Adhyaya 86

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे पञ्चाक्षरमाहात्म्यं नाम पञ्चाशीतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः जपाच्छ्रेष्ठतमं प्राहुर् ब्राह्मणा दग्धकिल्बिषाः विरक्तानां प्रबुद्धानां ध्यानयज्ञं सुशोभनम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਵਿੱਚ “ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮਹਾਤਮ੍ਯ” ਨਾਮਕ ਛਿਆਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਸੜ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਪ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਾਧਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਰਕਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਜਨਾਂ ਲਈ ਧਿਆਨ-ਯਜ੍ਞ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੋਭਨ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਉਪਾਸਨਾ ਹੈ।

Verse 2

तस्माद्वदस्व सूताद्य ध्यानयज्ञमशेषतः विस्तारात्सर्वयत्नेन विरक्तानां महात्मनाम्

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸੂਤ! ਹੁਣ ਧਿਆਨ-ਯਜ੍ਞ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰੋ—ਵਿਰਕਤ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ।

Verse 3

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मुनीनां दीर्घसत्त्रिणाम् रुद्रेण कथितं प्राह गुहां प्राप्य महात्मनाम्

ਉਹਨਾਂ ਲੰਬੇ ਸਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਕਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 4

संहृत्य कालकूटाख्यं विषं वै विश्वकर्मणा सूत उवाच गुहां प्राप्य सुखासीनं भवान्या सह शङ्करम्

ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਵੱਲੋਂ ਕਾਲਕੂਟ ਨਾਮਕ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੂਤ ਬੋਲੇ—ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੈਂ ਭਵਾਨੀ ਸਮੇਤ ਸੁਖਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 5

मुनयः संशितात्मानः प्रणेमुस्तं गुहाश्रयम् अस्तुवंश् च ततः सर्वे नीलकण्ठमुमापतिम्

ਸੰਯਮੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਗੁਫ਼ਾ-ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਸਭ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਉਮਾ-ਪਤੀ ਨੀਲਕੰਠ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ।

Verse 6

अत्युग्रं कालकूटाख्यं संहृतं भगवंस्त्वया अतः प्रतिष्ठितं सर्वं त्वया देव वृषध्वज

ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਅਤਿ ਉਗਰ ਕਾਲਕੂਟ ਵਿਸ਼ ਸੰਹਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧਵਜ ਦੇਵ, ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਕਰਕੇ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 7

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा भगवान्नीललोहितः प्रहसन्प्राह विश्वात्मा सनन्दनपुरोगमान्

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨੀਲਲੋਹਿਤ—ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ—ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਸਨੰਦਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬੋਲੇ।

Verse 8

किमनेन द्विजश्रेष्ठा विषं वक्ष्ये सुदारुणम् संहरेत्तद्विषं यस्तु स समर्थो ह्यनेन किम्

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੈਂ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਉਸ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਾਸ ਕਰ ਸਕੇ, ਉਹੀ ਸਮਰੱਥ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਸ ਦੀ ਲੋੜ?

Verse 9

चुर्से ओफ़् संसार न विषं कालकूटाख्यं संसारो विषमुच्यते तस्मात्सर्वप्रयत्नेन संहरेत सुदारुणम्

ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਕਾਲਕੂਟ ਨਾਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ ਨਹੀਂ; ਸੰਸਾਰ ਆਪ ਹੀ ਵਿਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਇਸ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਪਾਸ-ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵ ਮੁਕਤਿਦਾਤਾ ਪਤੀ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਮੁੜੇ।

Verse 10

संसारो द्विविधः प्रोक्तः स्वाधिकारानुरूपतः पुंसां संमूढचित्तानाम् असंक्षीणः सुदारुणः

ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਸਾਰ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ—ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 11

ईषणारागदोषेण सर्गो ज्ञानेन सुव्रताः तद्वशादेव सर्वेषां धर्माधर्मौ न संशयः

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ ਵਾਲਿਓ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਰਾਗ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਵੇ। ਉਸੇ ਦੇ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਉਪਜਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 12

असन्निकृष्टे त्वर्थे ऽपि शास्त्रं तच्छ्रवणात्सताम् बुद्धिमुत्पादयत्येव संसारे विदुषां द्विजाः

ਅਰਥ ਤੁਰੰਤ ਸਮਝ ਨਾ ਆਵੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦਵਿਜੋ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 13

तस्माद्दृष्टानुश्रविकं दुष्टमित्युभयात्मकम् संत्यजेत्सर्वयत्नेन विरक्तः सो ऽभिधीयते

ਇਸ ਲਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ (ਲੌਕਿਕ) ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼੍ਰਵਿਕ (ਪਰਲੋਕ-ਸ਼੍ਰੁਤ) ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ—ਦੁਹਰੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ—ਜਾਣ ਕੇ, ਹਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ‘ਵਿਰਕਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 14

शास्त्रमित्युच्यते भागं श्रुतेः कर्मसु तद्द्विजाः मूर्धानं ब्रह्मणः सारम् ऋषीणां कर्मणः फलम्

ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਜੋ ਹਿੱਸਾ ਕਰਮਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਸ਼ਾਸਤਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜਿਆ ਸਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਪੋਮਈ ਕਰਮ ਦਾ ਪੱਕਾ ਫਲ ਹੈ।

Verse 15

ननु स्वभावः सर्वेषां कामो दृष्टो न चान्यथा श्रुतिः प्रवर्तिका तेषाम् इति कर्मण्यतद्विदः

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇੱਛਾ (ਕਾਮ) ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਹੋਰਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕਰਮ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 16

निवृत्तिलक्षणो धर्मः समर्थानाम् इहोच्यते तस्मादज्ञानमूलो हि संसारः सर्वदेहिनाम्

ਇੱਥੇ ਸਮਰੱਥ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਲੱਛਣ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਜ੍ਞਾਨ-ਮੂਲ ਹੈ।

Verse 17

कला संशोषमायाति कर्मणान्यस्वभावतः सकलस्त्रिविधो जीवो ज्ञानहीनस्त्वविद्यया

ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੀਵ ਦੀ ਕਲਾ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀ) ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਕਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਜੀਵ ਅਵਿਦਿਆ ਕਾਰਨ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

नारकी पापकृत्स्वर्गी पुण्यकृत् पुण्यगौरवात् व्यतिमिश्रेण वै जीवश् चतुर्धा संव्यवस्थितः

ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਰਕਗਾਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੁੰਨ ਦੇ ਗੌਰਵ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗਗਾਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਜੀਵ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਦਾ ਹੈ।

Verse 19

उद्भिज्जः स्वेदजश्चैव अण्डजो वै जरायुजः एवं व्यवस्थितो देही कर्मणाज्ञो ह्यनिर्वृतः

ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ (ਪਸ਼ੂ) ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਦਭਿਜ, ਸਵੇਦਜ, ਅੰਡਜ ਅਤੇ ਜਰਾਯੁਜ। ਇਸ ਦੇਹ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਅਗਿਆਨੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੱਚੀ ਨਿਰਵ੍ਰਿਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ—ਜਦ ਤੱਕ ਪਾਸ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ (ਪਤੀ) ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਨਾ ਮੁੜੇ।

Verse 20

प्रजया कर्मणा मुक्तिर् धनेन च सतां न हि त्यागेनैकेन मुक्तिः स्यात् तदभावाद्भ्रमत्यसौ

ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਸੰਤਾਨ ਨਾਲ, ਨਾ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨਾਲ, ਨਾ ਧਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤ ਦਾ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

एवेर्य्थिन्ग् इस् दुःख एवमज्ञानदोषेण नानाकर्मवशेन च षट्कौशिकं समुद्भूतं भजत्येष कलेवरम्

ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ, ਪਾਸ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਇਹ ਬੱਧ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵ ਛੇ ਕੋਸ਼ਾਂ (ਸ਼ਟਕੌਸ਼ਿਕ) ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਹ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 22

गर्भे दुःखान्यनेकानि योनिमार्गे च भूतले कौमारे यौवने चैव वार्द्धके मरणे ऽपि वा

ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਦੁੱਖ ਹਨ; ਫਿਰ ਜਨਮ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ। ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ, ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਦ ਤੱਕ ਦੇਹ-ਬੰਧਨ ਦੇ ਪਾਸ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।

Verse 23

विचारतः सतां दुःखं स्त्रीसंसर्गादिभिर् द्विजाः दुःखेनैकेन वै दुःखं प्रशाम्यतीह दुःखिनः

ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸਤਪੁਰਖ ਇਸਤਰੀ-ਸੰਗ ਆਦਿ ਆਸਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦੁਖੀ ਜੀਵ ਦਾ ਇੱਕ ਦੁੱਖ ਦੂਜੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਦ ਤੱਕ ਵੈਰਾਗ ਜਾਗ ਕੇ ਪਤੀ ਦੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਪਾਸ ਢਿੱਲੇ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ।

Verse 24

न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते

ਚਾਹਤੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਭੋਗ ਨਾਲ ਕਾਮ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦਾ; ਹਵਨ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਨਾਲ ਪਾਲੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਉਹ ਹੋਰ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਸ਼ੂ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਕਾਮ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਤੀ—ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ—ਵੱਲ ਲਗਾਏ; ਪਾਸ਼ (ਬੰਧਨ) ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਉਹੀ ਹੈ।

Verse 25

तस्माद्विचारतो नास्ति संयोगादपि वै नृणाम् अर्थानाम् अर्जने ऽप्येवं पालने च व्यये तथा

ਇਸ ਲਈ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੇ—ਅਨੁਕੂਲ ਸੰਜੋਗ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਧਨ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ: ਕਮਾਈ ਵਿੱਚ, ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਖਰਚ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਸ਼ੂ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਅਰਥ ਨੂੰ ਥਿਰ ਮੰਨ ਕੇ ਨਾ ਚਿਮਟੇ; ਅਚਲ ਪਤੀ—ਸ਼ਿਵ—ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵੇ।

Verse 26

पैशाचे राक्षसे दुःखं याक्षे चैव विचारतः गान्धर्वे च तथा चान्द्रे सौम्यलोके द्विजोत्तमाः

ਪੈਸ਼ਾਚ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਹੈ; ਅਤੇ ਯਕਸ਼ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੇ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ। ਗੰਧਰਵ ਲੋਕ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ; ਪਰ ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ, ਸੌਮ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹਾਲਤ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਹੈ।

Verse 27

प्राजापत्ये तथा ब्राह्मे प्राकृते पौरुषे तथा क्षयसातिशयाद्यैस्तु दुःखैर्दुःखानि सुव्रताः

ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਲੋਕ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮ ਲੋਕ ਵਿੱਚ; ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ (ਭੌਤਿਕ) ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਪੌਰੁਸ਼ (ਵਿਅਕਤੀਗਤ) ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ—ਖ਼ਸਾਰਾ, ਅਤਿਸ਼ਯ ਆਦਿ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 28

तानि भाग्यान्यशुद्धानि संत्यजेच्च धनानि च तस्मादष्टगुणं भोगं तथा षोडशधा स्थितम्

ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਭਾਗ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਧਨ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਦ (ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਾਰ ਨਾਲ) ਭੋਗ ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

चतुर्विंशत्प्रकारेण संस्थितं चापि सुव्रताः द्वात्रिंशद्भेदमनघाश् चत्वारिंशद्गुणं पुनः

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਆਚਰਨ ਵਾਲਿਓ! ਲਿੰਗ ਚੌਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਹ ਬੱਤੀ ਭੇਦਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁੜ ਚਾਲੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 30

तथाष्टचत्वारिंशच्च षट्पञ्चाशत्प्रकारतः चतुःषष्टिविधं चैव दुःखमेव विवेकिनः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਵੇਕੀ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਅਠਤਾਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਦਾ, ਛੱਪਨ ਢੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੌਂਸਠ ਵਿਧਾਂ ਵਾਲਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਵੇਖੋ ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕੇਵਲ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੈ—ਪਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਪਸ਼ੂ, ਜਦ ਤੱਕ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 31

पार्थिवं च तथाप्यं च तैजसं च विचारतः वायव्यं च तथा व्यौम[ं] मानसं च यथाक्रमम्

ਯੋਗ੍ਯ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪਾਰਥਿਵ (ਧਰਤੀ), ਆਪ੍ਯ (ਜਲ), ਤੈਜਸ (ਅਗਨੀ), ਵਾਯਵ੍ਯ (ਵਾਯੂ), ਵ੍ਯੌਮ (ਆਕਾਸ਼) ਅਤੇ ਮਾਨਸ (ਮਨੋਮਯ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 32

आभिमानिकमप्येवं बौद्धं प्राकृतमेव च दुःखमेव न संदेहो योगिनां ब्रह्मवादिनाम्

ਅਹੰਕਾਰ-ਆਧਾਰਿਤ ਮਾਰਗ, ਅਤੇ ਬੌੱਧ ਤੇ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ (ਲੌਕਿਕ) ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੁੱਖ ਹਨ; ਯੋਗੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 33

गौणं गणेश्वराणां च दुःखमेव विचारतः आदौ मध्ये तथा चान्ते सर्वलोकेषु सर्वदा

ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗਣੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੀ ਗੌਣ (ਲੌਕਿਕ) ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੈ—ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ; ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਦਾ।

Verse 34

वर्तमानानि दुःखानि भविष्याणि यथातथम् दोषदुष्टेषु देशेषु दुःखानि विविधानि च

ਵਰਤਮਾਨ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹਨ—ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਫੈਲਦੇ ਹਨ।

Verse 35

न भावयन्त्यतीतानि ह्य् अज्ञाने ज्ञानमानिनः क्षुद्व्याधेः परिहारार्थं न सुखायान्नमुच्यते

ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਅੰਨ ਸੁਖ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਭੁੱਖ-ਰੋਗ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 36

यथेतरेषां रोगाणाम् औषधं न सुखाय तत् शीतोष्णवातवर्षाद्यैस् तत्तत्कालेषु देहिनाम्

ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਦਵਾਈ ਸੁਖ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਠੰਢ, ਗਰਮੀ, ਹਵਾ, ਮੀਂਹ ਆਦਿ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਹਧਾਰੀ ਨੂੰ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਅਨੁਕੂਲ ਉਪਾਅ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 37

दुःखमेव न संदेहो न जानन्ति ह्यपण्डिताः स्वर्गे ऽप्येवं मुनिश्रेष्ठा ह्य् अविशुद्धक्षयादिभिः

ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਦੁੱਖ ਹੀ ਦੁੱਖ ਹੈ; ਅਪੜ੍ਹ ਲੋਕ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ।

Verse 38

रोगैर् नानाविधैर् ग्रस्ता रागद्वेषभयादिभिः छिन्नमूलतरुर्यद्वद् अवशः पतति क्षितौ

ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼-ਭਯ ਆਦਿ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਬੱਝੀ ਹੋਈ ਆਤਮਾ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਕੱਟਿਆ ਦਰੱਖਤ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਢਹਿ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 39

पुण्यवृक्षक्षयात्तद्वद् गां पतन्ति दिवौकसः दुःखाभिलाषनिष्ठानां दुःखभोगादिसंपदाम्

ਜਦੋਂ ਪੁੰਨ-ਰੂਪੀ ਬਿਰਖ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਰਗ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ‘ਸੰਪਦਾ’ ਵੀ ਕੇਵਲ ਦੁੱਖ-ਭੋਗ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 40

अस्मात्तु पततां दुःखं कष्टं स्वर्गाद्दिवौकसाम् नरके दुःखमेवात्र नरकाणां निषेवणात्

ਇਸ ਸਵਰਗ-ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਵਰਗ ਦੇ ਵਾਸੀ ਜਦੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪੀੜਾ ਤੀਵਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਦੁੱਖ ਹੀ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਰਕ-ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਆਪਣੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।

Verse 41

विहिताकरणाच्चैव वर्णिनां मुनिपुङ्गवाः

ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਵਿਹਿਤ (ਵਿਧੀ-ਨਿਰਧਾਰਿਤ) ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਪਤਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਸ਼ੂ (ਜੀਵ) ਨੂੰ ਪਤੀ—ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ—ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ।

Verse 42

यथा मृगो मृत्युभयस्य भीत उच्छिन्नवासो न लभेत निद्राम् एवं यतिर्ध्यानपरो महात्मा संसारभीतो न लभेत निद्राम्

ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਿਰਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਕੱਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਮਹਾਤਮਾ ਯਤੀ ਵੀ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ।

Verse 43

कीटपक्षिमृगाणां च पशूनां गजवाजिनाम् दृष्टम् एवासुखं तस्मात् त्यजतः सुखमुत्तमम्

ਕੀੜੇ, ਪੰਛੀ, ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ—ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਇਹ ਸਾਫ਼ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਯ-ਸੁਖ ਦਾ ਅੰਤ ਦੁੱਖ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਇਹ ਭੋਗ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਪਸ਼ੂ (ਜੀਵ) ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਪਤੀ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ, ਵੱਲ ਮੋੜਨ ਨਾਲ।

Verse 44

वैमानिकानामप्येवं दुःखं कल्पाधिकारिणाम् स्थानाभिमानिनां चैव मन्वादीनां च सुव्रताः

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੋ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਮਾਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਲਪ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਪਦ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਮਨੂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ। ਕਲਪ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਿੱਚ ਹਰ ਮਰਤਬਾ ਸ਼ੋਕ-ਬੰਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 45

देवानां चैव दैत्यानाम् अन्योन्यविजिगीषया दुःखमेव नृपाणां च राक्षसानां जगत्त्रये

ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਦੁੱਖ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 46

श्रमार्थमाश्रमश्चापि वर्णानां परमार्थतः आश्रमैर्न च देवैश् च यज्ञैः सांख्यैर्व्रतैस् तथा

ਆਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਵਰਣ ਪਰਮ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸਾਧਨਾ-ਸ਼੍ਰਮ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਪਰ ਕੇਵਲ ਆਸ਼ਰਮ-ਪਾਲਣਾ, ਦੇਵ-ਪੂਜਾ, ਯੱਗ, ਸਾਂਖ੍ਯ-ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ—ਜੇ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਸਿੱਧਾ ਰੁਖ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਪਰਮ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

Verse 47

उग्रैस्तपोभिर् विविधैर् दानैर्नानाविधैरपि न लभन्ते तथात्मानं लभन्ते ज्ञानिनः स्वयम्

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਗਰ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਆਤਮਾ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਜਨ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪ ਹੀ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 48

पाशुपतव्रत अस् एस्चपे फ़्रोम् संसार तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चरेत्पाशुपतव्रतम् भस्मशायी भवेन्नित्यं व्रते पाशुपते बुधः

ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਉਪਾਅ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਨਿੱਤ ਭਸਮ-ਸ਼ਾਈ ਰਹੇ—ਭਸਮ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।

Verse 49

पञ्चार्थज्ञानसम्पन्नः शिवतत्त्वे समाहितः कैवल्यकरणं योगविधिकर्मच्छिदं बुधः

ਪੰਚਾਰਥ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਯੋਗ-ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਛੇਦ ਕੇ ਕੈਵਲ੍ਯ (ਪਰਮ ਮੁਕਤੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 50

पञ्चार्थयोगसम्पन्नो दुःखान्तं व्रजते सुधीः परया विद्यया वेद्यं विदन्त्यपरया न हि

ਪੰਚਾਰਥ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਸੁਧੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜ੍ਞੇਯ (ਪਰਮ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਪਰਾਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਪਰਾਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

Verse 51

द्वे विद्ये वेदितव्ये हि परा चैवापरा तथा अपरा तत्र ऋग्वेदो यजुर्वेदो द्विजोत्तमाः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ! ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਵਿਦਿਆ ਦੋ ਹਨ—ਪਰਾ ਅਤੇ ਅਪਰਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਵਿਦਿਆ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਿਗਵੇਦ ਅਤੇ ਯਜੁਰਵੇਦ (ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵੈਦਿਕ ਵਿਧਿਆਵਾਂ) ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 52

सामवेदस्तथाथर्वो वेदः सर्वार्थसाधकः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्द एव च

ਸਾਮਵੇਦ ਅਤੇ ਅਥਰਵਵੇਦ—ਇਹ ਵੇਦ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਦਾਂਗ: ਸ਼ਿਕਸ਼ਾ, ਕਲਪ, ਵਿਆਕਰਣ, ਨਿਰੁਕਤ ਅਤੇ ਛੰਦ।

Verse 53

ज्योतिषं चापरा विद्या पराक्षरमिति स्थितम् तददृश्यं तदग्राह्यम् अगोत्रं तदवर्णकम्

ਜੋਤਿਸ਼ ਵੀ ਅਪਰਾਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪਰਾਕ੍ਸ਼ਰ (ਪਰਮ ਅਕ੍ਸ਼ਰ) ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਤੱਤ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ, ਅਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਗੋਤ੍ਰ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਵਰਣਨਾਤੀਤ ਹੈ।

Verse 54

तदचक्षुस्तदश्रोत्रं तदपाणि अपादकम् तदजातमभूतं च तदशब्दं द्विजोत्तमाः

ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਨੇਤਰਾਂ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਅਜਨਮਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਤੀਤ—ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।

Verse 55

अस्पर्शं तदरूपं च रसगन्धविवर्जितम् अव्ययं चाप्रतिष्ठं च तन्नित्यं सर्वगं विभुम्

ਉਹ ਸਪਰਸ਼ਾਤੀਤ ਤੇ ਰੂਪਾਤੀਤ ਹੈ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਨਹੀਂ; ਨਿੱਤ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਵਿਭੂ—ਪਰਮ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 56

महान्तं तद् बृहन्तं च तदजं चिन्मयं द्विजाः अप्राणममनस्कं च तदस्निग्धमलोहितम्

ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ; ਅਜਨਮਾ ਅਤੇ ਚਿਨ੍ਮਯ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਮਨ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਆਸਕਤੀ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਲੋਹਿਤ—ਰਾਗ-ਰਕਤਤਾ ਤੇ ਭੌਤਿਕ ਰੰਗਤੋਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ।

Verse 57

अप्रमेयं तदस्थूलम् अदीर्घं तदनुल्बणम् अह्रस्वं तदपारं च तदानन्दं तदच्युतम्

ਉਹ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਹੈ—ਨਾ ਸਥੂਲ, ਨਾ ਦੀਰਘ; ਨਾ ਅਤਿਸ਼ਯ, ਨਾ ਨਿਊਨ; ਨਾ ਹ੍ਰਸਵ, ਨਾ ਸੀਮਿਤ। ਉਹ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤ—ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਟੱਲ ਹੈ।

Verse 58

अनपावृतमद्वैतं तदनन्तमगोचरम् असंवृतं तदात्मैकं परा विद्या न चान्यथा

ਉਹ ਤੱਤ ਅਨਾਵ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਅਦ੍ਵੈਤ ਹੈ; ਅਨੰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਅਸੰਵ੍ਰਿਤ, ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਏਕ—ਇਹੀ ਪਰਾ ਵਿਦਿਆ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ।

Verse 59

परापरेति कथिते नैवेह परमार्थतः अहमेव जगत्सर्वं मय्येव सकलं जगत्

ਇੱਥੇ ‘ਪਰ’ ਤੇ ‘ਅਪਰ’ ਦੀ ਜੋ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰਮ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਮੂਹ ਵਿਸ਼ਵ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।

Verse 60

मत्त उत्पद्यते तिष्ठन् मयि मय्येव लीयते मत्तो नान्यदितीक्षेत मनोवाक्पाणिभिस् तथा

ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਕੇ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਾ ਮੰਨ।

Verse 61

सर्वमात्मनि संपश्येत् सच्चासच्च समाहितः सर्वं ह्यात्मनि संपश्यन् न बाह्ये कुरुते मनः

ਸਮਾਧਾਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦੋਵੇਂ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਬਾਹਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਦੌੜਦਾ।

Verse 62

४ स्ततेस् ओफ़् मिन्द् अधोदृष्ट्या वितस्त्यां तु नाभ्यामुपरितिष्ठति हृदयं तद्विजानीयाद् विश्वस्यायतनं महत्

ਨਿਗਾਹ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਿਤਸਤੀ ਉੱਪਰ ਵੱਸਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਜਾਣੋ। ਉਹੀ ਹਿਰਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਮਹਾਨ ਆਧਾਰ-ਧਾਮ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵਿਖੇਪ ਦਾ ਪਾਸ਼ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਪਸ਼ੂ ਵਿੱਚ ਪਤੀ—ਸ਼ਿਵ—ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 63

हृदयस्यास्य मध्ये तु पुण्डरीकमवस्थितम् धर्मकन्दसमुद्भूतं ज्ञाननालं सुशोभनम्

ਇਸ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪੁੰਡਰੀਕ ਕਮਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਮ-ਕੰਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗਿਆਨ-ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੋਹਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।

Verse 64

ऐश्वर्याष्टदलं श्वेतं परं वैराग्यकर्णिकम् छिद्राणि च दिशो यस्य प्राणाद्याश् च प्रतिष्ठिताः

ਐਸ਼ਵਰਯ ਦਾ ਚਿੱਟਾ ਅੱਠ-ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਪਰਮ ਕਰਨਿਕਾ ਵੈਰਾਗ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਛਿਦਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਵਾਯੂ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਪੱਕੇ ਟਿਕੇ ਹਨ।

Verse 65

प्राणाद्यैश्चैव संयुक्तः पश्यते बहुधा क्रमात् दशप्राणवहा नाड्यः प्रत्येकं मुनिपुङ्गवाः

ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਯੋਗੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਹਰ ਥਾਂ ਦਸ-ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਵਾਹੁਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 66

द्विसप्ततिसहस्राणि नाड्यः सम्परिकीर्तिताः नेत्रस्थं जाग्रतं विद्यात् कण्ठे स्वप्नं समादिशेत्

ਨਾੜੀਆਂ ਬਹੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜਾਗ੍ਰਤ ਅਵਸਥਾ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਜਾਣੋ, ਅਤੇ ਸੁਪਨਾ ਅਵਸਥਾ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 67

सुषुप्तं हृदयस्थं तु तुरीयं मूर्धनि स्थितम् जाग्रे ब्रह्मा च विष्णुश् च स्वप्ने चैव यथाक्रमात्

ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਰੀਯ ਅਵਸਥਾ ਸਿਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜਾਗ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਅਨੁਸਾਰ।

Verse 68

ईश्वरस्तु सुषुप्ते तु तुरीये च महेश्वरः वदन्त्य् एवम् अथान्ये ऽपि समस्तकरणैः पुमान्

ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਈਸ਼ਵਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਰੀਯ ਵਿੱਚ ‘ਮਹੇਸ਼ਵਰ’। ਕੁਝ ਇਉਂ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਰੁਸ਼ ਸਭ ਕਰਣਾਂ ਸਮੇਤ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਾਪਕ ਹੈ।

Verse 69

वर्तमानस्तदा तस्य जाग्रदित्यभिधीयते मनोबुद्धिर् अहङ्कारं चित्तं चेति चतुष्टयम्

ਜਦੋਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਵਰਤਮਾਨ ਬਾਹਰੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ‘ਜਾਗ੍ਰਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤਹਕਰਣ ਦਾ ਚਤੁਸ਼ਟਯ—ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਚਿੱਤ—ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 70

यदा व्यवस्थितस्त्वेतैः स्वप्न इत्यभिधीयते करणानि विलीनानि यदा स्वात्मनि सुव्रताः

ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ (ਅੰਤਹਕਰਣ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ) ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ‘ਸਵਪਨ’ ਕਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ‘ਸਵਪਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 71

सुषुप्तः करणैर्भिन्नस् तुरीयः परिकीर्त्यते परस्तुरीयातीतो ऽसौ शिवः परमकारणम्

ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਰਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ‘ਤੁਰੀਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਤੁਰੀਯ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ, ਸਭ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅਤੀਤ ਪਰਮਕਾਰਣ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹਨ।

Verse 72

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिश् च तुरीयं चाधिभौतिकम् आध्यात्मिकं च विप्रेन्द्राश् चाधिदैविकमुच्यते

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ, ਜਾਗ੍ਰਤ, ਸਵਪਨ, ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਅਤੇ ਤੁਰੀਯ—ਇਹ ਅਧਿਭੌਤਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਆਧਿਦੈਵਿਕ ਵੀ (ਇਸ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਤੱਤ ਦੇ) ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਉਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 73

तत्सर्वमहम् एवेति वेदितव्यं विजानता बुद्धीन्द्रियाणि विप्रेन्द्रास् तथा कर्मेन्द्रियाणि च

ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—‘ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ’। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ, ਗਿਆਨੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਅਤੇ ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ (ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾਈਆਂ ਹਨ)।

Verse 74

मनोबुद्धिर् अहङ्कारश् चित्तं चेति चतुष्टयम् अध्यात्मं पृथगेवेदं चतुर्दशविधं स्मृतम्

ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਚਿੱਤ—ਇਹ ਚੌਕੜੀ ਹੀ ਵੱਖਰੀ ‘ਅਧਿਆਤਮ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਅਧਿਆਤਮ ਚੌਦਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 75

द्रष्टव्यं चैव श्रोतव्यं घ्रातव्यं च यथाक्रमम् रसितव्यं मुनिश्रेष्ठाः स्पर्शितव्यं तथैव च

ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਠੋ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਖਣਾ, ਸੁਣਣਾ, ਸੁੰਘਣਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਖਣਾ ਅਤੇ ਛੂਹਣਾ—ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਾਧਣੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ੈਵ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਾਸ਼ ਨਹੀਂ, ਸਾਧਨ ਬਣਨ।

Verse 76

मन्तव्यं चैव बोद्धव्यम् अहंकर्तव्यमेव च तथा चेतयितव्यं च वक्तव्यं मुनिपुङ्गवाः

ਹੇ ਮੁਨਿਪੁੰਗਵੋ, ਮਨਨ ਕਰਨਾ, ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ, ਯੋਗ ਕਰਤਵ੍ਯ ਕਰਨਾ, ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੋਲਣਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਜੀਵ ਪਤੀ-ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 77

आदातव्यं च गन्तव्यं विसर्गायितमेव च आनन्दितव्यमित्येते ह्य् अधिभूतमनुक्रमात्

ਅਧਿਭੂਤ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ—ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ, ਗਮਨ ਕਰਨਾ, ਵਿਸਰਜਨ/ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਿਤ ਹੋਣਾ—ਇਹੀ ਕੰਮ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 78

आदित्यो ऽपि दिशश्चैव पृथिवी वरुणस् तथा वायुश्चन्द्रस् तथा ब्रह्मा रुद्रः क्षेत्रज्ञ एव च

ਉਹ ਆਦਿਤ੍ਯ ਵੀ ਹੈ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੀ; ਧਰਤੀ, ਵਰੁਣ; ਵਾਯੂ, ਚੰਦਰ; ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ—ਅਤੇ ਉਹੀ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਾਣਨਹਾਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਪਤੀ-ਸ਼ਿਵ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

Verse 79

अग्निरिन्द्रस् तथा विष्णुर् मित्रो देवः प्रजापतिः आधिदैविकमेवं हि चतुर्दशविधं क्रमात्

ਅਗਨੀ, ਇੰਦਰ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਮਿਤ੍ਰ, ਦੇਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਧਿਦੈਵਿਕ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਚੌਦਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੈਵ ਮਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਾਇਆ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ; ਪਰ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਸਭ ਗਿਣਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹੈ।

Verse 80

राज्ञी सुदर्शना चैव जिता सौम्या यथाक्रमम् मोघा रुद्रामृता सत्या मध्यमा च द्विजोत्तमाः

ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੇ ਇਹ ਉਪਨਾਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਰਾਜ্ঞੀ, ਸੁਦਰਸ਼ਨਾ, ਜਿਤਾ, ਸੌਮਿਆ, ਮੋਘਾ, ਰੁਦ੍ਰਾਮ੍ਰਿਤਾ, ਅਮ੍ਰਿਤਾ, ਸਤਿਆ ਅਤੇ ਮੱਧਯਮਾ। ਇਹ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਨਾਮ ਹਨ ਜੋ ਭਗਤ ਦੇ ਬੰਧਨ ਢੀਲੇ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 81

नाडी राशिशुका चैव असुरा चैव कृत्तिका भास्वती नाडयश्चैताश् चतुर्दशनिबन्धनाः

ਨਾਡੀ, ਰਾਸ਼ਿਸ਼ੁਕਾ, ਅਸੁਰਾ, ਕ੍ਰਿਤ੍ਤਿਕਾ ਅਤੇ ਭਾਸ੍ਵਤੀ—ਇਹ ਨਾਡੀਆਂ ਚੌਦਾਂ ‘ਨਿਬੰਧਨ’ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਜਗਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 82

वायवो नाडिमध्यस्था वाहकाश् च चतुर्दश प्राणो व्यानस्त्वपानश् च उदानश् च समानकः

ਨਾਡੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਚੌਦਾਂ ‘ਵਾਹਕ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਪ੍ਰਾਣ, ਵਿਆਨ, ਅਪਾਨ, ਉਦਾਨ ਅਤੇ ਸਮਾਨ।

Verse 83

वैरम्भश् च तथा मुख्यो ह्य् अन्तर्यामः प्रभञ्जनः कूर्मकश् च तथा श्येनः श्वेतः कृष्णस् तथानिलः

ਉਹ ਵੈਰੰਭ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਵੀ; ਉਹ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੰਜਨ—ਪ੍ਰਚੰਡ ਹਵਾ। ਉਹ ਕੂਰਮਕ ਅਤੇ ਸ਼੍ਯੇਨ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼੍ਵੇਤ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਨਿਲ—ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਵਾਯੂ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਅੰਦਰ ਵਿਆਪਦਾ ਹੈ, ਪਸ਼ੂ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਭੁ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪਾਸ਼ ਢੀਲੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 84

नाग इत्येव कथिता वायवश् च चतुर्दश यश्चक्षुःष्वथ द्रष्टव्ये तथादित्ये च सुव्रताः

ਉਹੀ ‘ਨਾਗ’ ਆਖੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ‘ਵਾਯਵ’ ਚੌਦਾਂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਨੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਆਦਿਤ੍ਯ-ਤੱਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹਨ।

Verse 85

नाड्यां प्राणे च विज्ञाने त्व् आनन्दे च यथाक्रमम् हृद्याकाशे य एतस्मिन् सर्वस्मिन्नन्तरे परः

ਨਾਡੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ, ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ—ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ—ਹਿਰਦੇ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਰਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸ ਸਾਰੇ ਅੰਤਰ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 86

आत्मा एकश् च चरति तमुपासीत मां प्रभुम् अजरं तमनन्तं च अशोकममृतं ध्रुवम्

ਆਤਮਾ ਇੱਕ ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ—ਪ੍ਰਭੂ (ਪਤੀ) ਨੂੰ—ਉਪਾਸੋ: ਜੋ ਅਜਰ, ਅਨੰਤ, ਅਸ਼ੋਕ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਹੈ।

Verse 87

चतुर्दशविधेष्वेव संचरत्येक एव सः लीयन्ते तानि तत्रैव यदन्यं नास्ति वै द्विजाः

ਚੌਦਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਉਹੀ ਇੱਕ (ਪਰਮ ਪਤੀ) ਸੰਚਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।

Verse 88

एक एव हि सर्वज्ञः सर्वेशस्त्वेक एव सः एष सर्वाधिपो देवस् त्व् अन्तर्यामी महाद्युतिः

ਉਹੀ ਇੱਕ ਸਰਵਜ੍ਞ ਹੈ; ਉਹੀ ਇੱਕ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤੀ ਦੇਵ ਹੀ ਸਰਵਾਧਿਪ ਹੈ—ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 89

उपास्यमानः सर्वस्य सर्वसौख्यः सनातनः उपास्यति न चैवेह सर्वसौख्यं द्विजोत्तमाः

ਜੋ ਸਨਾਤਨ ਸ਼ਿਵ—ਸਾਰੇ ਆਨੰਦ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਤੀ—ਸਭ ਵੱਲੋਂ ਉਪਾਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਰਪਾ-ਰੂਪ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ, ਉਸ ਦੀ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਸਰਬਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

Verse 90

उपास्यमानो वेदैश् च शास्त्रैर्नानाविधैरपि न वैष वेदशास्त्राणि सर्वज्ञो यास्यति प्रभुः

ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਪਾਸਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਸਰਬਜ੍ਞ ਪ੍ਰਭੂ ਕੇਵਲ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 91

अस्यैवान्नमिदं सर्वं न सो ऽन्नं भवति स्वयम् स्वात्मना रक्षितं चाद्याद् अन्नभूतं न कुत्रचित्

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਅੰਨ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਕਿਸੇ ਦਾ ‘ਅੰਨ’ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਅੰਨ-ਰੂਪ ਹੋਏ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਉਹ ਖਾਧੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

Verse 92

सर्वत्र प्राणिनामन्नं प्राणिनां ग्रन्थिरस्म्यहम् प्रशास्ता नयनश्चैव पञ्चात्मा स विभागशः

“ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਨ ਹਾਂ; ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਗ੍ਰੰਥੀ—ਬੰਧਨ-ਬਿੰਦੂ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਹਾਂ। ਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਪੰਚਾਤਮਾ ਰੂਪ ਹੈ।”

Verse 93

अन्नमयो ऽसौ भूतात्मा चाद्यते ह्यन्नमुच्यते प्राणमयश्चेन्द्रियात्मा संकल्पात्मा मनोमयः

ਇਹ ਦੇਹਧਾਰੀ ਆਤਮਾ ‘ਅੰਨਮਯ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅੰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਨ-ਰੂਪ ਵੀ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ‘ਪ੍ਰਾਣਮਯ’ ਹੈ—ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਰੂਪ; ‘ਇੰਦ੍ਰਿਯਾਤਮਾ’ ਹੈ—ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰੂਪ; ਅਤੇ ‘ਮਨੋਮਯ’ ਹੈ—ਸੰਕਲਪ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਰੂਪ।

Verse 94

कालात्मा सोम एवेह विज्ञानमय उच्यते सदानन्दमयो भूत्वा महेशः परमेश्वरः

ਇੱਥੇ ਕਾਲ-ਆਤਮਾ ਸੋਮ ਨੂੰ ਵਿਜ਼੍ਞਾਨਮਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾਨੰਦਮਯ ਹੋ ਕੇ ਮਹੇਸ਼, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 95

सो ऽहम् एवं जगत्सर्वं मय्येव सकलं स्थितम् परतन्त्रं स्वतन्त्रे ऽपि तदभावाद्विचारतः

“ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹਾਂ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਸੁਤੰਤਰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਪਰਤੰਤਰ ਹੀ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਉਸ ਦੀ ਸੱਤਾ ਨਹੀਂ।”

Verse 96

एकत्वमपि नास्त्येव द्वैतं तत्र कुतस्त्वहो एवं नास्त्यथ मर्त्यं च कुतो ऽमृतमजोद्भवः

ਉਸ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ‘ਏਕਤਾ’ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ; ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਦ੍ਵੈਤ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋਵੇ? ਜਦ ਭੇਦ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ‘ਮਰਤ੍ਯ’ ਕੀ; ਅਤੇ ‘ਅਮ੍ਰਿਤ’ ਕਿਵੇਂ, ਹੇ ਅਜੋਦਭਵ (ਬ੍ਰਹਮਾ)!

Verse 97

अज्ञान = सोउर्चे ओफ़् संसार नान्तःप्रज्ञो बहिःप्रज्ञो न चोभयगतस् तथा न प्रज्ञानघनस्त्वेवं न प्राज्ञो ज्ञानपूर्वकः

ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲ ਵਹਾ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਪਸ਼ੂ ਨਾ ਅੰਦਰੋਂ ਜਾਗਰੂਕ ਹੈ, ਨਾ ਬਾਹਰੋਂ, ਨਾ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਘਣੀ ਤੇ ਸਥਿਰ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਸਮ੍ਯਕ ਗਿਆਨ ਪਹਿਲਾਂ ਉਦੇ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਕ ਉਹ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਨਹੀਂ; ਉਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਹੇਤੂ ਹੈ।

Verse 98

विदितं नास्ति वेद्यं च निर्वाणं परमार्थतः निर्वाणं चैव कैवल्यं निःश्रेयसमनामयम्

ਪਰਮਾਰਥ ਵਿੱਚ ਨਿਰਵਾਣ ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਾ ਉਹ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਹੈ। ਨਿਰਵਾਣ ਹੀ ਕੈਵਲ੍ਯ ਹੈ—ਨਿਰਦੋਸ਼, ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯਸ (ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਯਸ)।

Verse 99

अमृतं चाक्षरं ब्रह्म परमात्मा परापरम् निर्विकल्पं निराभासं ज्ञानं पर्यायवाचकम्

‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ’, ‘ਅੱਖਰ’, ‘ਬ੍ਰਹਮ’, ‘ਪਰਮਾਤਮਾ’, ‘ਪਰਾਪਰ’, ‘ਨਿਰਵਿਕਲਪ’ ਅਤੇ ‘ਨਿਰਾਭਾਸ’—ਇਹ ਸਭ ਪਤੀ-ਰੂਪ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਕੋ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪਰਯਾਏ ਨਾਮ ਹਨ।

Verse 100

प्रसन्नं च यदेकाग्रं तदा ज्ञानमिति स्मृतम् अज्ञानमितरत्सर्वं नात्र कार्या विचारणा

ਜਦੋਂ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਅਵਸਥਾ ‘ਗਿਆਨ’ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਅਗਿਆਨ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

Verse 101

इत्थं प्रसन्नं विज्ञानं गुरुसंपर्कजं ध्रुवम् रागद्वेषानृतक्रोधं कामतृष्णादिभिः सदा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ-ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ‘ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ’ ਧ੍ਰੁਵ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼, ਝੂਠ, ਕ੍ਰੋਧ, ਕਾਮ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਦਾ ਡੋਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪਾਸ਼ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ।

Verse 102

अपरामृष्टमद्यैव विज्ञेयं मुक्तिदं त्विदम् अज्ञानमलपूर्वत्वात् पुरुषो मलिनः स्मृतः

ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਕਾਰ-ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਦਿਰਾ ਤਿਆਗਯੋਗ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ‘ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ’ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰੁਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਗਿਆਨ-ਮਲ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਮਲਿਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 103

तत्क्षयाद्धि भवेन्मुक्तिर् नान्यथा जन्मकोटिभिः ज्ञानमेकं विना नास्ति पुण्यपापपरिक्षयः

ਬੰਧਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ—ਕਰੋੜਾਂ ਜਨਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਕੋ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਦਾ ਪੂਰਨ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 104

ज्ञानम् एवाभ्यसेत् तस्मान् मुक्त्यर्थं ब्रह्मवित्तमाः ज्ञानाभ्यासाद्धि वै पुंसां बुद्धिर्भवति निर्मला

ਇਸ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਦਾ ਹੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 105

तस्मात्सदाभ्यसेज्ज्ञानं तन्निष्ठस्तत्परायणः ज्ञानेनैकेन तृप्तस्य त्यक्तसंगस्य योगिनः

ਇਸ ਲਈ ਸਦਾ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖ ਅਤੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਇਕੋ ਆਸਰਾ ਮੰਨ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਆਸਕਤੀ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਅਤੇ ਪਤੀ—ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ—ਵੱਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਭਿਮੁਖਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਾਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 106

कर्तव्यं नास्ति विप्रेन्द्रा अस्ति चेत्तत्त्वविन्न च इह लोके परे चापि कर्तव्यं नास्ति तस्य वै

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਤੱਤਵ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਕੋਈ ਬੰਧਨਕਾਰਕ ਕਰਤੱਬ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਲਈ ‘ਇਹ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ’ ਜਿਹਾ ਕੋਈ ਬੱਝਣ ਵਾਲਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ—ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ।

Verse 107

जीवन्मुक्तो यतस् तस्माद् ब्रह्मवित् परमार्थतः ज्ञानाभ्यासरतो नित्यं ज्ञानतत्त्वार्थवित् स्वयम्

ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੈ; ਪਰਮਾਰਥ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦ ਹੈ। ਉਹ ਨਿੱਤ ਗਿਆਨ-ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਗਿਆਨ-ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।

Verse 108

कर्तव्याभ्यासमुत्सृज्य ज्ञानमेवाधिगच्छति वर्णाश्रमाभिमानी यस् त्यक्तक्रोधो द्विजोत्तमाः

ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ, ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ ਤਿਆਗ ਕੇ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੀ ਯਾਂਤਰਿਕ ਦੁਹਰਾਈ ਛੱਡ ਕੇ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਪਸ਼ੂ ਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਪਤੀ—ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ—ਵੱਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 109

अन्यत्र रमते मूढः सो ऽज्ञानी नात्र संशयः संसारहेतुरज्ञानं संसारस्तनुसंग्रहः

ਜੋ ਮੂੜ੍ਹ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਵਿਚ ਰਮਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਜਿਆਨੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਅਜਿਆਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਜੀਵ ਦਾ ਦੇਹ-ਗ੍ਰਹਣ ਤੇ ਦੇਹ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ (ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਰੀਰ ਧਾਰਣਾ) ਹੈ।

Verse 110

मोक्षहेतुस् तथा ज्ञानं मुक्तः स्वात्मन्यवस्थितः अज्ञाने सति विप्रेन्द्राः क्रोधाद्या नात्र संशयः

ਗਿਆਨ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਕੇ ਮੋਖ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਮੁਕਤ ਪੁਰਖ ਆਪਣੇ ਸਵ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇੰਦਰੋ, ਅਜਿਆਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਵਿਕਾਰ ਉੱਠਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 111

क्रोधो हर्षस् तथा लोभो मोहो दम्भो द्विजोत्तमाः धर्माधर्मौ हि तेषां च तद्वशात्तनुसंग्रहः

ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ, ਕ੍ਰੋਧ, ਹਰਖ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਦੰਭ—ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਧਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਹ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ (ਸਰੀਰ ਧਾਰਣਾ ਤੇ ਨਿਭਾਉਣਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 112

शरीरे सति वै क्लेशः सो ऽविद्यां संत्यजेद्बुधः अविद्यां विद्यया हित्वा स्थितस्यैव च योगिनः

ਜਦ ਤੱਕ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਕਲੇਸ਼ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ ਅਵਿਦਿਆ ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਅਵਿਦਿਆ ਤਿਆਗ ਕੇ ਯੋਗੀ ਆਪਣੇ ਅਡੋਲ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 113

क्रोधाद्या नाशमायान्ति धर्माधर्मौ च वै द्विजाः तत्क्षयाच्च शरीरेण न पुनः सम्प्रयुज्यते

ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਜੀਵ ਮੁੜ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ।

Verse 114

स एव मुक्तः संसाराद् दुःखत्रयविवर्जितः एवं ज्ञानं विना नास्ति ध्यानं ध्यातुर् द्विजर्षभाः

ਜੋ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 115

ज्ञानं गुरोर्हि संपर्कान् न वाचा परमार्थतः चतुर्व्यूहमिति ज्ञात्वा ध्याता ध्यानं समभ्यसेत्

ਪਰਮ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ-ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਚਤੁਰਵ੍ਯੂਹ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ।

Verse 116

सहजागन्तुकं पापम् अस्थिवागुद्भवं तथा ज्ञानाग्निर्दहते क्षिप्रं शुष्केन्धनम् इवानलः

ਪਾਪ ਚਾਹੇ ਸਹਜ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਗੰਤੁਕ, ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੋਵੇ—ਗਿਆਨ-ਅਗਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਸੁੱਕੇ ਇੰਧਨ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 117

ज्ञानात्परतरं नास्ति सर्वपापविनाशनम् अभ्यसेच्च सदा ज्ञानं सर्वसंगविवर्जितः

ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ ਇਸ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 118

ज्ञानिनः सर्वपापानि जीर्यन्ते नात्र संशयः क्रीडन्नपि न लिप्येत पापैर्नानाविधैरपि

ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਖੇਡਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 119

इम्पोर्तन्चे ओफ़् ध्यान ज्ञानं यथा तथा ध्यानं तस्माद्ध्यानं समभ्यसेत् ध्यानं निर्विषयं प्रोक्तम् आदौ सविषयं तथा

ਜਿਵੇਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਧਿਆਨ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਦਾ ਪਰਮ ਰੂਪ ਨਿਰਵਿਸ਼ਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਵਿਸ਼ਯ ਹੋ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 120

षट्प्रकारं समभ्यस्य चतुःषड्दशभिस् तथा तथा द्वादशधा चैव पुनः षोडशधा क्रमात्

ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਚੌਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਰਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰੇ।

Verse 121

द्विधाभ्यस्य च योगीन्द्रो मुच्यते नात्र संशयः शुद्धजांबूनदाकारं विधूमाङ्गारसन्निभम्

ਇਸ ਦੋਹਰੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਲਿੰਗ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਪਰਿਸ਼ੁਧ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਅਤੇ ਧੂੰਏਂ ਰਹਿਤ ਅੰਗਾਰੇ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

Verse 122

पीतं रक्तं सितं विद्युत् कोटिकोटिसमप्रभम् अथवा ब्रह्मरन्ध्रस्थं चित्तं कृत्वा प्रयत्नतः

ਪ੍ਰਯਤਨ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਅੰਦਰਲੇ ਤੇਜ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਓ—ਪੀਲਾ, ਲਾਲ ਜਾਂ ਚਿੱਟਾ—ਜੋ ਕਰੋੜਾਂ ਕਰੋੜ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਮੱਥੇ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।

Verse 123

न सितं वासितं पीतं न स्मरेद् ब्रह्मविद् भवेत् अहिंसकः सत्यवादी अस्तेयी सर्वयत्नतः

ਬ੍ਰਹਮਵਿਦ ਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਵਾਲੇ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਾਂ ਉਤੇਜਕ ਪੇਅ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ, ਨਾ ਹੀ ਉਸਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਅਹਿੰਸਕ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਸਤੇਈ (ਚੋਰੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ) ਰਹੇ।

Verse 124

परिग्रहविनिर्मुक्तो ब्रह्मचारी दृढव्रतः संतुष्टः शौचसम्पन्नः स्वाध्यायनिरतः सदा

ਜੋ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵ੍ਰਤੀ ਹੈ; ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਸ਼ੌਚ-ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਤ—ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ ਮਾਰਗ ਲਈ ਯੋਗ ਸਾਧਕ ਹੈ।

Verse 125

मद्रक्तश्चाभ्यसेद्ध्यानं गुरुसंपर्कजं ध्रुवम् न बुध्यति तथा ध्याता स्थाप्य चित्तं द्विजोत्तमाः

ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ! ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈ ਉਹੀ ਗੁਰੂ-ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਅਡੋਲ ਧਿਆਨ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਧਿਆਤਾ ਚਿੱਤ ਟਿਕਾ ਕੇ ਵੀ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।

Verse 126

न चाभिमन्यते योगी न पश्यति समन्ततः न घ्राति न शृणोत्येव लीनः स्वात्मनि यः स्वयम्

ਯੋਗੀ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਤੱਕਦਾ; ਨਾ ਸੁੰਘਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਣਦਾ ਹੀ—ਜੋ ਆਪ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 127

न च स्पर्शं विजानाति स वै समरसः स्मृतः पार्थिवे पटले ब्रह्मा वारितत्त्वे हरिः स्वयम्

ਉਹ ਸਪਰਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਉਹੀ ਸਮਰਸ—ਸਮਤੁਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ—ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਰਥਿਵ ਪਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਜਲ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹੈ।

Verse 128

वाह्नेये कालरुद्राख्यो वायुतत्त्वे महेश्वरः सुषिरे स शिवः साक्षात् क्रमादेवं विचिन्तयेत्

ਅਗਨੀ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਾਲਰੁਦ੍ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਾਯੂ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ; ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੁਖਮ ਸੁਸ਼ਿਰ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸਾਖ਼ਾਤ ਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 129

क्षितौ शर्वः स्मृतो देवो ह्य् अपां भव इति स्मृतः रुद्र एव तथा वह्नौ उग्रो वायौ व्यवस्थितः

ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਸ਼ਰਵ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਲ ਵਿੱਚ ਭਵ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉਗ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ॥

Verse 130

भीमः सुषिरनाके ऽसौ भास्करे मण्डले स्थितः ईशानः सोमबिम्बे च महादेव इति स्मृतः

ਸੁਸ਼ਿਰ-ਨਾਕ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ‘ਭੀਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਦਰ ਬਿੰਬ ਵਿੱਚ ‘ਈਸ਼ਾਨ’ ਰੂਪ—ਉਹ ‘ਮਹਾਦੇਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥

Verse 131

पुंसां पशुपतिर्देवश् चाष्टधाहं व्यवस्थितः काठिन्यं यत्तनौ सर्वं पार्थिवं परिगीयते

ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਦੇਵ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਇੱਥੇ ਅੱਠ-ਵਿਧ ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਕਠੋਰਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ‘ਪਾਰਥਿਵ’ ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥

Verse 132

आप्यं द्रवमिति प्रोक्तं वर्णाख्यो वह्निरुच्यते यत्संचरति तद्वायुः सुषिरं यद्द्विजोत्तमाः

ਜਲ ਨੂੰ ਦ੍ਰਵਤਾ ਦਾ ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅੱਗ ਨੂੰ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਚਲਦਾ-ਫਿਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵਾਯੂ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਖੋਖਲਾ ਹੈ, ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ॥

Verse 133

तदाकाशं च विज्ञानं शब्दजं व्योमसंभवम् तथैव विप्रा विज्ञानं स्पर्शाख्यं वायुसंभवम्

ਉਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਵ੍ਯੋਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਸਪਰਸ਼ ਨਾਮਕ ਗਿਆਨ ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ॥

Verse 134

रूपं वाह्नेयमित्युक्तम् आप्यं रसमयं द्विजाः गन्धाख्यं पार्थिवं भूयश् चिन्तयेद्भास्करं क्रमात्

ਰੂਪ ਅਗਨੀ-ਤੱਤ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਰਸ ਜਲ-ਤੱਤ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੰਧ ਧਰਤੀ-ਤੱਤ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਸਕਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।

Verse 135

नेत्रे च दक्षिणे वामे सोमं हृदि विभुं द्विजाः आजानु पृथिवीतत्त्वम् आनाभेर् वारिमण्डलम्

ਸੱਜੀ ਤੇ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਨੂੰ ਟਿਕਾਓ, ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਘੁੱਟਣ ਤੱਕ ਧਰਤੀ-ਤੱਤ, ਅਤੇ ਨਾਭੀ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਲ-ਮੰਡਲ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਰੋ।

Verse 136

आकण्ठं वह्नितत्त्वं स्याल् ललाटान्तं द्विजोत्तमाः वायव्यं वै ललाटाद्यं व्योमाख्यं वा शिखाग्रकम्

ਗਲ੍ਹੇ ਤੱਕ ਅਗਨੀ-ਤੱਤ ਦਾ, ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਵਾਯੂ-ਤੱਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਵ੍ਯੋਮ (ਆਕਾਸ਼) ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ—ਇਹ ਸ਼ਿਵ-ਉਪਾਸਨਾ ਲਈ ਤੱਤ-ਵਿਨਿਆਸ ਹੈ।

Verse 137

हंसाख्यं च ततो ब्रह्म व्योम्नश्चोर्ध्वं ततः परम् व्योमाख्यो व्योममध्यस्थो ह्य् अयं प्राथमिकः स्मरेत्

ਵ੍ਯੋਮ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ‘ਹੰਸ’ ਨਾਮ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ, ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ‘ਵ੍ਯੋਮ’ ਨਾਮ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਸਿਮਰਨ-ਯੋਗ ਧਿਆਨ ਹੈ।

Verse 138

न जीवः प्रकृतिः सत्त्वं रजश्चाथ तमः पुनः महांस्तथाभिमानश् च तन्मात्राणीन्द्रियाणि च

ਨਾ ਜੀਵ, ਨਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਨਾ ਸਤ੍ਤਵ-ਰਜ-ਤਮ ਗੁਣ; ਨਾ ਮਹਤ, ਨਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਨਾ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਇਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਭ ਪਾਸ਼ (ਬੰਧਨ) ਹਨ; ਪਰਮ ਪਤੀ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।

Verse 139

व्योमादीनि च भूतानि नैवेह परमार्थतः व्याप्य तिष्ठद्यतो विश्वं स्थाणुरित्यभिधीयते

ਆਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਭੂਤ ਇੱਥੇ ਪਰਮਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ ਸਤਿ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜੋ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪ ਕੇ ਵੀ ਅਚਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਥਾਣੁ—ਅਚਲ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ, ਸਰਬਾਧਾਰ ਪਤੀ—ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 140

उदेति सूर्यो भीतश् च पवते वात एव च द्योतते चन्द्रमा वह्निर् ज्वलत्यापो वहन्ति च

ਭੈ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਵਗਦੀ ਹੈ; ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਭੜਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣਾ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਪਤੀ-ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 141

दधाति भूमिराकाशम् अवकाशं ददाति च तदाज्ञया ततं सर्वं तस्माद्वै चिन्तयेद्द्विजाः

ਧਰਤੀ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਸਣ ਲਈ ਥਾਂ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਫੈਲਿਆ ਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਉਸ ਪਰਮ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੋ।

Verse 142

तेनैवाधिष्ठितं तस्माद् एतत्सर्वं द्विजोत्तमाः सर्वरूपमयः शर्व इति मत्वा स्मरेद्भवम्

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਰਵ ਨੂੰ ਸਰਬਰੂਪਮਯ ਜਾਣ ਕੇ, ਭਵ—ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ; ਉਹੀ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪਤੀ ਹੈ।

Verse 143

संसारविषतप्तानां ज्ञानध्यानामृतेन वै प्रतीकारः समाख्यातो नान्यथा द्विजसत्तमाः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸੱਤਮੋ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ।

Verse 144

ज्ञानं धर्मोद्भवं साक्षाज् ज्ञानाद् वैराग्यसंभवः वैराग्यात्परमं ज्ञानं परमार्थप्रकाशकम्

ਗਿਆਨ ਸਿੱਧਾ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਉਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਰਮਾਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪਾਸ਼ ਢਿੱਲੇ ਕਰਕੇ ਪਸ਼ੂ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਨੂੰ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 145

ज्ञानवैराग्ययुक्तस्य योगसिद्धिर्द्विजोत्तमाः योगसिद्ध्या विमुक्तिः स्यात् सत्त्वनिष्ठस्य नान्यथा

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ! ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਕੇਵਲ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲੇ ਨੂੰ; ਹੋਰ ਨਹੀਂ।

Verse 146

तमोविद्यापदच्छन्नं चित्रं यत्पदमव्ययम् सत्त्वशक्तिं समास्थाय शिवमभ्यर्चयेद्द्विजाः

ਤਮਸ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਦੇ ਪਦ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਦ ਅਦਭੁਤ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਸੱਤਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਭ੍ਯਰਚਨਾ ਕਰੋ।

Verse 147

यः सत्त्वनिष्ठो मद्भक्तो मदर्चनपरायणः सर्वतो धर्मनिष्ठश् च सदोत्साही समाहितः

ਜੋ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ, ਮੇਰਾ ਭਗਤ, ਮੇਰੀ ਅਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਸਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸਮਾਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਸੱਚਾ ਭਗਤ ਹੈ।

Verse 148

सर्वद्वन्द्वसहो धीरः सर्वभूतहिते रतः ऋजुस्वभावः सततं स्वस्थचित्तो मृदुः सदा

ਜੋ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਸਭ ਦ੍ਵੰਦ ਸਹਿ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਸਿੱਧਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਥਿਰ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮ੍ਰਿਦੁ ਹੈ।

Verse 149

अमानी बुद्धिमाञ्छान्तस् त्यक्तस्पर्धो द्विजोत्तमाः सदा मुमुक्षुर्धर्मज्ञः स्वात्मलक्षणलक्षणः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ੁ ਸਦਾ ਮਾਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੱਚੇ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਪਰਧਾ-ਤਿਆਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅੰਤਰਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ।

Verse 150

ऋणत्रयविनिर्मुक्तः पूर्वजन्मनि पुण्यभाक् जरायुक्तो द्विजो भूत्वा श्रद्धया च गुरोः क्रमात्

ਤਿੰਨ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਪੂਰਵ ਜਨਮ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਭਾਗੀ, ਅਤੇ ਪੱਕੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਦ੍ਵਿਜ ਬਣ ਕੇ, ਉਹ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ।

Verse 151

अन्यथा वापि शुश्रूषां कृत्वा कृत्रिमवर्जितः स्वर्गलोकमनुप्राप्य भुक्त्वा भोगाननुक्रमात्

ਜਾਂ ਫਿਰ, ਕਪਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੱਚੀ ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ-ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਰੂਪ ਭੋਗ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 152

आसाद्य भारतं वर्षं ब्रह्मविज्जायते द्विजाः संपर्काज्ज्ञानमासाद्य ज्ञानिनो योगविद्भवेत्

ਭਾਰਤ ਵਰਸ਼ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਦ੍ਵਿਜ ਬ੍ਰਹਮਵਿਤ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਯੋਗਵਿਦ—ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ—ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 153

क्रमो ऽयं मलपूर्णस्य ज्ञानप्राप्तेर्द्विजोत्तमाः तस्मादनेन मार्गेण त्यक्तसंगो दृढव्रतः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਮਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਜੀਵ ਲਈ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਇਹੀ ਕ੍ਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ—ਸੰਗ-ਆਸਕਤੀ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ—ਉਹ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 154

संसारकालकूटाख्यान् मुच्यते मुनिपुङ्गवाः एवं संक्षेपतः प्रोक्तं मया युष्माकमच्युतम्

ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਸੰਸਾਰ ਰੂਪੀ ਕਾਲਕੂਟ-ਵਿਸ਼ ਤੋਂ ਜੀਵ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਚ੍ਯੁਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ (ਬੱਧ ਆਤਮਾ) ਪਾਸ਼ (ਬੰਧਨ) ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 155

ज्ञानस्यैवेह माहात्म्यं प्रसंगादिह शोभनम् एवं पाशुपतं योगं कथितं त्वीश्वरेण तु

ਇੱਥੇ ਇਸ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ ਸਵੈੰ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਹੈ।

Verse 156

न देयं यस्य कस्यापि शिवोक्तं मुनिपुङ्गवाः दातव्यं योगिने नित्यं भस्मनिष्ठाय सुप्रियम्

ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਸ਼ਿਵ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਸਦਾ ਉਸ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਹੈ ਜੋ ਭਸਮ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਐਸਾ ਭਗਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।

Verse 157

यः पठेच्छृणुयाद्वापि संसारशमनं नरः स याति ब्रह्मसायुज्यं नात्र कार्या विचारणा

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਸ਼ਮਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਸੁਣਦਾ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ—ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਏਕਤਾ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।