Adhyaya 7
प्रसाद-ज्ञान-योग-मोक्षक्रमः तथा व्यास-रुद्रावतार-मन्वन्तर-परम्परा
ਸੂਤ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਆਦਿ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ‘ਰਹੱਸ’ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਯੋਗੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਆਦਿ ਅਸ਼ਟ-ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਵਰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਕਰਮਫਲ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਦੀ ਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਰਣਾਇਕ ਕ੍ਰਮ—ਪ੍ਰਸਾਦ → ਗਿਆਨ → ਯੋਗ → ਮੋਖ਼ਸ਼—ਅਰਥਾਤ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਚਾਲਕ ਸ਼ਕਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: ਚਿੰਤਾ-ਰਹਿਤ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸਾਦ ਕਿਵੇਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਦੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਵੰਸ਼-ਕਾਲ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਵਿਆਸ ਅਵਤਾਰ, ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਯੋਗਾਚਾਰਯ ਅਵਤਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ (ਸਰਵਾਵਰਤੇਸ਼ੁ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਰਾਹ ਕਲਪ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰ ਗਿਣ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ‘ਪਸ਼ੂ’ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ‘ਪਸ਼ੁਪਤੀ’ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤਤಃ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦਾ ਸਾਧਨ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਗਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਈ ਕਿਰਪਾ, ਦੀਖਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਯੋਗ-ਵਿਧੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच रहस्यं वः प्रवक्ष्यामि भवस्यामिततेजसः प्रभावं शंकरस्याद्यं संक्षेपात्सर्वदर्शिनः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਭਵ, ਸਰਬਦਰਸ਼ੀ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਗੁਪਤ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ।
Verse 2
योगिनः सर्वतत्त्वज्ञाः परं वैराग्यमास्थिताः
ਯੋਗੀ—ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ—ਪਰਮ ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਤੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਪਰਾਯਣ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 3
प्राणायामादिभिश्चाष्टसाधनैः सहचारिणः
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਆਦਿ ਅੱਠ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸਹਚਰ ਬਣ ਕੇ ਪਾਸ਼-ਬੱਧ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਤੀ—ਸ਼ਿਵ—ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।
Verse 4
करुणादिगुणोपेताः कृत्वापि विविधानि ते कर्माणि नरकं स्वर्गं गच्छन्त्येव स्वकर्मणा
ਕਰੁਣਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਨਰਕ ਜਾਂ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਰੂਪ ਪਾਸ਼ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਫਲ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਪਤੀ—ਸ਼ਿਵ—ਵੱਲ ਨਾ ਮੁੜੇ।
Verse 5
प्रसादाज्जायते ज्ञानं ज्ञानाद्योगः प्रवर्तते योगेन जायते मुक्तिः प्रसादादखिलं ततः
ਪ੍ਰਸਾਦ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਯੋਗ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਦ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ।
Verse 6
ऋषय ऊचुः प्रसादाद् यदि विज्ञानं स्वरूपं वक्तुमर्हसि दिव्यं माहेश्वरं चैव योगं योगविदां वर
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਯੋਗ-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਸ਼ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿਣਾ ਉਚਿਤ ਸਮਝੋ, ਤਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸਵਰੂਪ—ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਤੱਤ੍ਵ—ਅਤੇ ਉਹ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਯੋਗ ਵੀ ਦੱਸੋ।
Verse 7
कथं करोति भगवान् चिन्तया रहितः शिवः प्रसादं योगमार्गेण कस्मिन्काले नृणां विभुः
ਚਿੰਤਨ-ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਯੋਗ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਵਿਭੂ ਕਿਹੜੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ?
Verse 8
रोमहर्षण उवाच देवानां च ऋषीणां च पितॄणां संनिधौ पुरा शैलादिना तु कथितं शृण्वन्तु ब्रह्मसूनवे
ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਸਨਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਲਾਦੀ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਸੁਣੋ।
Verse 9
व्यासावताराणि तथा द्वापरान्ते च सुव्रताः योगाचार्यावताराणि तथा तिष्ये तु शूलिनः
ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੋ! ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਆਸ-ਅਵਤਾਰਾਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤਿਸ਼੍ਯ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਯੋਗਾਚਾਰ੍ਯ ਅਵਤਾਰ ਬਣ ਕੇ ਨਿਯਮ-ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂਆਂ (ਬੱਝੇ ਜੀਵਾਂ) ਨੂੰ ਪਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
तत्रतत्र विभोः शिष्याश् चत्वारः शमभाजनाः प्रशिष्या बहवस्तेषां प्रसीदत्येवमीश्वरः
ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਾਰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਮ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਯਮ) ਦੇ ਯੋਗ ਪਾਤਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਈਸ਼ਵਰ (ਪਤੀ) ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
एवं क्रमागतं ज्ञानं मुखादेव नृणां विभोः वैश्यान्तं ब्राह्मणाद्यं हि घृणया चानुरूपतः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਆਇਆ ਇਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕੇ ਵੈਸ਼੍ਯ ਤੱਕ, ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
Verse 12
ऋषय ऊचुः द्वापरे द्वापरे व्यासाः के वै कुत्रान्तरेषु वै कल्पेषु कस्मिन्कल्पे नो वक्तुमर्हसि चात्र तान्
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹਰ ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਕੌਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਿਹੜੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।”
Verse 13
सूत उवाच शृण्वन्तु कल्पे वाराहे द्विजा वैवस्वतान्तरे व्यासांश् च साम्प्रतं रुद्रांस् तथा सर्वान्तरेषु वै
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ ਮੁਨੀਓ, ਸੁਣੋ; ਵਰਾਹ-ਕਲਪ ਦੇ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਹੁਣ ਵਿਆਸਾਂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀ, ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 14
वेदानां च पुराणानां तथा ज्ञानप्रदर्शकान् यथाक्रमं प्रवक्ष्यामि सर्वावर्तेषु साम्प्रतम्
ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ, ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਜ ਸਭ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
क्रतुः सत्यो भार्गवश् च अङ्गिराः सविता द्विजाः मृत्युः शतक्रतुर्धीमान् वसिष्ठो मुनिपुंगवः
ਉਹ ਕ੍ਰਤੁ, ਸਤ੍ਯ, ਭਾਰਗਵ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਵਿਤਾ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਗ੍ਰਤੀ) ਹੈ। ਉਹ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ, ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ, ਪਰਮ ਧੀਮਾਨ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।
Verse 16
सारस्वतस्त्रिधामा च त्रिवृतो मुनिपुंगवः शततेजाः स्वयंधर्मो नारायण इति श्रुतः
ਉਹ ਸਾਰਸਵਤ, ਤ੍ਰਿਧਾਮਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸ਼ਤਤੇਜਸਵੀ, ਸਵਯੰ-ਧਰਮ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼੍ਰੁਤ ਹੈ—ਇੱਕੋ ਪਤੀ ਅਨੇਕ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ।
Verse 17
तरक्षुश्चारुणिर्धीमांस् तथा देवः कृतंजयः ऋतंजयो भरद्वाजो गौतमः कविसत्तमः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰਕ੍ਸ਼ੁ, ਧੀਮਾਨ ਚਾਰੁਣੀ, ਦੇਵ, ਕ੍ਰਿਤੰਜਯ, ਰਿਤੰਜਯ, ਭਰਦਵਾਜ, ਗੌਤਮ ਅਤੇ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ (ਮਹਰਿਸ਼ੀ) ਸਨ।
Verse 18
वाचश्रवा मुनिः साक्षात् तथा शुष्मायणिः शुचिः तृणबिन्दुर् मुनी रूक्षः शक्तिः शाक्तेय उत्तरः
ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵਾਚਸ਼੍ਰਵਾ ਮੁਨੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ੁਸ਼ਮਾਯਣੀ, ਰੂਖ ਤਪਸਵੀ ਤ੍ਰਿਣਬਿੰਦੂ ਮੁਨੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਕਤੇਯ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਕਤੀ—ਜੋ ਉੱਤਰਵਰਤੀ ਆਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ।
Verse 19
जातूकर्ण्यो हरिः साक्षात् कृष्णद्वैपायनो मुनिः व्यासास्त्वेते च शृण्वन्तु कलौ योगेश्वरान् क्रमात्
ਜਾਤੂਕਰਣ੍ਯ—ਜੋ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਹਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਸੀ—ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਦ੍ਵੈਪਾਯਨ, ਅਰਥਾਤ ਵਿਆਸ; ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਵਜੋਂ ਸੁਣੋ।
Verse 20
असंख्याता हि कल्पेषु विभोः सर्वान्तरेषु च कलौ रुद्रावताराणां व्यासानां किल गौरवात्
ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਣਗਿਣਤ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੁਦ੍ਰ ਅਵਤਾਰ ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਪਰਿਮੇਯ ਹੈ।
Verse 21
वैवस्वतान्तरे कल्पे वाराहे ये च तान् पुनः अवतारान् प्रवक्ष्यामि तथा सर्वान्तरेषु वै
ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਵਰਾਹ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਅਵਤਾਰ ਹੋਏ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।
Verse 22
ऋषय ऊचुः मन्वन्तराणि वाराहे वक्तुमर्हसि साम्प्रतम् तथैव चोर्ध्वकल्पेषु सिद्धान्वैवस्वतान्तरे
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਰਾਹ! ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਚੇ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧਗਣਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੱਸੋ।
Verse 23
रोमहर्षण उवाच मनुः स्वायम्भुवस्त्वाद्यस् ततः स्वारोचिषो द्विजाः उत्तमस्तामसश्चैव रैवताश्चाक्षुषस् तथा
ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਦਿ ਮਨੂ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਸ੍ਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨੂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉੱਤਮ, ਤਾਮਸ, ਰੈਵਤ ਅਤੇ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 24
वैवस्वतश् च सावर्णिर् धर्मः सावर्णिकः पुनः पिशङ्गश्चापिशङ्गाभः शबलो वर्णकस् तथा
ਅਤੇ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਤੇ ਸਾਵਰ੍ਣੀ; ਫਿਰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਮੁੜ ਸਾਵਰ੍ਣਿਕ; ਪਿਸ਼ੰਗ ਅਤੇ ਅਪਿਸ਼ੰਗਾਭ; ਸ਼ਬਲ ਅਤੇ ਵਰ੍ਣਕ ਵੀ (ਮਨੂ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 25
औकारान्ता अकाराद्या मनवः परिकीर्तिताः श्वेतः पाण्डुस् तथा रक्तस् ताम्रः पीतश्च कापिलः
ਮਨੂਆਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ‘ਅ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ‘ਓ’ ਤੱਕ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼੍ਵੇਤ, ਪਾਂਡੁ, ਰਕਤ, ਤਾਂਬ੍ਰ, ਪੀਤ ਅਤੇ ਕਾਪਿਲ ਵਰਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 26
कृष्णः श्यामस् तथा धूम्रः सुधूम्रश् च द्विजोत्तमाः अपिशङ्गः पिशङ्गश् च त्रिवर्णः शबलस् तथा
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮੋ, (ਉਹ) ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਸ਼੍ਯਾਮ, ਧੂਮ੍ਰ ਅਤੇ ਸੁਧੂਮ੍ਰ; ਅਪਿਸ਼ੰਗ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ੰਗ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਣ ਤੇ ਸ਼ਬਲ ਵੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਨਾਂ ਗੁਣਾਤੀਤ ਏਕ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹਨ।
Verse 27
कालंधुरस्तु कथिता वर्णतो मनवः शुभाः नामतो वर्णतश्चैव वर्णतः पुनरेव च
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲੰਧੁਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਭ ਮਨੂਆਂ ਦਾ ਵੀ—ਵਰਣ/ਵਰਗ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਾਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਵਰਗੀਕਰਨ ਅਨੁਸਾਰ—ਨਿਰੂਪਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 28
स्वरात्मानः समाख्याताश् चान्तरेशाः समासतः वैवस्वत ऋकारस्तु मनुः कृष्णः सुरेश्वरः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅੰਤਰੈਸ਼ (ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਅਧਿਪਤੀ) ਕਹੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਕ्-ਤੱਤ੍ਵ-ਸਰੂਪ ਵੈਵਸਵਤ ਹੀ ਮਨੁ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ; ਉਹੀ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਨਿਯਮ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
सप्तमस्तस्य वक्ष्यामि युगावर्तेषु योगिनः समतीतेषु कल्पेषु तथा चानागतेषु वै
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਯੋਗ-ਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਆਵਰਤਨ ਦੇ ਮੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਯੋਗੀ (ਸ਼ਿਵ, ਪਤੀ) ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੀਤੇ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।
Verse 30
वाराहः साम्प्रतं ज्ञेयः सप्तमान्तरतः क्रमात् योगावतारांश् च विभोः शिष्याणां संततिस् तथा
ਮੌਜੂਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ-ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਦਰ (ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ) ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਵਿਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਯੋਗ-ਅਵਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸੰਤਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 31
सम्प्रेक्ष्य सर्वकालेषु तथावर्तेषु योगिनाम् आद्ये श्वेतः कलौ रुद्रः सुतारो मदनस् तथा
ਸਾਰੇ ਸਮਿਆਂ ਅਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਆਵਰਤ ਚੱਕਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ (ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਰੂਪ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ—ਪਹਿਲੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਵੇਤ; ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਤਾਰ ਤੇ ਮਦਨ।
Verse 32
सुहोत्रः कङ्कणश्चैव लोकाक्षिर् मुनिसत्तमाः जैगीषव्यो महातेजा भगवान् दधिवाहनः
ਸੁਹੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਕੰਗਣ; ਅਤੇ ਲੋਕਾਕ੍ਸ਼ੀ—ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ; ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਜੈਗੀਸ਼ਵ੍ਯ; ਅਤੇ ਪੂਜਯ ਭਗਵਾਨ ਦਧਿਵਾਹਨ—(ਇਹ ਨਾਮ ਹਨ)।
Verse 33
ऋषभश् च मुनिर्धीमान् उग्रश्चात्रिः सुबालकः गौतमश्चाथ भगवान् सर्वदेवनमस्कृतः
ਉੱਥੇ ਰਿਸ਼ਭ ਨਾਮ ਦਾ ਧੀਰ ਮੁਨੀ, ਉਗ੍ਰ, ਅਤ੍ਰਿ, ਸੁਬਾਲਕ ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਵੀ ਸਨ—ਉਹ ਪੂਜਣਯ ਭਗਵਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 34
वेदशीर्षश् च गोकर्णो गुहावासी शिखण्डभृत् जटामाल्यट्टहासश् च दारुको लाङ्गली तथा
ਉਹ ਵੇਦ ਨੂੰ ਹੀ ਮਕੁਟ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਗੋਕਰਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਭੂ; ਗੁਫਾ-ਵਾਸੀ; ਸ਼ਿਖੰਡ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਜਟਾਵਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ; ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਅੱਟਹਾਸ ਵਾਲੇ; ਦਾਰੁਕ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ; ਅਤੇ ਹਲ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਾਂਗਲੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 35
महाकायमुनिः शूली दण्डी मुण्डीश्वरः स्वयम् सहिष्णुः सोमशर्मा च नकुलीशो जगद्गुरुः
ਉਹ ਮਹਾਕਾਯਮੁਨੀ—ਵੱਡੇ ਦੇਹ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ; ਸ਼ੂਲੀ—ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ; ਦੰਡੀਂ—ਦੰਡ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤਪਸਵੀ; ਮੁੰਡੀਸ਼ਵਰ—ਮੁੰਡਿਤ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ ਸੰਨਿਆਸੀ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ; ਅਤੇ ਸਵਯੰ—ਸਵਯੰਭੂ ਹਨ। ਉਹ ਸਹਿਸ਼ਣੂ—ਸਦਾ ਖ਼ਿਮਾਸ਼ੀਲ; ਸੋਮਸ਼ਰਮਾ—ਸੋਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਗਲਮਯ; ਅਤੇ ਨਕੁਲੀਸ਼—ਜਗਤਗੁਰੂ, ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 36
वैवस्वते ऽन्तरे सम्यक् प्रोक्ता हि परमात्मनः योगाचार्यावतारा ये सर्वावर्तेषु सुव्रताः
ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਯੋਗਾਚਾਰ੍ਯ-ਰੂਪ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦਾ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਸੁਵ੍ਰਤ ਆਚਾਰ੍ਯ ਜੋ ਹਰ ਆਵਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਨਿਯਮਤ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 37
व्यासाश्चैवं मुनिश्रेष्ठा द्वापरे द्वापरे त्विमे योगेश्वराणां चत्वारः शिष्याः प्रत्येकमव्ययाः
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਆਸ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਅਵ੍ਯਯ ਸ਼ੈਵ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਵਾਹਕ ਹੈ।
Verse 38
श्वेतः श्वेतशिखण्डी च श्वेताश्वः श्वेतलोहितः दुन्दुभिः शतरूपश् च ऋचीकः केतुमांस् तथा
ਉਹ ਸ਼ਵੇਤ (ਨਿਰਮਲ) ਹੈ, ਸ਼ਵੇਤ-ਸ਼ਿਖਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸ਼ਵੇਤ ਅਸ਼ਵ-ਵਾਹਨ ਹੈ, ਸ਼ਵੇਤ-ਲੋਹਿਤ ਵਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਦੁੰਦੁਭੀ ਵਰਗਾ ਨਾਦਮਯ, ਸ਼ਤਰੂਪ, ਰਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤ ਅਤੇ ਦਿੱਪਤ ਕੇਤੁ (ਧਵਜ) ਧਾਰੀ—ਇਹਨਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 39
विशोकश्च विकेशश् च विपाशः पापनाशनः सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुर्दमो दुरतिक्रमः
ਉਹ ਵਿਸ਼ੋਕ (ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ) ਅਤੇ ਵਿਕੇਸ਼ (ਅਵਿਕਾਰ ਕੇਸ਼ਧਾਰੀ) ਹੈ; ਉਹ ਵਿਪਾਸ਼ (ਬੰਧਨਾਤੀਤ) ਅਤੇ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਉਹ ਸੁਮੁਖ (ਸੌਮ੍ਯ ਮੁਖ) ਹੈ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਦੁਰਮੁਖ (ਭਯਾਨਕ ਮੁਖ) ਵੀ; ਉਹ ਦੁਰਦਮ (ਅਦਮ੍ਯ) ਅਤੇ ਦੁਰਤਿਕ੍ਰਮ (ਮੀਂਹ ਨਾ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ) ਹੈ।
Verse 40
सनकश् च सनन्दश् च प्रभुर्यश् च सनातनः ऋभुः सनत्कुमारश् च सुधामा विरजास् तथा
ਸਨਕ, ਸਨੰਦਨ, ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ; ਰਿਭੂ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਅਤੇ ਸੁਧਾਮਾ ਤੇ ਵਿਰਜਾ—ਇਹ ਪੂਜਨੀਯ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ੈਵ ਗਿਆਨ-ਧਾਰਾ ਦੇ ਵਾਹਕ ਹਨ, ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਾਸ਼ (ਬੰਧਨ) ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਹਨ।
Verse 41
शङ्खपाद् वैरजश्चैव मेघः सारस्वतस् तथा सुवाहनो मुनिश्रेष्ठो मेघवाहो महाद्युतिः
ਸ਼ੰਖਪਾਦ, ਵੈਰਜ, ਮੇਘ ਅਤੇ ਸਾਰਸਵਤ; ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੁਵਾਹਨ, ਮਹਾਦ੍ਯੁਤੀ ਮੇਘਵਾਹ—ਇਹ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ੁਭ ਪਰਿਵਾਰ-ਗਣ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਮ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਕਾਰਜ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 42
कपिलश्चासुरिश्चैव तथा पञ्चशिखो मुनिः वाल्कलश् च महायोगी धर्मात्मानो महौजसः
ਕਪਿਲ ਅਤੇ ਆਸੁਰੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਨੀ ਪੰਚਸ਼ਿਖ; ਅਤੇ ਵਾਲਕਲ—ਮਹਾਯੋਗੀ—ਇਹ ਸਭ ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਮਹੌਜਸਵੀ ਸਨ, ਸ਼ੈਵ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ।
Verse 43
पराशरश् च गर्गश् च भार्गवश्चाङ्गिरास् तथा बलबन्धुर् निरामित्रः केतुशृङ्गस्तपोधनः
ਪਰਾਸ਼ਰ, ਗਰਗ, ਭਾਰਗਵ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਸ; ਨਾਲ ਹੀ ਬਲਬੰਧੂ, ਨਿਰਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਕੇਤੁਸ਼੍ਰਿੰਗ—ਇਹ ਸਭ ਤਪੋਧਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ। ਉਹ ਸ਼ੈਵ ਮਾਰਗ ਦੇ ਧਾਰਕ, ਤਪ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ।
Verse 44
लम्बोदरश् च लम्बश्च लम्बाक्षो लम्बकेशकः सर्वज्ञः समबुद्धिश् च साध्यः सर्वस्तथैव च
ਉਹ ਲੰਬੋਦਰ, ਲੰਬ, ਲੰਬਾਖ਼ ਅਤੇ ਲੰਬਕੇਸ਼ਕ ਹੈ। ਉਹ ਸਰਵਜ੍ਞ, ਸਮਬੁੱਧੀ, ਸਾਧ੍ਯ ਅਤੇ ਸਰਵ—ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪਰਮ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 45
सुधामा काश्यपश्चैव वासिष्ठो विरजास् तथा अत्रिर् देवसदश्चैव श्रवणो ऽथ श्रविष्ठकः कुणिश् च कुणिबाहुश् च कुशरीरः कुनेत्रकः
ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੁਧਾਮਾ, ਕਾਸ਼੍ਯਪ, ਵਾਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਵਿਰਜਾ; ਨਾਲ ਹੀ ਅਤ੍ਰਿ ਅਤੇ ਦੇਵਸਦ; ਫਿਰ ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਿਸ਼ਠਕ; ਕੁਣਿ ਅਤੇ ਕੁਣਿਬਾਹੁ; ਕੁਸ਼ਰੀਰ ਅਤੇ ਕੁਨੇਤ੍ਰਕ—ਇਹ ਨਾਮ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਗਏ। ਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜਾ-ਧਾਰਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵ ਦੇਹ ਧਾਰਦਾ ਹੈ।
Verse 46
कश्यपो ऽप्युशनाश्चैव च्यवनो ऽथ बृहस्पतिः उतथ्यो वामदेवश् च महायोगो महाबलः
ਕਾਸ਼੍ਯਪ, ਉਸ਼ਨਸ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ), ਚ੍ਯਵਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਥ੍ਯ ਅਤੇ ਵਾਮਦੇਵ—ਇਹ ਮਹਾਬਲੀ ਮਹਾਯੋਗੀ ਰਿਸ਼ੀ ਸਨ। ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਜੀਵ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਕੱਟ ਕੇ ਮੁਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਂਦੇ ਸਨ।
Verse 47
वाचश्रवाः सुधीकश्च श्यावाश्वश् च यतीश्वरः हिरण्यनाभः कौशल्यो लोगाक्षिः कुथुमिस् तथा
ਵਾਚਸ਼੍ਰਵਾ, ਸੁਧੀਕ, ਸ਼੍ਯਾਵਾਸ਼੍ਵ ਅਤੇ ਯਤੀਸ਼੍ਵਰ; ਹਿਰਣ੍ਯਨਾਭ, ਕੌਸ਼ਲ੍ਯ, ਲੋਗਾਖ਼ਿ ਅਤੇ ਕੁਥੁਮੀ—ਇਹ ਸ਼ੈਵ ਧਾਰਾ ਦੇ ਪੂਜ੍ਯ ਦਰਸ਼ਤਾ ਹਨ। ਪਤੀ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਕੇ ਬੱਝੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 48
सुमन्तुर्बर्बरी विद्वान् कबन्धः कुशिकंधरः प्लक्षो दाल्भ्यायणिश्चैव केतुमान् गोपनस् तथा
ਸੁਮੰਤੂ, ਵਿਦਵਾਨ ਬਰਬਰੀ, ਕਬੰਧ, ਕੁਸ਼ਿਕੰਧਰ, ਪਲਕਸ਼, ਅਤੇ ਦਾਲਭਿਆਯਣੀ—ਨਾਲ ਹੀ ਕੇਤੁਮਾਨ ਤੇ ਗੋਪਨ—ਇਹ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸ਼ਰਧੇਯ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 49
भल्लावी मधुपिङ्गश्च श्वेतकेतुस्तपोनिधिः उशिको बृहदश्वश् च देवलः कविरेव च
ਭੱਲਾਵੀ, ਮਧੁਪਿੰਗ, ਤਪੋਨਿਧਿ ਸ਼ਵੇਤਕੇਤੁ, ਉਸ਼ਿਕ, ਬ੍ਰਿਹਦਸ਼ਵ, ਦੇਵਲ ਅਤੇ ਕਵੀ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ੈਵ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤਪ ਤੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 50
शालिहोत्रो ऽग्निवेशश्च युवनाश्वः शरद्वसुः छगलः कुण्डकर्णश् च कुम्भश्चैव प्रवाहकः
ਸ਼ਾਲਿਹੋਤ੍ਰ, ਅਗਨਿਵੇਸ਼, ਯੁਵਨਾਸ਼ਵ, ਸ਼ਰਦਵਸੂ, ਛਗਲ, ਕੁੰਡਕਰਨ, ਕੁੰਭ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਹਕ—ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਜੀਵ (ਪਸ਼ੂ) ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 51
उलूको विद्युतश्चैव मण्डूको ह्याश्वलायनः अक्षपादः कुमारश् च उलूको वत्स एव च
ਉਲੂਕ, ਵਿਦਯੁਤ, ਮੰਡੂਕ ਅਤੇ ਆਸ਼ਵਲਾਯਨ; ਅਕਸ਼ਪਾਦ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਲੂਕ ਅਤੇ ਵਤਸ ਵੀ—ਇਹ ਨਾਮਵਰ ਆਚਾਰਯ ਇਸ ਸ਼ੈਵ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰਕ ਹਨ।
Verse 52
कुशिकश्चैव गर्भश् च मित्रः कौरुष्य एव च शिष्यास्त्वेते महात्मानः सर्वावर्तेषु योगिनाम्
ਕੁਸ਼ਿਕ, ਗਰਭ, ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਕੌਰੁਸ਼੍ਯ—ਇਹ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਹਰ ਆਵਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ; ਯੁਗਾਂ ਯੁਗਾਂ ਪਾਸ਼ੁਪਤ-ਯੋਗ ਦੀ ਧਾਰਾ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 53
विमला ब्रह्मभूयिष्ठा ज्ञानयोगपरायणाः एते पाशुपताः सिद्धा भस्मोद्धूलितविग्रहाः
ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ। ਇਹ ਸਿੱਧ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹਨ।
Verse 54
शिष्याः प्रशिष्याश्चैतेषां शतशो ऽथ सहस्रशः प्राप्य पाशुपतं योगं रुद्रलोकाय संस्थिताः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੈਂਕੜਿਆਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣੇ।
Verse 55
देवादयः पिशाचान्ताः पशवः परिकीर्तिताः तेषां पतित्वात्सर्वेशो भवः पशुपतिः स्मृतः
ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਤੱਕ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀ ‘ਪਸ਼ੂ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਰਵੇਸ਼ ਭਵ ‘ਪਸ਼ੁਪਤੀ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 56
तेन प्रणीतो रुद्रेण पशूनां पतिना द्विजाः योगः पाशुपतो ज्ञेयः परावरविभूतये
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਪਸ਼ੂਆਂ (ਬੱਧ ਜੀਵਾਂ) ਦੇ ਪਤੀ ਰੁਦ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਣੀਤ ਇਹ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ—ਪਰ ਅਤੇ ਅਪਰ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ।
Frequently Asked Questions
It gives a direct causal ladder: from Śiva’s prasāda arises jñāna; from jñāna yoga becomes operative; through yoga mokṣa is attained—making grace the initiating principle of liberation.
Pāśupata Yoga is taught as Rudra’s revealed yogic path for the uplift of beings; since devas through piśācas and all creatures are termed ‘paśu’ (bound beings), Śiva is ‘Paśupati’ (Lord of paśus), and the yoga promulgated by him is therefore Pāśupata.
To authenticate Śaiva knowledge as an unbroken, cyclically renewed transmission: Vyāsa preserves revelation in Dvāpara, while Rudra manifests yogācāryas in Kali—together grounding practice in Purāṇic paramparā across yugas and kalpas.