Adhyaya 90
यतिप्रायश्चित्तविधानम् (Ascetic Atonements and Discipline)
ਸੂਤ ਯਤੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ਿਵ-ਉਕਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਪ ਨੂੰ ਵਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਦੱਸ ਕੇ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਸਾਵਧਾਨ ਸਾਧਕ ਲਈ ਯੋਗ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਿਆਨੀ ਅਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪਰਮ ਪਦ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਭਿਖਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਵਰਤ-ਉਪਵਰਤ, ਅਪਰਾਧ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤਾਂ ਦੀ ਪੜਾਅਵਾਰ ਵਿਧੀ, ਕਾਮ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸਤ੍ਰੀ-ਸੰਗ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ-ਸਹਿਤ ਸਾਂਤਪਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ, ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪਰਤਣ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਅਸੱਤ ਤੋਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੋਰੀ ਨੂੰ ਮਹਾਧਰਮ-ਵਿਰੋਧੀ, ਹਿੰਸਾ-ਸਮ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਧਨ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਭਾਰੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਲਈ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਕਰਮ-ਵਚਨ-ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਅਹਿੰਸਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ; ਛੋਟੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅਣਜਾਣੇ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰਾਤਿਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਜਾਂ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ। ਰਾਤ/ਦਿਨ ਦੇ ਸ੍ਰਾਵ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ-ਉਪਵਾਸ, ਨਿਸ਼ਿਧ ਭੋਜਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ, ਅਤੇ ਉਲੰਘਣਾ ਲਈ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ-ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਯਤੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਜਾਣ ਕੇ ਸਰਵਭੂਤ-ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सदाचारकथनं नामैकोननवतितमो ऽध्यायः सूत उवाच अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि यतीनामिह निश्चितम् प्रायश्चित्तं शिवप्रोक्तं यतीनां पापशोधनम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਸਦਾਚਾਰ ਕਥਨ’ ਨਾਮਕ ਇਕੋਨਨੱਬੇਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਯਤੀਆਂ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਯਤੀਆਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
पापं हि त्रिविधं ज्ञेयं वाङ्मनःकायसंभवम् सततं हि दिवा रात्रौ येनेदं वेष्ट्यते जगत्
ਪਾਪ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਜਾਣੋ—ਬਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ। ਦਿਨ ਰਾਤ ਨਿਰੰਤਰ ਇਸੇ ਨਾਲ ਜਗਤ ਢੱਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ ਪਾਸ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਪਤੀ—ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ—ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
Verse 3
तत्कर्मणा विनाप्येष तिष्ठतीति परा श्रुतिः क्षणमेवं प्रयोज्यं तु आयुष्यं तु विधारणम्
ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਖਾਸ ਕਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਇਹ (ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ) ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਆਯੁ ਦੇ ਧਾਰਣ ਅਤੇ ਥਿਰਤਾ ਲਈ।
Verse 4
भवेद्योगो ऽप्रमत्तस्य योगो हि परमं बलम् न हि योगात्परं किंचिन् नराणां दृश्यते शुभम्
ਜੋ ਅਪ੍ਰਮੱਤ ਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਯੋਗ ਹੀ ਪਰਮ ਬਲ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਸ਼ੁਭ ਮੰਗਲ ਨਹੀਂ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਸ ਛਿੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵ ਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
तस्माद् योगं प्रशंसन्ति धर्मयुक्ता मनीषिणः अविद्यां विद्यया जित्वा प्राप्यैश्वर्यमनुत्तमम्
ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਮਨੀਸ਼ੀ ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਅਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਅਨੁੱਤਮ ਐਸ਼ਵਰਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 6
दृष्ट्वा परावरं धीराः परं गच्छन्ति तत्पदम् व्रतानि यानि भिक्षूणां तथैवोपव्रतानि च
ਪਰ ਅਤੇ ਅਪਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਧੀਰ ਜਨ ਉਸ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਿਖਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਵਰਤ ਅਤੇ ਉਪਵਰਤ (ਸਹਾਇਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ) ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।
Verse 7
एकैकातिक्रमे तेषां प्रायश्चित्तं विधीयते उपेत्य तु स्त्रियं कामात् प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत्
ਉਹਨਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਹਰ-ਹਰ ਉਲੰਘਣ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਕਾਮ ਵਸ਼ ਕੋਈ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਉਚਿਤ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 8
प्राणायामसमायुक्तं चरेत्सांतपनं व्रतम् ततश्चरति निर्देशात् कृच्छ्रं चान्ते समाहितः
ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਾਂਤਪਨ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ ਤਪ ਵੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਾਹਿਤ ਰੱਖੇ।
Verse 9
पुनर् आश्रमम् आगत्य चरेद्भिक्षुरतन्द्रितः न धर्मयुक्तमनृतं हिनस्तीति मनीषिणः
ਮੁੜ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਭਿਖਸ਼ੂ ਨੂੰ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਧਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਸੱਤ ਵੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਧਰਮ-ਹਿਤ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
तथापि न च कर्तव्यं प्रसंगो ह्येष दारुणः अहोरात्रोपवासश् च प्राणायामशतं तथा
ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਗਾਵ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਾਰੁਣ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਸੌ ਚੱਕਰ ਕਰੇ।
Verse 11
असद्वादो न कर्तव्यो यतिना धर्मलिप्सुना परमापद्गतेनापि न कार्यं स्तेयमप्युत
ਧਰਮ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਯਤੀ ਨੂੰ ਅਸਦ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਬੋਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ। ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਆਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੋਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ—ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣੀ।
Verse 12
इम्पोर्तन्चे ओफ़् पोस्सेस्सिओन् स्तेयादभ्यधिकः कश्चिन् नास्त्यधर्म इति श्रुतिः हिंसा ह्येषा परा सृष्टा स्तैन्यं वै कथितं तथा
ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ—ਪਰਿਗ੍ਰਹ (ਮਲਕੀਅਤ ਦੀ ਲਾਲਸਾ) ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਚੋਰੀ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ। ਐਸੀ ਚੋਰੀ ਪਰਮ ਹਿੰਸਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸਤੈਨ੍ਯ’ ਅਤੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ‘ਹਿੰਸਾ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 13
यदेतद्द्रविणं नाम प्राणा ह्येते बहिश्चराः स तस्य हरते प्राणान् यो यस्य हरते धनम्
ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਧਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਹੀ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਵਹਾਉ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦਾ ਧਨ ਹੜਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਹੜਪਦਾ ਹੈ—ਪਸ਼ੂ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਦੇ ਜੀਵਨ-ਆਧਾਰ ਖੋਹ ਕੇ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪਾਸ਼ (ਬੰਧਨ) ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
एवं कृत्वा सुदुष्टात्मा भिन्नवृत्तो व्रताच्च्युतः भूयो निर्वेदमापन्नश् चरेच्चान्द्रायणं व्रतम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਜੋ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ, ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਵਰਤ ਤੋਂ ਚਿਉਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਮੁੜ ਸੱਚੇ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਸ਼ੂ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਦੇ ਪਾਸ਼ ਢਿੱਲੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਪਰਤੇ।
Verse 15
विधिना शास्त्रदृष्टेन संवत्सरमिति श्रुतिः ततः संवत्सरस्यान्ते भूयः प्रक्षीणकल्मषः पुनर्निर्वेदमापन्नश् चरेद्भिक्षुरतन्द्रितः
ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ—ਸ਼ਾਸਤਰ-ਦਿੱਖੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਾ ਇਕ ਸਾਲ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਕਲਮਸ਼ ਹੋਰ ਘਟ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਭਿਖਸ਼ੂ ਮੁੜ ਨਿਰਵੇਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਬਿਨਾ ਪ੍ਰਮਾਦ ਭਿਖਿਆ-ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਰਹੇ।
Verse 16
अहिंसा सर्वभूतानां कर्मणा मनसा गिरा अकामादपि हिंसेत यदि भिक्षुः पशून् कृमीन्
ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਹਿੰਸਾ ਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਜੇ ਭਿਖਸ਼ੂ ਬਿਨਾ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਜਾਂ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਰਤ-ਭੰਗ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਕਿਰਪਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਪਸ਼ੂ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਲਈ ਇਹ ਸੰਯਮ ਪਾਸ਼ ਢਿੱਲੇ ਕਰਨ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਮੋੜਦਾ ਹੈ।
Verse 17
कृच्छ्रातिकृच्छ्रं कुर्वीत चान्द्रायणमथापि वा स्कन्देदिन्द्रियदौर्बल्यात् स्त्रियं दृष्ट्वा यतिर्यदि
ਜੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਦੁਰਬਲਤਾ ਕਰਕੇ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੋਈ ਯਤੀ ਸਖਲਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਠੋਰ ‘ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰਾਤਿਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ’ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰੇ, ਜਾਂ ‘ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ’ ਵਰਤ ਧਾਰੇ। ਇਸ ਤਪ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ ਕਰਕੇ ਪਾਸ਼ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਪਤੀ—ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਪਰਤਦਾ ਹੈ।
Verse 18
तेन धारयितव्या वै प्राणायामास्तु षोडश दिवा स्कन्नस्य विप्रस्य प्रायश्चित्तं विधीयते
ਇਸ ਲਈ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਸਖਲਿਤ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਇਹੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਲ-ਰੂਪ ਪਾਸ਼ ਢਿੱਲਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 19
त्रिरात्रमुपवासाश् च प्राणायामशतं तथा रात्रौ स्कन्नः शुचिः स्नात्वा द्वादशैव तु धारणा
ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸੌ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵੀ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਰਾਤ ਨੂੰ—ਜੇ ਸਖਲਿਤ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ—ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਧਾਰਣਾ (ਏਕਾਗ੍ਰ ਧਿਆਨ) ਕਰੇ; ਇਹ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ।
Verse 20
प्राणायामेन शुद्धात्मा विरजा जायते द्विजाः एकान्नं मधुमांसं वा अशृतान्नं तथैव च
ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਅੰਤਰਕਰਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਰਜ ਦੀ ਧੂੜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ, ਜਾਂ (ਵਿਧੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ) ਮਧੁ-ਮਾਸ, ਅਤੇ ਕੱਚਾ ਅੰਨ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ—ਇਸ ਨਾਲ ਯੋਗ-ਸਥਿਰਤਾ ਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ।
Verse 21
अभोज्यानि यतीनां तु प्रत्यक्षलवणानि च एकैकातिक्रमात्तेषां प्रायश्चित्तं विधीयते
ਯਤੀਆਂ ਲਈ ਕੁਝ ਭੋਜਨ ਮਨਾਹੀ ਹਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰੋਂ ਉੱਪਰੋਂ ਨਮਕ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਦੀ ਵੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਨਿਯਮ-ਭੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਲਈ।
Verse 22
प्राजापत्येन कृच्छ्रेण ततः पापात्प्रमुच्यते व्यतिक्रमाश् च ये केचिद् वाङ्मनःकायसंभवाः
ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਵਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਜੋ ਵੀ ਅਤਿਕ੍ਰਮ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 23
सद्भिः सह विनिश्चित्य यद्ब्रूयुस्तत्समाचरेत्
ਸੱਜਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਜੋ ਉਹ ਆਖਣ, ਓਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ-ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ ਇਹੀ ਆਚਰਨ ਪਸ਼ੂ (ਜੀਵ) ਦੇ ਪਾਸ਼ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤੀ—ਸ਼ਿਵ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
चरेद्धि शुद्धः समलोष्टकाञ्चनः समस्तभूतेषु च सत्समाहितः स्थानं ध्रुवं शाश्वतमव्ययं तु परं हि गत्वा न पुनर्हि जायते
ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਜੀਵੇ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਸਮਝੇ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲ ਸਤਿ-ਸਮਾਹਿਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ। ਪਤੀ—ਸ਼ਿਵ—ਦੇ ਪਰਮ, ਧ੍ਰੁਵ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਯ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
Frequently Asked Questions
Pāpa is defined as threefold: arising from speech (vāk), mind (manas), and body (kāya), and these continuously shape bondage unless purified through discipline and yogic vigilance.
The chapter prescribes prāṇāyāma combined with fasting and vratas such as sāntapana, kṛcchra (and kṛcchrātikṛcchra), prājāpatya-kṛcchra, and cāndrāyaṇa—applied in graded form depending on the lapse (sexual misconduct, harm, falsehood, theft, and food violations).