Adhyaya 39

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे वैष्णवकथनं नामाष्टत्रिंशो ऽध्यायः शैलादिरुवाच श्रुत्वा शक्रेण कथितं पिता मम महामुनिः पुनः पप्रच्छ देवेशं प्रणम्य रचिताञ्जलिः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਵਿੱਚ “ਵੈਸ਼ਣਵ ਕਥਨ” ਨਾਮਕ ਅਠੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸ਼ੈਲਾਦੀ ਬੋਲੇ—ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਵੱਲੋਂ ਕਹੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਮੁਨੀ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 2

शिलाद उवाच भगवन् शक्र सर्वज्ञ देवदेवनमस्कृत शचीपते जगन्नाथ सहस्राक्ष महेश्वर

ਸ਼ਿਲਾਦ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਕ੍ਰ! ਸਰਵਜ੍ਞ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ; ਹੇ ਸ਼ਚੀਪਤੇ, ਜਗੰਨਾਥ, ਸਹਸ੍ਰਾਖ਼, ਮਹੇਸ਼ਵਰ!

Verse 3

युगधर्मान्कथं चक्रे भगवान्पद्मसंभवः वक्तुमर्हसि मे सर्वं सांप्रतं प्रणताय मे

ਭਗਵਾਨ ਪਦਮ-ਸੰਭਵ ਨੇ ਯੁਗ-ਧਰਮ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਏ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਹੁਣ, ਪ੍ਰਣਾਮੀ ਮੈਨੂੰ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ।

Verse 4

शैलादिरुवाच तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शिलादस्य महात्मनः व्याजहार यथादृष्टं युगधर्मं सुविस्तरम्

ਸ਼ੈਲਾਦੀ ਬੋਲੇ—ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ਿਲਾਦ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਗ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ।

Verse 5

शक्र उवाच <चतुर्युग> आद्यं कृतयुगं विद्धि ततस्त्रेतायुगं मुने द्वापरं तिष्यमित्येते चत्वारस्तु समासतः

ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਪਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਜਾਣੋ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਤਿਸ਼੍ਯ (ਕਲੀ)—ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਾਰੇ ਯੁਗ ਹਨ।

Verse 6

सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं च रजस्तमः कलिस्तमश् च विज्ञेयं युगवृत्तिर्युगेषु च

ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਸੱਤਵ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਜਾਣੋ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਰਜੋਗੁਣ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਰਜ-ਤਮ ਮਿਲੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਤਮ—ਇਹੀ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਹੈ।

Verse 7

ध्यानं परं कृतयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते भजनं द्वापरे शुद्धं दानमेव कलौ युगे

ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਸਾਧਨ ਧਿਆਨ ਹੈ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਯੱਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਭਜਨ (ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ), ਅਤੇ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਉਪਾਯ ਹੈ।

Verse 8

चत्वारि च सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश् च तथाविधः

ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਧਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਦੀ ਸੰਧਿਆ-ਅੰਸ਼ ਵੀ ਉਸੇ ਮਾਪ ਦੀ ਹੈ।

Verse 9

चत्वारि च सहस्राणि मानुषाणि शिलाशन आयुः कृतयुगे विद्धि प्रजानामिह सुव्रत

ਹੇ ਸ਼ਿਲਾਸ਼ਨ (ਅਡੋਲ), ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਜਾਣ ਕਿ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 10

ततः कृतयुगे तस्मिन् संध्यांशे च गते तु वै पादावशिष्टो भवति युगधर्मस्तु सर्वतः

ਫਿਰ ਉਸ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸੰਧਿਆ-ਅੰਸ਼ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੇ, ਯੁਗ-ਧਰਮ ਹਰ ਥਾਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੈਰ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ।

Verse 11

चतुर्भागैकहीनं तु त्रेतायुगमनुत्तमम् कृतार्धं द्वापरं विद्धि तदर्धं तिष्यमुच्यते

ਉੱਤਮ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੈਰ ਘੱਟ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦ੍ਵਾਪਰ ਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਅੱਧਾ ਜਾਣੋ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਤਿਸ਼੍ਯ (ਕਲੀ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 12

त्रिशती द्विशती संध्या तथा चैकशती मुने संध्यांशकं तथाप्येवं कल्पेष्वेवं युगे युगे

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਸੰਧਿਆਵਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤਿੰਨ ਸੌ, ਦੋ ਸੌ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੌ (ਮਾਨ) ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਸੰਧਿਆ-ਅੰਸ਼ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ।

Verse 13

आद्ये कृतयुगे धर्मश् चतुष्पादः सनातनः त्रेतायुगे त्रिपादस्तु द्विपादो द्वापरे स्थितः

ਆਦਿ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਤੇ, ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 14

त्रिपादहीनस्तिष्ये तु सत्तामात्रेण धिष्ठितः कृतयुग कृते तु मिथुनोत्पत्तिर् वृत्तिः साक्षाद्रसोल्लसा

ਪਰ ਤਿਸ਼੍ਯ (ਕਲੀ) ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਹੀਨ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਸੱਤਾ-ਮਾਤ੍ਰ ਦੇ ਆਸਰੇ ਟਿਕਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਰਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿਥੁਨ-ਉਤਪੱਤੀ ਸਮਰਸਤਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 15

प्रजास्तृप्ताः सदा सर्वाः सर्वानन्दाश् च भोगिनः अधमोत्तमता तासां न विशेषाः प्रजाः शुभाः

ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਸਦਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਸਨ, ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਭੋਗੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਨੀਚ’ ਤੇ ‘ਉੱਚ’ ਦਾ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਜੀਵ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

Verse 16

तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन्कृते युगे तासां प्रीतिर्न च द्वन्द्वं न द्वेषो नास्ति च क्लमः

ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਰੂਪ ਸਭ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਸਨ। ਆਪਸੀ ਪ੍ਰੀਤ ਸੀ; ਨਾ ਦਵੰਦ ਸਨ, ਨਾ ਦ੍ਵੈਸ਼, ਨਾ ਹੀ ਥਕਾਵਟ।

Verse 17

पर्वतोदधिवासिन्यो ह्य् अनिकेताश्रयास्तु ताः विशोकाः सत्त्वबहुला एकान्तबहुलास् तथा

ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਥਿਰ ਘਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ, ਸਤ੍ਤਵ-ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਏਕਾਂਤ-ਪ੍ਰਿਯ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 18

ता वै निष्कामचारिण्यो नित्यं मुदितमानसाः अप्रवृत्तिः कृतयुगे कर्मणोः शुभपापयोः

ਉਹ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ ਜਾਂ ਪਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਰਮ ਵੱਲ ਕੋਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

Verse 19

वर्णाश्रमव्यवस्था च तदासीन्न च संकरः रसोल्लासः कालयोगात् त्रेताख्ये नश्यते द्विज

ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਪੱਕੀ ਸੀ, ਕੋਈ ਸੰਕਰ ਜਾਂ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਕਾਲ-ਯੋਗ ਕਰਕੇ ਧਰਮ-ਰਸ ਦਾ ਉੱਲਾਸ ਤ੍ਰੇਤਾ ਨਾਮਕ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਘਟ ਕੇ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 20

तस्यां सिद्धौ प्रनष्टायाम् अन्या सिद्धिः प्रजायते अपां सौक्ष्म्ये प्रतिगते तदा मेघात्मना तु वै

ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਹੋਰ ਸਿੱਧੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਜਲ ਆਪਣੀ ਸੂਖਮ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੇਘ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

मेघेभ्यस्तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टिसर्जनम् सकृद् एव तथा वृष्ट्या संयुक्ते पृथिवीतले

ਗੱਜਣ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਵਰਖਾ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਰਖਾ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਧਰਤੀ ਜਲ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਕੇ ਜਲ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 22

प्रादुरासंस्तदा तासां वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः सर्ववृत्त्युपभोगस्तु तासां तेभ्यः प्रजायते

ਤਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਹ ਰੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਜੋ ‘ਘਰ’ ਕਹੇ ਗਏ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਜੀਵਿਕਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭੋਗ—ਆਹਾਰ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ—ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

Verse 23

वर्तयन्ति स्म तेभ्यस्तास् त्रेतायुगमुखे प्रजाः ततः कालेन महता तासामेव विपर्ययात्

ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਚੱਲ ਪਈਆਂ। ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਕਾਲ ਦੇ ਬਹਾਅ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਦੇ ਉਲਟੇ ਪੈ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਹ ਕ੍ਰਮ ਢਲਣ ਲੱਗਾ।

Verse 24

रागलोभात्मको भावस् तदा ह्याकस्मिको ऽभवत् विपर्ययेण तासां तु तेन तत्कालभाविना

ਤਦੋਂ ਰਾਗ ਅਤੇ ਲੋਭ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇਕ ਅਚਾਨਕ ਭਾਵ ਉੱਠਿਆ। ਪਰ ਉਸੇ ਸਮੇਂ-ਬੱਧ, ਛਣਿਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇ ਉਲਟੇ ਪੈ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪਲਟ ਗਈ।

Verse 25

प्रणश्यन्ति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रान्ता मैथुनोद्भवाः

ਤਦੋਂ ‘ਘਰ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਸਰੇ ਮਿਟ ਗਏ, ਤਾਂ ਮੈਥੁਨ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਜੀਵ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਭਟਕਦੇ ਫਿਰੇ।

Verse 26

अपि ध्यायन्ति तां सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा प्रादुर्बभूवुस्तासां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः

ਤਦੋਂ ਸਤ੍ਯ-ਅਭਿਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਤ੍ਯ-ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ‘ਘਰ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।

Verse 27

वस्त्राणि ते प्रसूयन्ते फलान्याभरणानि च तेष्वेव जायते तासां गन्धवर्णरसान्वितम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੱਪੜੇ, ਫਲ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੁਗੰਧ, ਰੰਗ ਅਤੇ ਰਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 28

अमाक्षिकं महीवीर्यं पुटके पुटके मधु तेन ता वर्तयन्ति स्म सुखमायुः सदैव हि

ਹਰ ਛੋਟੇ ਪਟਾਰੇ ਵਿੱਚ ਮੱਖੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਧੁ ਸੀ। ਉਸੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਖ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਸਦਾ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।

Verse 29

हृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या प्रजा वै विगतज्वराः ततः कालान्तरेणैव पुनर्लोभावृतास्तु ताः

ਉਸ ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਜ਼ੁਕਾਮ-ਜਵਰ ਦੀ ਪੀੜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਪਰ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਉਹ ਫਿਰ ਲੋਭ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਏ।

Verse 30

वृक्षांस्तान्पर्यगृह्णन्ति मधु वा माक्षिकं बलात् तासां तेनोपचारेण पुनर्लोभकृतेन वै

ਲੋਭ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਮੱਖੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਦ ਵੀ ਬਲ ਨਾਲ ਖੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ‘ਸੇਵਾ’—ਜੋ ਨਵਾਂ ਲੋਭ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਨਾਲ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਲੋਭ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 31

प्रनष्टा मधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित् तस्यामेवाल्पशिष्टायां सिद्ध्यां कालवशात्तदा

ਤਦੋਂ ਕਾਲ (ਸਮਾਂ) ਦੇ ਵੱਸ ਨਾਲ, ਸ਼ਹਿਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਸਮੇਤ ਕਲਪ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਅਤੇ ਜੋ ਸਿੱਧੀ ਬਚੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ।

Verse 32

आवर्तनात्तु त्रेतायां द्वन्द्वान्यभ्युत्थितानि वै शीतवर्षातपैस्तीव्रैस् ततस्ता दुःखिता भृशम्

ਪਰ ਜਦੋਂ ਯੁਗ ਤ੍ਰੇਤਾ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ, ਤਾਂ ਦਵੰਦ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਤਿੱਖੀ ਠੰਢ, ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਸੜਦੀ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ।

Verse 33

द्वन्द्वैः सम्पीड्यमानाश् च चक्रुर् आवरणानि तु कृतद्वन्द्वप्रतीघाताः केतनानि गिरौ ततः

ਦਵੰਦਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤਦ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਘੇਰੇ/ਆਵਰਨ ਬਣਾਏ। ਫਿਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਦਵੰਦ ਦੇ ਆਘਾਤ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਝੰਡੇ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਕੇਤਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ।

Verse 34

पूर्वं निकामचारास्ता ह्य् अनिकेता अथावसन् यथायोगं यथाप्रीति निकेतेष्ववसन्पुनः

ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫਿਰਦੇ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਥਿਰ ਵਸੇਬੇ ਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਮੁੜ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 35

कृत्वा द्वन्द्वोपघातांस्तान् वृत्त्युपायमचिन्तयन् नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਦੇ ਆਘਾਤ ਸਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਜੀਵਿਕਾ ਦਾ ਉਪਾਅ ਸੋਚਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਲਪ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਧੁ ਸਮੇਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

Verse 36

विवादव्याकुलास्ता वै प्रजास्तृष्णाक्षुधार्दिताः ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः

ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਵਿਵਾਦ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਸੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ। ਤਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਿੱਧੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 37

वार्तायाः साधिकाप्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः तासां वृष्ट्युदकादीनि ह्य् अभवन्निम्नगानि तु

ਪਹਿਲੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਇਕ ਹੋਰ ਵਰਖਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਯਤ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਸੀ। ਉਸ ਵਰਖਾ ਦੇ ਜਲ ਤੋਂ ਧਾਰਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਜੋ ਨੀਚਲੇ ਭੂਭਾਗਾਂ ਵੱਲ ਵਹਿ ਗਈਆਂ।

Verse 38

अभवन्वृष्टिसंतत्या स्रोतस्थानानि निम्नगाः एवं नद्यः प्रवृत्तास्तु द्वितीये वृष्टिसर्जने

ਲਗਾਤਾਰ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਸਰੋਤ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਜਲ-ਮਾਰਗ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਧਾਰਾਂ ਨੀਚੇ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜੀ ਵਰਖਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਨਦੀਆਂ ਚੱਲ ਪਈਆਂ।

Verse 39

ये पुनस्तदपां स्तोकाः पतिताः पृथिवीतले अपां भूमेश् च संयोगाद् ओषध्यस्तास्तदाभवन्

ਜੋ ਜਲ-ਬੂੰਦਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀਆਂ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਬਣ ਗਈਆਂ।

Verse 40

अथाल्पकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षगुल्माश् च जज्ञिरे

ਤਦੋਂ ਹਲਕੀ ਕਾਸ਼ਤ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਬੀਜੇ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ, ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ—ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਬੂਟੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਰੁੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ।

Verse 41

प्रादुर्भूतानि चैतानि वृक्षजात्यौषधानि च तेनौषधेन वर्तन्ते प्रजास्त्रेतायुगे तदा

ਤਦੋਂ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਔਖਧੀ-ਰੂਪ ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਉਸ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਔਖਧੀਆਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਸੀ।

Verse 42

ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभश् च सर्वशः अवश्यं भाविनार्थेन त्रेतायुगवशेन च

ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਮੁੜ ਰਾਗ ਅਤੇ ਲੋਭ ਉੱਠਿਆ—ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੀ ਸੀ ਉਸ ਦੀ ਅਟੱਲਤਾ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਸ਼ ਵੀ।

Verse 43

ततस्ताः पर्यगृह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान् वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम्

ਤਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਲ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦਰਿਆਈ ਇਲਾਕੇ, ਖੇਤਰ, ਪਹਾੜ, ਅਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤ, ਝਾੜੀਆਂ ਤੇ ਔਖਧੀਆਂ ਵੀ ਘੇਰ ਕੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਲੱਗੇ।

Verse 44

विपर्ययेण चौषध्यः प्रनष्टास्ताश्चतुर्दश मत्वा धरां प्रविष्टास्ता इत्यौषध्यः पितामहः

ਫਿਰ ਵਿਪਰਯਯ ਕਾਰਨ ਉਹ ਚੌਦਾਂ ਔਖਧੀਆਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈਆਂ—ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈਆਂ; ਔਖਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਇਉਂ ਕਿਹਾ।

Verse 45

दुदोह गां प्रयत्नेन सर्वभूतहिताय वै तदाप्रभृति चौषध्यः फालकृष्टास्त्वितस्ततः

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਯਤਨ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦਾ ਦੋਹਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹਲ ਨਾਲ ਜੋਤੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਔਖਧੀ ਤੇ ਪੋਸ਼ਕ ਬੂਟੀਆਂ ਹਰ ਥਾਂ ਉੱਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।

Verse 46

वार्तां कृषिं समायाता वर्तुकामाः प्रयत्नतः वार्ता वृत्तिः समाख्याता कृषिकामप्रयत्नतः

ਜੋ ਲੋਕ ਜੀਵਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਵਾਰਤਾ—ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੰਮ—ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ‘ਵਾਰਤਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਖੇਤੀ ਦੇ ਸੱਚੇ ਯਤਨ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।

Verse 47

अन्यथा जीवितं तासां नास्ति त्रेतायुगात्यये हस्तोद्भवा ह्यपश्चैव भवन्ति बहुशस्तदा

ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ‘ਹਸਤੋਦਭਵ’ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਪਸ਼ੂ’—ਯਜ्ञ-ਵਿਧੀ ਦੇ ਯੋਗ—ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 48

तत्रापि जगृहुः सर्वे चान्योन्यं क्रोधमूर्छिताः सुतदारधनाद्यांस्तु बलाद्युगबलेन तु

ਉੱਥੇ ਵੀ ਸਭ ਲੋਕ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਯੁਗ-ਬਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਧਨ ਆਦਿ ਵੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਖੋਹ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।

Verse 49

मर्यादायाः प्रतिष्ठार्थं ज्ञात्वा तदखिलं विभुः ससर्ज क्षत्रियांस्त्रातुं क्षतात्कमलसंभवः

ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਲਈ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਰਵਸਮਰਥ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਹਾਨੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 50

वर्णाश्रमप्रतिष्ठां च चकार स्वेन तेजसा वृत्तेन वृत्तिना वृत्तं विश्वात्मा निर्ममे स्वयम्

ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵਰਣ‑ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ। ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਜਗਤਪਤੀ ਨੇ ਲੋਕ‑ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਿਯਤ ਮਰਯਾਦਾ ਆਪ ਰਚੀ।

Verse 51

यज्ञप्रवर्तनं चैव त्रेतायामभवत्क्रमात् पशुयज्ञं न सेवन्ते केचित्तत्रापि सुव्रताः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ‑ਪ੍ਰਵਰਤਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਸੁਵ੍ਰਤੀ ਜਨ ਪਸ਼ੂ‑ਯਜ੍ਞ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਉਹ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ ਨੂੰ ਹੀ ਚੁਣਦੇ ਸਨ।

Verse 52

बलाद्विष्णुस्तदा यज्ञम् अकरोत्सर्वदृक् क्रमात् द्विजास्तदा प्रशंसन्ति ततस्त्वाहिंसकं मुने

ਤਦੋਂ ਸਰਵਦਰਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਲੋੜ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਯਜ੍ਞ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਹ ਅਹਿੰਸਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 53

द्वापरेष्वपि वर्तन्ते मतिभेदास्तदा नृणाम् मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्ता प्रसिध्यति

ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬਾਣੀ—ਤਿੰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ—ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਮਾਚਰਨ ਅਤੇ ਲੋਕ‑ਵਿਵਸਥਾ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।

Verse 54

तदा तु सर्वभूतानां कायक्लेशवशात्क्रमात् लोभो भृतिर्वणिग्युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः

ਤਦੋਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਹ‑ਕਲੇਸ਼ ਹਾਵੀ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਲੋਭ ਉੱਠਦਾ ਹੈ; ਰੋਜ਼ੀ‑ਰੋਟੀ ਭਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਣਜਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਅ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 55

वेदशाखाप्रणयनं धर्माणां संकरस् तथा वर्णाश्रमपरिध्वंसः कामद्वेषौ तथैव च

ਵੇਦ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਸ਼ਾਖਾਂ ਫੈਲਣਗੀਆਂ; ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਕਰ ਤੇ ਭਰਮ ਹੋਵੇਗਾ; ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋਵੇਗੀ; ਅਤੇ ਕਾਮ ਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਣਗੇ।

Verse 56

द्वापरे तु प्रवर्तन्ते रागो लोभो मदस् तथा वेदो व्यासैश्चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु

ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਰਾਗ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਮਦ ਉੱਠਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਆਦਿ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਵੇਦ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 57

एको वेदश्चतुष्पादस् त्रेतास्विह विधीयते संक्षयादायुषश्चैव व्यस्यते द्वापरेषु सः

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵੇਦ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪਾਦਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਯੁ ਘਟਣ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੰਡ ਕੇ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 58

ऋषिपुत्रैः पुनर्भेदा भिद्यन्ते दृष्टिविभ्रमैः मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरवर्णविपर्ययैः

ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਭਰਮ ਕਾਰਨ ਭੇਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਬਦਲਣ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸੁਰ ਤੇ ਵਰਣ ਦੇ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਨਾਲ।

Verse 59

संहिता ऋग्यजुःसाम्नां संहन्यन्ते मनीषिभिः सामान्या वैकृताश्चैव द्रष्टृभिस्तैः पृथक्पृथक्

ਰਿਗ, ਯਜੁਹ ਅਤੇ ਸਾਮ ਦੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਨੀਸ਼ੀ ਜਨ ਸੰਕਲਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਰਿਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਤੇ ਵੈਕ੍ਰਿਤ—ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ—ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 60

ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्रप्रवचनानि च अन्ये तु प्रस्थितास्तान्वै केचित्तान्प्रत्यवस्थिताः

ਕੁਝ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗ੍ਰੰਥ, ਕਲਪ-ਸੂਤਰ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ; ਹੋਰ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਉਪਦੇਸ਼-ਮਾਰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਪਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ-ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 61

इतिहासपुराणानि भिद्यन्ते कालगौरवात् ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा

ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ ਕਾਲ ਦੇ ਗੌਰਵ-ਅਧਿਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮ, ਪਾਦਮ, ਵੈਸ਼ਣਵ, ਸ਼ੈਵ ਅਤੇ ਭਾਗਵਤ—ਇਉਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 62

भविष्यं नारदीयं च मार्कण्डेयमतः परम् आग्नेयं ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गं वाराहमेव च

ਫਿਰ ਭਵਿੱਖ੍ਯ, ਨਾਰਦੀਯ ਅਤੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਗਨੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ, ਲੈੰਗ ਅਤੇ ਵਾਰਾਹ ਪੁਰਾਣ ਵੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 63

वामनाख्यं ततः कूर्मं मात्स्यं गारुडमेव च स्कान्दं तथा च ब्रह्माण्डं तेषां भेदः प्रकथ्यते

ਅਗਲੇ ਵਾਮਨ, ਫਿਰ ਕੂਰਮ, ਮਾਤਸ੍ਯ, ਗਾਰੁੜ; ਅਤੇ ਸਕਾਂਦ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੇਦ (ਵਰਗੀਕਰਨ) ਵੀ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 64

लैङ्गम् एकादशविधं प्रभिन्नं द्वापरे शुभम् मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनो ऽङ्गिराः

ਸ਼ੁਭ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ-ਤੱਤਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ੈਵ ਪਰੰਪਰਾ ਗਿਆਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਈ; ਇਹ ਮਨੂ, ਅਤ੍ਰੀ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਹਾਰੀਤ, ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ, ਉਸ਼ਨਸ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 65

यमापस्तम्बसंवर्ताः कात्यायनबृहस्पती पराशरव्यासशङ्खलिखिता दक्षगौतमौ

ਯਮ, ਆਪਸਤੰਬ, ਸੰਵਰਤ, ਕਾਤ੍ਯਾਯਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ; ਪਰਾਸ਼ਰ, ਵਿਆਸ, ਸ਼ੰਖ, ਲਿਖਿਤ ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ ਤੇ ਗੌਤਮ—ਇਹ ਸਭ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਆਚਾਰ੍ਯ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 66

शातातपो वसिष्ठश् च एवमाद्यैः सहस्रशः अवृष्टिर्मरणं चैव तथा व्याध्याद्युपद्रवाः

ਸ਼ਾਤਾਤਪ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਅਜਿਹੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਰੋਗ ਆਦਿ ਉਪਦ੍ਰਵ ਉੱਠੇ। ਜਦੋਂ ਪਸ਼ੁ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਾਸ਼ (ਬੰਧਨ) ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹਿਕ ਵਿਘਨਾਂ ਵਾਂਗ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 67

वाङ्मनःकर्मजैर् दुःखैर् निर्वेदो जायते ततः निर्वेदाज्जायते तेषां दुःखमोक्षविचारणा

ਬਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਵੇਦ (ਵੈਰਾਗ) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਨਿਰਵੇਦ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ-ਮੋਖ ਦੀ ਵਿਚਾਰਣਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ।

Verse 68

विचारणाच्च वैराग्यं वैराग्याद्दोषदर्शनम् दोषाणां दर्शनाच्चैव द्वापरे ज्ञानसंभवः

ਵਿਚਾਰਣਾ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਦਯ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 69

एषा रजस्तमोयुक्ता वृत्तिर् वै द्वापरे स्मृता आद्ये कृते तु धर्मो ऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्तते

ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇਹ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦੀ ਲੱਛਣ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਦਿ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਧਰਮ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਵਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 70

द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे

ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਗਾਂ-ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਖ਼ਸਾਰਾ ਪਾਸ਼ (ਬੰਧਨ) ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ (ਜੀਵ) ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੱਸ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਬਿਨਾ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ।