Adhyaya 22

Verse 1

सूत उवाच अत्यन्तावनतौ दृष्ट्वा मधुपिङ्गायतेक्षणः प्रहृष्टवदनो ऽत्यर्थम् अभवत्सत्यकीर्तनात्

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਨਤ ਦੇਖ ਕੇ, ਮਧੁ-ਸੁਵਰਨ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਸੱਚੇ ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 2

उमापतिर्विरूपाक्षो दक्षयज्ञविनाशनः पिनाकी खण्डपरशुः सुप्रीतस्तु त्रिलोचनः

ਉਹ ਉਮਾਪਤੀ, ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ਼, ਦਕਸ਼-ਯੱਗ ਵਿਨਾਸ਼ਕ, ਪਿਨਾਕ ਧਾਰੀ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਖੰਡ-ਪਰਸ਼ੂ ਧਾਰੀ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ—ਸਦਾ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 3

ततः स भगवान्देवः श्रुत्वा वागमृतं तयोः जानन्नपि महादेवः क्रीडापूर्वमथाब्रवीत्

ਤਦ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਵਾਕ੍ਯ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਿਆਂ ਵੀ, ਲੀਲਾ-ਪੂਰਵਕ ਫਿਰ ਬੋਲੇ।

Verse 4

कौ भवन्तौ महात्मानौ परस्परहितैषिणौ समेतावंबुजाभक्षाव् अस्मिन् घोरे महाप्लवे

ਹੇ ਮਹਾਤਮਾਓ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਕੌਣ ਹੋ—ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਭਲਾ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ—ਕਮਲ-ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਜੀਊਣ ਵਾਲੇ—ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਪਲਵ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਕਿਵੇਂ ਆਏ ਹੋ?

Verse 5

तावूचतुर्महात्मानौ संनिरीक्ष्य परस्परम् भगवान् किं तु यत्ते ऽद्य न विज्ञानं त्वया विभो

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਤਮਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ ਬੋਲੇ— “ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਹੇ ਵਿਭੋ, ਅੱਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮ੍ਯਕ ਵਿਵੇਕ-ਗਿਆਨ ਕਿਉਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ?”

Verse 6

विभो रुद्र महामाय इच्छया वां कृतौ त्वया तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा अभिनन्द्याभिमान्य च

“ਹੇ ਵਿਭੋ ਰੁਦ੍ਰ, ਹੇ ਮਹਾਮਾਇਆ! ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਰਚਿਆ ਹੈ।” ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਦਰ ਕੀਤਾ।

Verse 7

उवाच भगवान्देवो मधुरं श्लक्ष्णया गिरा भो भो हिरण्यगर्भ त्वां त्वां च कृष्ण ब्रवीम्यहम्

ਭਗਵਾਨ ਦੇਵ ਨੇ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਕੋਮਲ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ (ਬ੍ਰਹਮਾ)! ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਸੁਣ, ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 8

प्रीतो ऽहमनया भक्त्या शाश्वताक्षरयुक्तया भवन्तौ हृदयस्यास्य मम हृद्यतरावुभौ

ਇਸ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਵੀ ਹਿਰਦਾ ਹੋ—ਮੈਨੂੰ ਅਤਿ ਪਿਆਰੇ ਹੋ।

Verse 9

युवाभ्यां किं ददाम्यद्य वराणां वरमीप्सितम् अथोवाच महाभागो विष्णुर्भवमिदं वचः

“ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਸੀਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਵਰ ਦਿਆਂ—ਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਇੱਛਿਤ ਵਰ?” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਾਭਾਗ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।

Verse 10

सर्वं मम कृतं देव परितुष्टो ऽसि मे यदि त्वयि मे सुप्रतिष्ठा तु भक्तिर्भवतु शङ्करः

ਹੇ ਦੇਵ! ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਤਾਂ ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 11

एवमुक्तस्तु विज्ञाय संभावयत केशवम् प्रददौ च महादेवो भक्तिं निजपदांबुजे

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਭਾਵ ਸਮਝ ਕੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।

Verse 12

भवान्सर्वस्य लोकस्य कर्ता त्वमधिदैवतम् तदेवं स्वस्ति ते वत्स गमिष्याम्यंबुजेक्षण

ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਅਧਿਦੈਵ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਵਤਸ, ਤੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 13

एवमुक्त्वा तु भगवान् ब्रह्माणं चापि शङ्करः अनुगृह्यास्पृशद्देवो ब्रह्माणं परमेश्वरः

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ—ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ—ਨੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।

Verse 14

कराभ्यां सुशुभाभ्यां च प्राह हृष्टतरः स्वयम् मत्समस्त्वं न संदेहो वत्स भक्तश् च मे भवान्

ਆਪਣੇ ਦੋ ਸੋਹਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ (ਸਪਰਸ਼ ਕਰਕੇ) ਉਹ ਆਪ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ—“ਵਤਸ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸਮਾਨ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਹੀ ਹੈਂ।”

Verse 15

स्वस्त्यस्तु ते गमिष्यामि संज्ञा भवतु सुव्रत एवमुक्त्वा तु भगवांस् ततो ऽन्तर्धानमीश्वरः

ਤੇਰਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਇਹੀ ਸੰਜ्ञਾ (ਚਿੰਨ੍ਹ) ਨਿਸਚਿਤ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ਵਰ ਤੁਰੰਤ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ।

Verse 16

गतवान् गणपो देवः सर्वदेवनमस्कृतः अवाप्य संज्ञां गोविन्दात् पद्मयोनिः पितामहः

ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਗਣਪ-ਦੇਵ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਪਦਮਯੋਨੀ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ ਤੋਂ ਸੰਜ्ञਾ (ਨਾਮ-ਪਛਾਣ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪਾਈ।

Verse 17

प्रजाः स्रष्टुमनाश्चक्रे तप उग्रं पितामहः तस्यैवं तप्यमानस्य न किंचित् समवर्तत

ਪ੍ਰਜਾ ਰਚਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਕੁਝ ਭੀ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਹੋਇਆ।

Verse 18

ततो दीर्घेण कालेन दुःखात्क्रोधो ह्यजायत क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः

ਫਿਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਉਪਜਿਆ; ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਉਸ ਦੇ ਨੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਅੰਸੂਆਂ ਦੇ ਬੂੰਦ ਡਿੱਗ ਪਏ।

Verse 19

ततस्तेभ्यो ऽश्रुबिन्दुभ्यो वातपित्तकफात्मकाः महाभागा महासत्त्वाः स्वस्तिकैरप्यलंकृताः

ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਤੋਂ ਵਾਤ-ਪਿੱਤ-ਕਫ ਸਰੂਪ ਮਹਾਭਾਗ, ਮਹਾਸੱਤਵ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਸਵਸਤਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸਨ।

Verse 20

प्रकीर्णकेशाः सर्पास्ते प्रादुर्भूता महाविषाः सर्पांस्तानग्रजान्दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानम् अनिन्दयत्

ਉਹ ਸੱਪ ਬਿਖਰੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਹਾਂ-ਵਿਸ਼ਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਹ ਅਗਰਜ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰੀ।

Verse 21

अहो धिक् तपसो मह्यं फलमीदृशकं यदि लोकवैनाशिकी जज्ञे आदावेव प्रजा मम

ਹਾਏ, ਜੇ ਮੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਫਲ ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਧਿਕਕਾਰ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਸੰਤਾਨ ਤਾਂ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੋਕ-ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਣ ਕੇ ਜੰਮੀ ਹੈ।

Verse 22

तस्य तीव्राभवन्मूर्च्छा क्रोधामर्षसमुद्भवा मूर्च्छाभिपरितापेन जहौ प्राणान्प्रजापतिः

ਤਦ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ-ਬੋਧ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਉਸ ਨੂੰ ਤੀਵ੍ਰ ਮੂਰਛਾ ਆ ਗਈ। ਉਸ ਮੂਰਛਾ ਦੀ ਤਪਿਸ਼-ਪੀੜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ।

Verse 23

तस्याप्रतिमवीर्यस्य देहात्कारुण्यपूर्वकम् अथैकादश ते रुद्रा रुदन्तो ऽभ्यक्रमंस् तथा

ਫਿਰ ਉਸ ਅਤੁਲ ਵੀਰਯ ਵਾਲੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਕਰੁਣਾ-ਪੂਰਵਕ ਉਹ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਰੋਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 24

रोदनात्खलु रुद्रत्वं तेषु वै समजायत ये रुद्रास्ते खलु प्राणा ये प्राणास्ते तदात्मकाः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਰੁਦ੍ਰਤਵ’ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ, ਉਹ ਉਸੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹਨ।

Verse 25

प्राणाः प्राणवतां ज्ञेयाः सर्वभूतेष्ववस्थिताः अत्युग्रस्य महत्त्वस्य साधुराचरितस्य च

ਪ੍ਰਾਣ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣਵਾਨ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਅਤਿਉਗ੍ਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ ਸਦਾਚਾਰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 26

प्राणांस्तस्य ददौ भूयस् त्रिशूली नीललोहितः लब्ध्वासून् भगवान्ब्रह्म देवदेवमुमापतिम्

ਤਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਨੇ ਮੁੜ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਬਖ਼ਸ਼ੇ। ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਪਸ ਮਿਲਣ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਉਮਾਪਤੀ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪਤੀ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 27

प्रणम्य संस्थितो ऽपश्यद् गायत्र्या विश्वमीश्वरम् सर्वलोकमयं देवं दृष्ट्वा स्तुत्वा पितामहः

ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਸਥਿਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਗਾਇਤਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਉਸ ਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 28

ततो विस्मयमापन्नः प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः उवाच वचनं शर्वं सद्यादित्वं कथं विभो

ਤਦ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਵ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ—“ਹੇ ਵਿਭੋ! ਤੁਸੀਂ ‘ਸਦ੍ਯਾਦਿ’ ਕਿਵੇਂ—ਆਦਿ ਤੋਂ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸਨ੍ਹਿਧ?”