Adhyaya 61
Adhyaya 61 — ग्रह-नक्षत्र-स्थाननिर्णयः (Cosmic Abodes of Luminaries and the Shaiva Order of Time)
ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਨੇ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ, ਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਰਚੇ; ਇਹ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਤੱਕ ਦੇਵ-ਸੱਤਾਵਾਂ ਦੇ ‘ਗ੍ਰਿਹ/ਸਥਾਨ’ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ‘ਸਵਿਤ੍ਰ’ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਨਿਰੁਕਤੀ, ਸੂਰਯਮੰਡਲ ਦੀ ਤੇਜੋਮਯਤਾ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮੰਡਲ ਦੀ ਜ੍ਯੋਤੀ-ਜਲਮਯ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਗ੍ਰਹ-ਨਿਵਾਸਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ—ਸੌਰ, ਸੌਮ੍ਯ, ਸ਼ੌਕ੍ਰ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਲੋਹਿਤ (ਮੰਗਲ), ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ, ਬੌਧ (ਬੁੱਧ) ਅਤੇ ਸ੍ਵਰਭਾਨੁ/ਰਾਹੁ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੰਗ, ਕਿਰਣ-ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਯੋਜਨ ਮਾਪਾਂ ਸਮੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਸੰਬੰਧ, ਰਾਹੁ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰਮਯ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ ਦੇ ਸਾਪੇਖ ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਗ੍ਰਹਣ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਪੌਰਾਣਿਕ-ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵ ਸਿਧਾਂਤ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼-ਵਿਵਸਥਾ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਲੋਕ-ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਲਈ ਬਣਾਈ ਹੈ; ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪ੍ਰਤੱਖ, ਅਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਪਰਖ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਧਰਮ-ਸਹਾਇਤਾ ਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਮੁਖੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे षष्टितमो ऽध्यायः सूत उवाच क्षेत्राण्येतानि सर्वाणि आतपन्ति गभस्तिभिः तेषां क्षेत्राण्यथादत्ते सूर्यो नक्षत्रतारकाः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਤਪਦੇ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਸੂਰਜ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਮੇਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
चीर्णेन सुकृतेनेह सुकृतान्ते ग्रहाश्रयाः तारणात्तारका ह्येताः शुक्लत्वाच्चैव तारकाः
ਇੱਥੇ ਕੀਤੇ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ, ਉਸ ਪੁੰਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜੀਵ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ‘ਤਾਰਕਾ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤਾਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਚਿੱਟੀ ਚਮਕ ਕਰਕੇ ਵੀ ‘ਤਾਰਕਾ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 3
दिव्यानां पार्थिवानां च नैशानां चैव सर्वशः आदानान्नित्यमादित्यस् तेजसां तमसामपि
ਦਿਵ੍ਯ, ਪਾਰਥਿਵ ਅਤੇ ਰਾਤਰੀ—ਹਰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਨਿੱਤ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਤੇਜਸਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਤੇ ਤਮਸਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
सवने स्यन्दने ऽर्थे च धातुर् एष विभाष्यते सवनात्तेजसो ऽपां च तेनासौ सविता मतः
ਇਹ ਧਾਤੁ ‘ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ/ਉਤਪੰਨ ਕਰਨਾ’ ਅਤੇ ‘ਵਹਾਉਣਾ’—ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਤੇਜ ਪੈਦਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਜਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕਰੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਸਵਿਤਾ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
बहुलश्चन्द्र इत्येष ह्लादने धातुरुच्यते शुक्लत्वे चामृतत्वे च शीतत्वे च विभाव्यते
‘ਬਹੁਲ’ ਅਤੇ ‘ਚੰਦਰ’—ਇਹ ਨਾਮ ‘ਹ੍ਲਾਦ’ (ਆਨੰਦਿਤ ਕਰਨ) ਵਾਲੇ ਧਾਤੁ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ੁਕਲਤਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮ ਅਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੀਤਲਤਾ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
सूर्याचन्द्रमसोर्दिव्ये मण्डले भास्वरे खगे जलतेजोमये शुक्ले वृत्तकुंभनिभे शुभे
ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਆਕਾਸ਼ੀ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ—ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ—ਜਲ ਅਤੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਸ਼ੁਭ, ਸ਼ੁਕਲ ਗੋਲਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਲ ਕੁੰਭ ਵਰਗਾ ਹੈ।
Verse 7
घनतोयात्मकं तत्र मण्डलं शशिनः स्मृतम् घनतेजोमयं शुक्लं मण्डलं भास्करस्य तु
ਉੱਥੇ ਸ਼ਸ਼ੀ (ਚੰਦਰ) ਦਾ ਮੰਡਲ ਘਣੇ ਜਲ-ਸਰੂਪ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਦਾ ਮੰਡਲ ਘਣੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਚਮਕਦਾ ਸ਼ੁਕਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 8
वसन्ति सर्वदेवाश् च स्थानान्येतानि सर्वशः मन्वन्तरेषु सर्वेषु ऋक्षसूर्यग्रहाश्रयाः
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਆਸਰਾ-ਆਧਾਰ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
तेन ग्रहा गृहाण्येव तदाख्यास्ते भवन्ति च सौरं सूर्यो ऽविशत्स्थानं सौम्यं सोमस्तथैव च
ਇਸ ਲਈ ਗ੍ਰਹ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਿਹ (ਨਿਵਾਸ) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ‘ਸੌਰ’ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਮ (ਚੰਦਰ) ‘ਸੌਮ੍ਯ’ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ।
Verse 10
शौक्रं शुक्रो ऽविशत्स्थानं षोडशार्चिः प्रतापवान् बृहद् बृहस्पतिश्चैव लोहितश्चैव लोहितम्
ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਆਪਣੇ ਸ਼ੌਕ੍ਰ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ (ਗੁਰੂ) ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੋਹਿਤ (ਮੰਗਲ) ਲਾਲ ਮੰਗਲ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾਇਆ।
Verse 11
शनैश्चरं तथा स्थानं देवश्चापि शनैश्चरः बौधं बुधस्तु स्वर्भानुः स्वर्भानुस्थानमाश्रितः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ (ਸ਼ਨੀ) ਦਾ ਸਥਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਹੀ ਹੈ। ਬੁੱਧ ਆਪਣੇ ਬੌਧ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਵਰਭਾਨੂ (ਰਾਹੁ) ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਥਾਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸਵਰਭਾਨੂ-ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
नक्षत्राणि च सर्वाणि नक्षत्राणि विशन्ति च गृहाण्येतानि सर्वाणि ज्योतींषि सुकृतात्मनाम्
ਸਾਰੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਸਥਾਨ ਨਿਵਾਸ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਜ੍ਯੋਤਿਰਮਯ ਲੋਕ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੁੱਧ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਾਲੇ—ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਸ਼ੁਪਤੀ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉੱਚੇ ਚੜ੍ਹੇ ਪਸ਼ੁ-ਜੀਵਾਂ—ਦੇ ਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Verse 13
कल्पादौ सम्प्रवृत्तानि निर्मितानि स्वयंभुवा स्थानान्येतानि तिष्ठन्ति यावद् आभूतसंप्लवम्
ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋ ਕੇ ਸਵਯੰਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 14
मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवस्थानानि तानि वै अभिमानिनो ऽवतिष्ठन्ते देवाः स्थानं पुनः पुनः
ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਦੇਵ-ਸਥਾਨ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਪਦ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ (ਅਭਿਮਾਨੀ) ਦੇਵਤਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉੱਥੇ ਆ ਕੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ।
Verse 15
अतीतैस्तु सहैतानि भाव्याभाव्यैः सुरैः सह वर्तन्ते वर्तमानैश् च स्थानिभिस्तैः सुरैः सह
ਭੂਤਕਾਲ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪਦਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ—ਇਹ ਕਾਰਜ ਤੇ ਸਥਾਨ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 16
अस्मिन्मन्वन्तरे चैव ग्रहा वैमानिकाः स्मृताः विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वैवस्वते ऽन्तरे
ਇਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਮਾਨਚਾਰੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸੱਤਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੈਵਸਵਤ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਅਦਿਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਵਿਵਸਵਾਨ ਸੂਰਜ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣ ਕੇ ਜਗਤ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।
Verse 17
द्युतिमानृषिपुत्रस्तु सोमो देवो वसुः स्मृतः शुक्रो देवस्तु विज्ञेयो भार्गवो ऽसुरयाजकः
ਰਿਸ਼ੀ-ਪੁੱਤਰ ਤੇਜਸਵੀ ਸੋਮ ਨੂੰ ਵਸੂਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੂੰ ਦੇਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣੋ—ਉਹ ਭਾਰਗਵ ਹੈ, ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਯਾਜਕ।
Verse 18
बृहत्तेजाः स्मृतो देवो देवाचार्यो ऽङ्गिरःसुतः बुधो मनोहरश्चैव ऋषिपुत्रस्तु स स्मृतः
ਉਹ ਦੇਵ ‘ਬ੍ਰਿਹੱਤ ਤੇਜਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਆਚਾਰਯ, ਅੰਗਿਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ। ਉਹੀ ਬੁਧ, ਮਨੋਹਰ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 19
शनैश्चरो विरूपस्तु संज्ञापुत्रो विवस्वतः अग्निर्विकेश्यां जज्ञे तु युवासौ लोहितार्चिषः
ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ (ਸ਼ਨੀ), ਜੋ ਵਿਰੂਪ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਜ్ఞਾ ਅਤੇ ਵਿਵਸਵਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਵਿਕੇਸ਼ੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ‘ਲੋਹਿਤਾਰਚਿਸ਼’ (ਲਾਲ ਜਵਾਲਾ ਵਾਲਾ) ਜੰਮਿਆ।
Verse 20
नक्षत्रऋक्षनामिन्यो दाक्षायण्यस्तु ताः स्मृताः स्वर्भानुः सिंहिकापुत्रो भूतसंतापनो ऽसुरः
ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਉਹ ਦਕਸ਼-ਜਨਮੀਆਂ ਧੀਆਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਸਿੰਹਿਕਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਵਰਭਾਨੂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਸੁਰ ਹੈ।
Verse 21
सोमर्क्षग्रहसूर्येषु कीर्तितास्त्वभिमानिनः स्थानान्येतान्यथोक्तानि स्थानिन्यश्चैव देवताः
ਚੰਦਰਮਾ, ਨਕਸ਼ਤਰ-ਮੰਡਲ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ‘ਅਭਿਮਾਨੀ’ ਕਹਿ ਕੇ ਕੀਰਤਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਠਿਕਾਣੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਯਥੋਕਤ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 22
सौरम् अग्निमयं स्थानं सहस्रांशोर्विवस्वतः हिमांशोस्तु स्मृतं स्थानम् अम्मयं शुक्लमेव च
ਸਹਸ੍ਰ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਵਸਵਾਨ ਦਾ ਸੌਰ ਲੋਕ ਅੱਗ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਪਰ ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ (ਚੰਦਰਮਾ) ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਜਲਮਯ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ-ਸ਼ਵੇਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 23
आप्यं श्यामं मनोज्ञं च बुधरश्मिगृहं स्मृतम् शुक्लस्याप्यम्मयं शुक्लं पदं षोडशरश्मिवत्
ਜਲ-ਤੱਤਵ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਿਆਮ ਰੰਗ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਜੋ ਲੋਕ ਹੈ, ਉਹ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਗ੍ਰਿਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ (ਸ਼ੁਕਰ) ਦਾ ਪਦ ਵੀ ਜਲਮਯ ਹੈ—ਚਮਕਦਾ ਸ਼ਵੇਤ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਦਿਪਤ।
Verse 24
नवरश्मि तु भौमस्य लोहितं स्थानम् उत्तमम् हरिद्राभं बृहच्चापि षोडशार्चिर्बृहस्पतेः
ਭੌਮ (ਮੰਗਲ) ਨੂੰ ਨੌਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਮ ਮੰਡਲ ਲੋਹਿਤ-ਰਕਤ ਵਰਣ ਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲੋਕ ਹਲਦੀਏ-ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅਰਚੀਆਂ/ਜਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 25
अष्टरश्मिगृहं चापि प्रोक्तं कृष्णं शनैश्चरे स्वर्भानोस्तामसं स्थानं भूतसंतापनालयम्
ਅੱਠ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਿਹ ਵੀ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ (ਸ਼ਨੀ) ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਾਲੇ ਵਰਣ ਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ੍ਵਰਭਾਨੁ (ਰਾਹੁ) ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਤਾਮਸ ਲੋਕ—ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤਾਪ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਆਲਯ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
विज्ञेयास्तारकाः सर्वास् त्व् ऋषयस्त्वेकरश्मयः आश्रयाः पुण्यकीर्तीनां शुक्लाश्चापि स्ववर्णतः
ਸਾਰੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਹੀ ਜਾਣੋ—ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਿਰਣ ਵਾਲੀ ਜੋਤ; ਇਹ ਪੁੰਨ-ਕੀਰਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟੇ ਵਰਣ ਦੇ ਵੀ ਹਨ।
Verse 27
घनतोयात्मिका ज्ञेयाः कल्पादावेव निर्मिताः आदित्यरश्मिसंयोगात् संप्रकाशात्मिकाः स्मृताः
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘਣੇ ਜਲ-ਸਰੂਪ ਜਾਣੋ, ਜੋ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਣੇ; ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਉਹ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਉਂ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 28
नवयोजनसाहस्रो विष्कंभः सवितुः स्मृतः त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः
ਸਵਿਤਾ (ਸੂਰਜ) ਦਾ ਵਿਸ਼ਕੰਭ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੰਡਲ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 29
द्विगुणः सूर्यविस्ताराद् विस्तारः शशिनः स्मृतः तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर् भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति
ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲੋਂ ਸ਼ਸ਼ੀ (ਚੰਦਰਮਾ) ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਦੋ ਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ੍ਵਰਭਾਨੁ (ਰਾਹੁ) ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮਾਪ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸਰਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
उद्धृत्य पृथिवीछायां निर्मितां मण्डलाकृतिम् स्वर्भानोस्तु बृहत्स्थानं तृतीयं यत्तमोमयम्
ਧਰਤੀ ਦੀ ਛਾਂ ਨੂੰ ਉੱਠਾ ਕੇ ਮੰਡਲਾਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਚ ਕੇ, ਸਵਰਭਾਨੂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਥਾਂ—ਤੀਜਾ ਖੇਤਰ—ਅੰਧਕਾਰਮਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
आदित्यात्तच्च निष्क्रम्य समं गच्छति पर्वसु आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु
ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਹ ਪਰਵ-ਸੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਚੰਦਰ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਸੌਰ ਪਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਸੇ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਲਚੱਕਰ ਨਿਯਮਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 32
स्वर्भानुं नुदते यस्मात् तस्मात्स्वर्भानुरुच्यते चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते
ਜੋ ਸਵਰਭਾਨੂ ਨੂੰ ਨੁਦਦਾ/ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਸਵਰਭਾਨੂ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕਰ) ਲਈ ਨਿਯਤ ਹੈ।
Verse 33
विष्कंभान्मण्डलाच्चैव योजनाग्रात्प्रमाणतः भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः
ਵਿਆਸ, ਮੰਡਲ-ਪਰਿਮਾਣ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣੋ ਕਿ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕਰ) ਨਾਲੋਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਇੱਕ ਪਾਦ (ਚੌਥਾਈ) ਘੱਟ ਹੈ।
Verse 34
बृहस्पतेः पादहीनौ वक्रसौरी उभौ स्मृतौ विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः
ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਕ੍ਰ ਅਤੇ ਸੌਰੀ—ਦੋਵੇਂ—ਇੱਕ ਪਾਦ ਘੱਟ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਤੇ ਮੰਡਲ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬੁੱਧ ਵੀ ਇੱਕ ਪਾਦ ਘੱਟ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 35
तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्तीह यानि वै बुधेन तानि तुल्यानि विस्तारान्मण्डलाच्च वै
ਇੱਥੇ ਜੋ ਦੇਹਧਾਰੀ ਰੂਪ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਮੰਡਲ-ਪਰਿਮਾਣ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਦੇ ਸਮਾਨ ਆਖੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 36
प्रायशश्चन्द्रयोगीनि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित् तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परम्
ਤੱਤਵ-ਵਿਦ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਚੰਦਰ-ਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਵੇਖੇ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਮਾਪ ਹਨ; ਤਾਰੇ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੀਂਨ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭੇਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
Verse 37
शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने सर्वोपरि निकृष्टानि तारकामण्डलानि तु
ਤਾਰਕਾ-ਮੰਡਲ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ, ਤਿੰਨ, ਚਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸੌ ਦੇ ਪਰਿਮਾਣ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਨੀਵੇਂ—ਉਪਰ ਵੱਲ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹਨ।
Verse 38
योजनान्यर्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते उपरिष्टात्त्रयस्तेषां ग्रहास्ते दूरसर्पिणः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਮਾਣ ਅੱਧ-ਯੋਜਨ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਸ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਤਿੰਨ ਗ੍ਰਹ ਹਨ, ਜੋ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 39
सौरो ऽङ्गिराश् च वक्रश् च ज्ञेया मन्दविचारिणः पूर्वमेव समाख्याता गतिस्तेषां यथाक्रमम्
ਸੌਰ, ਆਂਗਿਰਸ ਅਤੇ ਵਕ੍ਰ—ਇਹ ਮੰਦ-ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੇ ਜਾਣੇ ਜਾਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਗਤੀ-ਫਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਦੱਸੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
Verse 40
एतेष्वेव ग्रहाः सर्वे नक्षत्रेषु समुत्थिताः विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वै मुनिसत्तमाः
ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਦਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਵਸਵਾਨ ਹੀ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ।
Verse 41
विशाखासु समुत्पन्नो ग्रहाणां प्रथमो ग्रहः त्विषिमान् धर्मपुत्रस्तु सोमो देवो वसुस्तु सः
ਵਿਸਾਖਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਗ੍ਰਹ ਸੋਮ ਹੈ। ਉਹ ਤੇਜਸਵੀ ਹੈ, ਧਰਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਦੇਵ ਸੋਮ ਵਸੁ ਹੈ।
Verse 42
शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाकरः षोडशार्चिर्भृगोः पुत्रः शुक्रः सूर्यादनन्तरम्
ਕ੍ਰਿਤ্তਿਕਾ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਠੰਢੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਨਿਸ਼ਾਕਰ (ਚੰਦਰਮਾ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਅਗਲੇ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 43
ताराग्रहाणां प्रवरस् तिष्ये क्षेत्रे समुत्थितः ग्रहश्चाङ्गिरसः पुत्रो द्वादशार्चिर्बृहस्पतिः
ਤਾਰਾ-ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤਿਸ਼੍ਯ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਅੰਗਿਰਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਗ੍ਰਹ-ਸਰੂਪ, ਅਤੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਹੈ।
Verse 44
फाल्गुनीषु समुत्पन्नः पूर्वाख्यासु जगद्गुरुः नवार्चिर्लोहिताङ्गश् च प्रजापतिसुतो ग्रहः
ਫਾਲਗੁਨੀ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ, ਪੁਰਾਤਨ ਕਥਨਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਜਗਤ-ਗੁਰੂ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ—ਨਵਾਰਚਿ, ਲੋਹਿਤਾਂਗ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਗ੍ਰਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।
Verse 45
आषाढास्विह पूर्वासु समुत्पन्न इति स्मृतः रेवतीष्वेव सप्तार्चिःस्थाने सौरिः शनैश्चरः
ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਪੂਰਵਾਸ਼ਾਢਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਸੌਰੀ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਰੇਵਤੀ ਵਿੱਚ ‘ਸਪਤਾਰਚਿਃ’ ਨਾਮਕ ਥਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਥਿਰ ਪਦ ਹੈ।
Verse 46
सौम्यो बुधो धनिष्ठासु पञ्चार्चिर् उदितो ग्रहः तमोमयो मृत्युसुतः प्रजाक्षयकरः शिखी
ਸੌਮ੍ਯ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਬੁੱਧ ਧਨਿਸ਼ਠਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਤਮੋਮਯ, ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਿਖਾਧਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਕ੍ਸ਼ਯ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 47
आश्लेषासु समुत्पन्नः सर्वहारी महाग्रहः तथा स्वनामधेयेषु दाक्षायण्यः समुत्थिताः
ਆਸ਼ਲੇਸ਼ਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਾਗ੍ਰਹਿ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਕ੍ਸ਼ਾਯਣੀ ਧੀਆਂ ਵੀ ਅਸ਼ੁਭ ਉਦਯ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ।
Verse 48
तमोवीर्यमयो राहुः प्रकृत्या कृष्णमण्डलः भरणीषु समुत्पन्नो ग्रहश्चन्द्रार्कमर्दनः
ਰਾਹੁ ਤਮਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਉਹ ਕਾਲਾ ਮੰਡਲ ਹੈ। ਭਰਣੀ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪੀੜਨ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ।
Verse 49
एते तारा ग्रहाश्चापि बोद्धव्या भार्गवादयः जन्मनक्षत्रपीडासु यान्ति वैगुण्यतां यतः
ਇਹ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵੀ—ਭਾਰਗਵ ਆਦਿ—ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਜਨਮ ਨਕਸ਼ਤਰ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਖੋਟ ਪਾ ਕੇ ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 50
मुच्यते तेन दोषेण ततस्तद्ग्रहभक्तितः सर्वग्रहाणामेतेषाम् आदिरादित्य उच्यते
ਉਸੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਿਤ੍ਯ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਆਦਿ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 51
ताराग्रहाणां शुक्रस्तु केतूनां चापि धूमवान् ध्रुवः किल ग्रहाणां तु विभक्तानां चतुर्दिशम्
ਤਾਰਾ-ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰ (ਵੇਨਸ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੇਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਧੂਮਵਾਨ ਵੀ (ਮੁੱਖ) ਹੈ। ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵੰਡੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਅਟੱਲ ਨਿਯਾਮਕ ਧ੍ਰੁਵ ਹੀ ਹੈ।
Verse 52
नक्षत्राणां श्रविष्ठा स्याद् अयनानां तथोत्तरम् वर्षाणां चैव पञ्चानाम् आद्यः संवत्सरः स्मृतः
ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਵਿਸ਼ਠਾ (ਧਨਿਸ਼ਠਾ) ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਅਯਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਾਯਣ ਵੀ (ਪ੍ਰਧਾਨ) ਹੈ। ਅਤੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਸੰਵਤਸਰ’ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 53
ऋतूनां शिशिरश्चापि मासानां माघ उच्यते पक्षाणां शुक्लपक्षस्तु तिथीनां प्रतिपत्तथा
ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਸਿਰ ਵੀ (ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ) ਹੈ; ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਘ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ, ਅਤੇ ਤਿਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਵੀ (ਪ੍ਰਧਾਨ) ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 54
अहोरात्रविभागानाम् अहश्चादिः प्रकीर्तितः मुहूर्तानां तथैवादिर् मुहूर्तो रुद्रदैवतः
ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਅਹಃ’ (ਦਿਨ) ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਮੁਹੂਰਤ ਦਾ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ।
Verse 55
क्षणश्चापि निमेषादिः कालः कालविदां वराः श्रवणान्तं धनिष्ठादि युगं स्यात्पञ्चवार्षिकम्
ਹੇ ਕਾਲ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਨਿਮੇਸ਼ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕ੍ਸ਼ਣ ਆਦਿ ਭੇਦ ਹੀ ‘ਕਾਲ’ ਹੈ। ਧਨਿਸ਼ਠਾ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰਵਣਾ ਤੱਕ ਦਾ ਯੁਗ ਪੰਜ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 56
भानोर्गतिविशेषेण चक्रवत्परिवर्तते दिवाकरः स्मृतस्तस्मात् कालकृद्विभुरीश्वरः
ਸੂਰਜ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਤੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਦਿਵਾਕਰ’—ਦਿਨ ਦਾ ਕਰਤਾ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਕਾਲ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ।
Verse 57
चतुर्विधानां भूतानां प्रवर्तकनिवर्तकः तस्यापि भगवान् रुद्रः साक्षाद्देवः प्रवर्तकः
ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਉਹੀ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨਿਵਰਤਕ ਵੀ। ਅਤੇ ਉਸ ਸ਼ਾਸਨ-ਤੱਤ ਦਾ ਭੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰੇਰਕ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਹੈ—ਦੇਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਗਤੀ ਦਾ ਆਰੰਭਕ।
Verse 58
इत्येष ज्योतिषामेवं संनिवेशो ऽर्थनिश्चयः लोकसंव्यवहारार्थं महादेवेन निर्मितः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋਤੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਸੁਚੱਜੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ-ਅਰਥ ਦਾ ਨਿਰਣੈ—ਲੋਕ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਲਈ—ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।
Verse 59
बुद्धिपूर्वं भगवता कल्पादौ सम्प्रवर्तितः स आश्रयो ऽभिमानी च सर्वस्य ज्योतिरात्मकः
ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਬੁੱਧੀ’ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਤੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ‘ਮੈਂ’ ਦੇ ਅਭਿਮਾਨ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਜੋਤਿ-ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 60
एकरूपप्रधानस्य परिणामो ऽयमद्भुतः नैष शक्यः प्रसंख्यातुं याथातथ्येन केनचित्
ਇਹ ਇਕਰੂਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਪਰਿਣਾਮ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 61
गतागतं मनुष्येण ज्योतिषां मांसचक्षुषा आगमादनुमानाच्च प्रत्यक्षादुपपत्तितः
ਮਨੁੱਖ ਮਾਸੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਜੋਤੀਆਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਆਗਮ, ਅਨੁਮਾਨ, (ਜਿੱਥੇ ਸੰਭਵ) ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਯੁਕਤੀ-ਸਿੱਧ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 62
परीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या श्रद्धातव्यं विपश्चिता चक्षुः शास्त्रं जलं लेख्यं गणितं मुनिसत्तमाः
ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਵਿਵੇਕੀ ਨੂੰ ਤਿੱਖੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਖ ਕੇ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਧਾਰਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸੱਚ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਨੇਤਰ-ਵਿਗਿਆਨ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਜਲ-ਪਰੀਖਿਆ, ਲਿਖਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਗਣਿਤ—ਇਹ ਸਾਧਨ ਹਨ।
Verse 63
पञ्चैते हेतवो ज्ञेया ज्योतिर्मानविनिर्णये
ਜੋਤੀਆਂ ਦੇ ਮਾਪ-ਨਿਰਣੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੰਜ ਕਾਰਣ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
They are described as ‘homes/abodes’ (gṛha/sthāna) where presiding deities abide across manvantaras; the term is theological as well as cosmographic, linking celestial bodies to divine governance of time and fate.
It portrays the solar sphere as predominantly tejas (fiery luminosity) and the lunar sphere as predominantly ap (watery/cooling essence), both shining and auspicious, establishing a symbolic cosmology of heat/light and cool/nectar-like radiance.
Svarbhanu is presented as a sinhaikā-putra asura associated with darkness (tamas), moving beneath/around the luminaries; his special dark abode and motion explain disruptive celestial events in a mythic-technical idiom.
The chapter lists a fivefold toolkit: eye/observation (cakṣuḥ), śāstra (textual authority), water (reflective/observational aid), writing/record (lekhya), and calculation (gaṇita), urging careful examination with intellect and faith.