Adhyaya 108
उपमन्युना कृष्णाय पाशुपतज्ञान-प्रदानम् तथा दानविधि-फलश्रुतिः
ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਸਹਿਜ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਪਾਸ਼ੁਪਤ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ-ਵ੍ਰਤ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ? ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਵਾਸੁਦੇਵ ਸਵੈਛਾ ਨਾਲ ਅਵਤਾਰ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਦੇਹ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਧੌਮ੍ਯ ਦੇ ਜੇਠੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਕੋਲ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਗਿਆ, ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕੀਤੀ। ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਦੀ ਕੇਵਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦੇਹ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਮਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ; ਭਸਮ-ਲਿਪਤ ਤੇਜਸਵੀ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਤੱਤਵ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਏਕਾਤਮ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪਾਸ਼ੁਪਤ-ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਾਂਬ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵਰ ਲਿਆ; ਫਿਰ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਨਾਲ ਯੋਗ-ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਅੱਗੇ ਮੋਖਸ਼-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਦਾਨ-ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੇਖਲਾ, ਡੰਡ-ਆਧਾਰ, ਪੱਖਾ, ਲਿਖਣ ਦੇ ਸਾਧਨ, ਉਸਤਰਾ/ਕੈਂਚੀ, ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਧਾਤਾਂ ਆਦਿ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭਸਮਧਾਰੀ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰੋ। ਫਲ—ਪਾਪ-ਖ਼ਯ, ਕੁਲ-ਉੱਥਾਨ, ਰੁਦ੍ਰਪਦ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ; ਅਤੇ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे उपमन्युचरितं नाम सप्ताधिकशततमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः दृष्टो ऽसौ वासुदेवेन कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा धौम्याग्रजस्ततो लब्धं दिव्यं पाशुपतं व्रतम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਉਪਮਨ੍ਯੁਚਰਿਤ’ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੌ ਸੱਤਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਧੌਮ੍ਯ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਅਕਲਿਸ਼ਟ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਦੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 2
कथं लब्धं तदा ज्ञानं तस्मात्कृष्णेन धीमता वक्तुमर्हसि तां सूत कथां पातकनाशिनीम्
ਉਹ ਗਿਆਨ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਧੀਮਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ? ਹੇ ਸੂਤ, ਉਹ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਕਥਾ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਹੋ।
Verse 3
सूत उवाच स्वेच्छया ह्यवतीर्णो ऽपि वासुदेवः सनातनः निन्दयन्नेव मानुष्यं देहशुद्धिं चकार सः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਨਾਤਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅਵਤਾਰ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਹਾਲਤ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਭਾਵ ਨਾਲ ਦੇਹ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 4
पुत्रार्थं भगवांस्तत्र तपस्तप्तुं जगाम च आश्रमं चोपमन्योर्वै दृष्टवांस्तत्र तं मुनिम्
ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਉੱਥੇ ਤਪ ਕਰਨ ਗਏ। ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।
Verse 5
नमश्चकार तं दृष्ट्वा धौम्याग्रजमहो द्विजाः बहुमानेन वै कृष्णस् त्रिः कृत्वा वै प्रदक्षिणम्
ਧੌਮ੍ਯ ਦੇ ਪੂਜ੍ਯ ਅਗਰਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਨ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਵੀ ਡੂੰਘੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕੀਤੀ।
Verse 6
तस्यावलोकनादेव मुनेः कृष्णस्य धीमतः नष्टमेव मलं सर्वं कायजं कर्म्मजं तथा
ਉਸ ਧੀਮਾਨ ਮੁਨੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਾਰੀ ਮਲਿਨਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ—ਦੇਹਜ ਵੀ ਅਤੇ ਕਰਮਜ ਵੀ।
Verse 7
भस्मनोद्धूलनं कृत्वा उपमन्युर्महाद्युतिः तमग्निरिति विप्रेन्द्रा वायुरित्यादिभिः क्रमात्
ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਭਸਮ ਲਗਾ ਕੇ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇੰਦਰੋ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਅਗਨੀ’, ‘ਵਾਯੂ’ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ (ਸ਼ਿਵ ਦਾ) ਆਵਾਹਨ ਕੀਤਾ।
Verse 8
दिव्यं पाशुपतं ज्ञानं प्रददौ प्रीतमानसः मुनेः प्रसादान्मान्यो ऽसौ कृष्णः पाशुपते द्विजाः
ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਮੁਨੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਨਯ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 9
तपसा त्वेकवर्षान्ते दृष्ट्वा देवं महेश्वरम् सांबं सगणमव्यग्रं लब्धवान्पुत्रमात्मनः
ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ—ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ (ਸਾਂਬ), ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ—ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 10
तदाप्रभृति तं कृष्णं मुनयः संशितव्रताः दिव्याः पाशुपताः सर्वे तस्थुः संवृत्य सर्वदा
ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਮੁਨੀ—ਕਠੋਰ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ—ਉਸ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਵਰਨ ਸਵਰੂਪ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਦਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ-ਸੇਵਾ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਰਹੇ।
Verse 11
अन्यं च कथयिष्यामि मुक्त्यर्थं प्राणिनां सदा सौवर्णीं मेखलां कृत्वा आधारं दण्डधारणम्
ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਮੈਂ ਹੋਰ ਇੱਕ ਵਰਤ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੇਖਲਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਧਾਰ-ਰੂਪ ਡੰਡਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 12
सौवर्णं पिण्डिकं चापि व्यजनं दण्डमेव च नरैः स्त्रियाथ वा कार्यं मषीभाजनलेखनीम्
ਮਰਦ ਹੋਣ ਜਾਂ ਔਰਤਾਂ—ਸਭ ਨੇ—ਸੋਨੇ ਦਾ ਪਿੰਡ, ਵਿਆਜਨ (ਪੱਖਾ) ਅਤੇ ਡੰਡਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਸਿਆਹੀ ਦਾ ਬਰਤਨ ਤੇ ਲੇਖਣੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀ ਹੈ।
Verse 13
क्षुराः कर्तरिका चापि अथ पात्रमथापि वा पाशुपताय दातव्यं भस्मोद्धूलितविग्रहैः
ਉਸਤਰਾ, ਛੋਟੀ ਕੈਂਚੀ (ਕਰਤਰਿਕਾ) ਅਤੇ ਭਿੱਖਿਆ-ਪਾਤਰ ਆਦਿ ਬਰਤਨ—ਭਸਮ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਦੇਹ ਵਾਲੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਭਗਤ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹਨ।
Verse 14
सौवर्णं राजतं वापि ताम्रं वाथ निवेदयेत् आत्मवित्तानुसारेण योगिनं पूजयेद्बुधः
ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ ਜਾਂ ਤਾਂਬਾ—ਜੋ ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਹੋਵੇ—ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਜਨ ਯੋਗੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 15
ते सर्वे पापनिर्मुक्ताः समस्तकुलसंयुताः यान्ति रुद्रपदं दिव्यं नात्र कार्या विचारणा
ਉਹ ਸਾਰੇ ਭਗਤ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਮੂਹ ਕੁਲ ਸਮੇਤ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਾ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 16
तस्मादनेन दानेन गृहस्थो मुच्यते भवात् योगिनां संप्रदानेन शिवः क्षिप्रं प्रसीदति
ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾਨ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਭਵ-ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ शीਘ੍ਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 17
राज्यं पुत्रं धनं भव्यम् अश्वं यानमथापि वा सर्वस्वं वापि दातव्यं यदीच्छेन्मोक्षमुत्तमम्
ਜੇ ਕੋਈ ਉੱਤਮ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਰਾਜ, ਪੁੱਤਰ, ਧਨ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਸਤੂਆਂ, ਘੋੜਾ, ਵਾਹਨ—ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਸਰਬਸਵ ਵੀ—ਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹੇ।
Verse 18
अध्रुवेण शरीरेण ध्रुवं साध्यं प्रयत्नतः भव्यं पाशुपतं नित्यं संसारार्णवतारकम्
ਇਸ ਅਧ੍ਰੁਵ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਧ੍ਰੁਵ (ਅਖੰਡ) ਨੂੰ ਸਾਧੋ। ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਨਿੱਤ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਮਾਰਗ ਹੀ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲੀ ਨੌਕਾ ਹੈ।
Verse 19
एतद्वः कथितं सर्वं संक्षेपान्न च संशयः यः पठेच्छृणुयाद्वापि विष्णुलोकं स गच्छति
ਇਹ ਸਭ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਸੁਣੇ ਵੀ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੁਲੋਕ (ਮੁਕਤੀ-ਧਾਮ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
He approaches Ṛṣi Upamanyu with humility (namaskāra and pradakṣiṇā); by the sage’s purifying glance his mala is destroyed, and Upamanyu, pleased, grants divya Pāśupata-jñāna and the Pāśupata-vrata.
Gifts to ash-smeared Pāśupata yogins—such as a golden girdle (sauvarṇī mekhala), staff/support, fan, writing implements (ink-pot and stylus), razors/scissors, vessels, and metals (gold/silver/copper) according to one’s means—are said to remove sins and lead to Rudra-pada.