

ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੇਵੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਤਾਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਭੇਦ ਬੁੱਧੀ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 35

यजन्ति देहे बाह्ये च चतुष्कोणे षडस्रके दशारे द्वादशारे च षोडशारे त्रिरस्रके

ਉਹ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਚਤੁਰਕੋਣ (ਚੌਕੋਰ), ਛਡਸ੍ਰ, ਦਸਾਰ, ਦ੍ਵਾਦਸਾਰ, ਸੋਲਸਾਰ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਰਸ੍ਰ (ਤਿਕੋਣ) ਮੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 36

स स्वेच्छया शिवः साक्षाद् देव्या सार्धं स्थितः प्रभुः संतारणार्थं च शिवः सदसद्व्यक्तिवर्जितः

ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਸਥਿਤ ਹੋਏ। ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤਰਨ (ਉਧਾਰ) ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਸਤ-ਅਸਤ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤ-ਅਵਿਅਕਤ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 37

तमेकमाहुर्द्विगुणं च केचित् केचित्तमाहुस्त्रिगुणात्मकं च ऊचुस् तथा तं च शिवं तथान्ये संसारिणं वेदविदो वदन्ति

ਵੇਦ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋਹਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਦਵਾਨ ਇਉਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।

Verse 38

भक्त्या च योगेन शुभेन युक्ता विप्राः सदा धर्मरता विशिष्टाः यजन्ति योगेशम् अशेषमूर्तिं षडस्रमध्ये भगवन्तमेव

ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਪ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀ—ਛੇ-ਕੋਣੀ ਯੰਤਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਭਗਵਾਨ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਰੂਪ ਅਸੀਮ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

Verse 39

ये तत्र पश्यन्ति शिवं त्रिरस्रे त्रितत्त्वमध्ये त्रिगुणं त्रियक्षम् ते यान्ति चैनं न च योगिनो ऽन्ये तया च देव्या पुरुषं पुराणम्

ਜੋ ਉੱਥੇ (ਉਸ ਯੋਗ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ) ਤ੍ਰਿਕੋਣ-ਸਰੂਪ, ਤ੍ਰਿਤੱਤਵਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਉਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਯੋਗੀ ਉਸ ਦੇਵੀ (ਸ਼ਕਤੀ) ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਸਨਾਤਨ ਪੁਰਾਣ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ।