Adhyaya 23
Adhyaya 23: श्वेत-लोहित-पीत-कृष्ण-विश्व-कल्पेषु रुद्रस्वरूप-गायत्री-तत्त्ववर्णनम्
ਸੂਤ ਆਖਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਵੇਤ, ਲੋਹਿਤ, ਪੀਤ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਰਣ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਸੰਜ्ञਿਤਾ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਅਨੁਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਤਪ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਪ੍ਰਤ੍ਯਭਿਜ੍ਞਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਪਹਿਲਾਂ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ, ਫਿਰ ‘ਵਾਮ’ ਤੱਤ ਅਤੇ ਵਰਣ-ਵਿਪਰ੍ਯਯ ਨਾਲ ਵਾਮਦੇਵ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਤਤ੍ਪੁਰੁਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਘੋਰ ਸਵਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਕੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਘੋਰ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ/ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਾ ਅਤੇ ਸਰਵਰੂਪਾ ਕਹਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਚਤੁਰਯੁਗ, ਧਰਮ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਦ, ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮ, ਵੇਦ-ਵੇਦ੍ਯ ਦੇ ਚਾਰ ਭਾਗ ਅਤੇ ਭੂਰ ਆਦਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼੍ਣੁਲੋਕ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਦੁਲਭ, ਪੁਨਰਾਵਰਤੀ-ਰਹਿਤ ਗਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ-ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਰਹਿਤ ਸੰਯਮੀ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਰਾਹੀਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ-ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਪਰਮ ਪਦ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਗਿਆਨ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मणो भगवान् भवः ब्रह्मरूपी प्रबोधार्थं ब्रह्माणं प्राह सस्मितम्
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਧ ਦੇਣ ਲਈ, ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 2
श्वेतकल्पो यदा ह्यासीद् अहमेव तदाभवम् श्वेतोष्णीषः श्वेतमाल्यः श्वेतांबरधरः सितः
ਜਦੋਂ ਸ਼ਵੇਤ-ਕਲਪ ਆਇਆ, ਤਦ ਮੈਂ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਸ਼ਵੇਤ ਉਸ਼ਨੀਸ਼ਧਾਰੀ, ਸ਼ਵੇਤ ਮਾਲਾਧਾਰੀ, ਸ਼ਵੇਤ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ।
Verse 3
श्वेतास्थिः श्वेतरोमा च श्वेतासृक् श्वेतलोहितः तेन नाम्ना च विख्यातः श्वेतकल्पस्तदा ह्यसौ
ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਸ਼ਵੇਤ ਸਨ, ਰੋਮ ਵੀ ਸ਼ਵੇਤ; ਲਹੂ ਵੀ ਸ਼ਵੇਤ, ਅਤੇ ਮਾਸ ਦਾ ਲਾਲ ਤੱਤ ਵੀ ਸ਼ਵੇਤ ਵਰਗਾ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਉਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਯੁਗ ‘ਸ਼ਵੇਤ-ਕਲਪ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
Verse 4
मत्प्रसूता च देवेशी श्वेताङ्गा श्वेतलोहिता श्वेतवर्णा तदा ह्यासीद् गायत्री ब्रह्मसंज्ञिता
ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਅਧੀਸ਼ਵਰੀ ਉਹ ਦੇਵੀ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮੀ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਸ਼ਵੇਤ ਸਨ, ਸ਼ਵੇਤ ਵਿੱਚ ਅਰੁਣ ਛਾਂ; ਉਸ ਦਾ ਵਰਣ ਚਮਕਦਾ ਸ਼ਵੇਤ ਸੀ। ਉਹੀ ਤਦ ‘ਗਾਇਤ੍ਰੀ’—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ—ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ।
Verse 5
तस्मादहं च देवेश त्वया गुह्येन वै पुनः विज्ञातः स्वेन तपसा सद्योजातत्वमागतः
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵેશ, ਤੇਰੇ ਗੁਹ੍ਯ ਉਪਾਅ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤਪ ਨਾਲ ਮੈਂ ‘ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ’—ਤੇਰਾ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਕਟ ਸਰੂਪ—ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 6
सद्योजातेति ब्रह्मैतद् गुह्यं चैतत्प्रकीर्तितम् तस्माद्गुह्यत्वमापन्नं ये वेत्स्यन्ति द्विजातयः
‘ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਹ੍ਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਭੇਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਦ੍ਵਿਜ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਣਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 7
मत्समीपं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् यदा चैव पुनस्त्वासील् लोहितो नाम नामतः
ਉਹ ਮੇਰੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣਗੇ—ਜਿੱਥੋਂ ਸੰਸਾਰਕ ਪੁਨਰਜਨਮ ਵੱਲ ਮੁੜਨਾ ਦੁਲਭ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਫਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਨਾਮ ਕਰਕੇ ‘ਲੋਹਿਤ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
Verse 8
मत्कृतेन च वर्णेन कल्पो वै लोहितः स्मृतः तदा लोहितमांसास्थिलोहितक्षीरसंभवा
ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਰੰਗ ਨਾਲ ਉਹ ਕਲਪ ‘ਲੋਹਿਤ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਜੀਵ ਲਾਲ ਲਹੂ, ਮਾਸ, ਹੱਡੀ ਅਤੇ ਰੁੱਦੀ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸੇ ਰੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 9
लोहिताक्षी स्तनवती गायत्री गौः प्रकीर्तिता ततो ऽस्या लोहितत्वेन वर्णस्य च विपर्ययात्
ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਗਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਥਣਾਂ ਵਾਲੀ। ਉਸ ਦੀ ਲੋਹਿਤਤਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਰੰਗ-ਵਰਨਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਦਲਾਅ/ਵਿਪਰਯਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
वामत्वाच्चैव देवस्य वामदेवत्वमागतः तत्रापि च महासत्त्व त्वयाहं नियतात्मना
ਦੇਵ ਦੇ ਵਾਮ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵਾਮਦੇਵ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਮਹਾਸੱਤਵ! ਉੱਥੇ ਵੀ ਮੈਂ ਸੰਯਤ ਆਤਮਾ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਏਕਤ੍ਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 11
विज्ञातः स्वेन योगेन तस्मिन्वर्णान्तरे स्थितः ततश् च वामदेवेति ख्यातिं यातो ऽस्मि भूतले
ਆਪਣੀ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਹੋਰ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ। ਉਸੇ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ‘ਵਾਮਦੇਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 12
ये चापि वामदेव त्वां ज्ञास्यन्तीह द्विजातयः रुद्रलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम्
ਇੱਥੇ ਜੋ ਦਵਿਜ (ਦੁਇਜਾਤੀ) ਤੈਨੂੰ ਵਾਮਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਜਿਥੋਂ ਮੁੜ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੈ।
Verse 13
यदाहं पुनरेवेह पीतवर्णो युगक्रमात् मत्कृतेन च नाम्ना वै पीतकल्पो ऽभवत्तदा
ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮੁੜ ਇੱਥੇ ਪੀਲੇ ਵਰਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਮੇਰੇ ਰੱਖੇ ਨਾਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਲਪ ‘ਪੀਤ-ਕਲਪ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 14
मत्प्रसूता च देवेशी पीताङ्गी पीतलोहिता पीतवर्णा तदा ह्यासीद् गायत्री ब्रह्मसंज्ञिता
ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਹ ਦੇਵੇਸ਼ੀ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਧੀਸ਼ਵਰੀ—ਪੀਲੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਪੀਤ-ਲੋਹਿਤ ਆਭਾ ਵਾਲੀ, ਸੁਵਰਨ ਵਰਣ ਦੀ ਸੀ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹੀ ਗਾਇਤਰੀ ‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।
Verse 15
तत्रापि च महासत्त्व योगयुक्तेन चेतसा यस्मादहं तैर्विज्ञातो योगतत्परमानसैः
ਉੱਥੇ ਵੀ, ਹੇ ਮਹਾਸੱਤਵ! ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ—ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ—ਮੇਰੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਪਛਾਣਿਆ।
Verse 16
तत्र तत्पुरुषत्वेन विज्ञातो ऽहं त्वया पुनः तस्मात्तत्पुरुषत्वं वै ममैतत्कनकाण्डज
ਉੱਥੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ‘ਤਤਪੁਰੁਸ਼’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਕਨਕਾਂਡਜ (ਸੁਵਰਨ-ਜਨਮਾ), ਇਹ ਤਤਪੁਰੁਸ਼ਤਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੇਰੀ ਹੈ।
Verse 17
ये मां रुद्रं च रुद्राणीं गायत्रीं वेदमातरम् वेत्स्यन्ति तपसा युक्ता विमला ब्रह्मसंगताः
ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ, ਰੁਦ੍ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਵੇਦਮਾਤਾ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪਾ ਕੇ ਪਾਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮਪਤੀ ਦਾ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 18
रुद्रलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् यदाहं पुनरेवासं कृष्णवर्णो भयानकः
ਉਹ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ—ਜਿੱਥੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਰਣ ਅਤੇ ਬੱਧ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਭਿਆਨਕ।
Verse 19
मत्कृतेन च वर्णेन संकल्पः कृष्ण उच्यते तत्राहं कालसंकाशः कालो लोकप्रकालकः
ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰਿਤ ਵਰਣ-ਰੂਪ ਨਾਲ ਜੋ ਸੰਕਲਪ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਕਾਲ-ਸਮਾਨ ਦਿਸਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਂ ਹੀ ਕਾਲ ਹਾਂ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪ ਕੇ ਅੱਗੇ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
विज्ञातो ऽहं त्वया ब्रह्मन् घोरो घोरपराक्रमः मत्प्रसूता च गायत्री कृष्णाङ्गी कृष्णलोहिता
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਹੈ—ਮੈਂ ਘੋਰ ਹਾਂ, ਘੋਰ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ; ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਲੋਹਿਤ ਵਰਣ ਵਾਲੀ।
Verse 21
कृष्णरूपा च देवेश तदासीद्ब्रह्मसंज्ञिता तस्माद् घोरत्वमापन्नं ये मां वेत्स्यन्ति भूतले
ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰੂਪ ਸੀ ਅਤੇ ‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਘੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹਿ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਨਗੇ।
Verse 22
तेषामघोरः शान्तश् च भविष्याम्यहमव्ययः पुनश् च विश्वरूपत्वं यदा ब्रह्मन्ममाभवत्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੋ ਕੇ ਅਘੋਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸਰੂਪ ਬਣਾਂਗਾ; ਅਤੇ ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 23
तदाप्यहं त्वया ज्ञातः परमेण समाधिना विश्वरूपा च संवृत्ता गायत्री लोकधारिणी
ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਤੂੰ ਪਰਮ ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ ਮੈਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਿਆ; ਅਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਾ ਬਣ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੋਈ।
Verse 24
तस्मिन् विश्वत्वम् आपन्नं ये मां वेत्स्यन्ति भूतले तेषां शिवश् च सौम्यश् च भविष्यामि सदैव हि
ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼੍ਵਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪਰ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਣਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸੌਮ੍ਯ—ਦੋਵੇਂ—ਹੋਵਾਂਗਾ।
Verse 25
यस्माच्च विश्वरूपो वै कल्पो ऽयं समुदाहृतः विश्वरूपा तथा चेयं सावित्री समुदाहृता
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਲਪ ‘ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਵੀ ‘ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਾ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 26
सर्वरूपा तथा चेमे संवृत्ता मम पुत्रकाः चत्वारस्ते मया ख्याताः पुत्र वै लोकसंमताः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਭ ਸਰਵਰੂਪ-ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣੇ; ਉਹ ਚਾਰ ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 27
यस्माच्च सर्ववर्णत्वं प्रजानां च भविष्यति सर्वभक्षा च मेध्या च वर्णतश् च भविष्यति
ਇਸ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਜਾ ਵਰਣ-ਸੰਕਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਵੇਗੀ; ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਧਰਮਾਚਾਰ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਵਰਣਤੋਂ ਹੀਨ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 28
मोक्षो धर्मस्तथार्थश् च कामश्चेति चतुष्टयम् यस्माद्वेदाश् च वेद्यं च चतुर्धा वै भविष्यति
ਮੋਖ਼ਸ਼, ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ—ਇਹ ਚਤੁਸ਼ਟਯ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਣਯੋਗ ਤੱਤ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 29
भूतग्रामाश् च चत्वार आश्रमाश् च तथैव च धर्मस्य पादाश्चत्वारश् चत्वारो मम पुत्रकाः
ਭੂਤ-ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਭੇਦ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਚਾਰ ਪੈਰ—ਇਹ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਦੇ ਸਮੂਹ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 30
तस्माच्चतुर्युगावस्थं जगद्वै सचराचरम् चतुर्धावस्थितश्चैव चतुष्पादो भविष्यति
ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਚਰ ਅਤੇ ਅਚਰ ਸਮੇਤ—ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ ਚਤੁਸ਼ਪਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 31
भूर्लोको ऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोकश् च महस् तथा जनस्तपश् च सत्यं च विष्णुलोकस्ततः परम्
ਭੂਰਲੋਕ, ਫਿਰ ਭੁਵਰਲੋਕ, ਅਤੇ ਸ੍ਵਰਲੋਕ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਰਲੋਕ, ਜਨਲੋਕ, ਤਪੋਲੋਕ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਿਸ਼ਨੁਲੋਕ ਹੈ।
Verse 32
अष्टाक्षरस्थितो लोकः स्थाने स्थाने तदक्षरम् भूर्भुवः स्वर्महश्चैव पादाश्चत्वार एव च
ਅੱਠ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ; ਹਰ ਥਾਂ ਉਹੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅੱਖਰ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਭੂਃ, ਭੁਵਃ, ਸ੍ਵਃ ਅਤੇ ਮਹਃ—ਇਹੀ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਦ ਹਨ।
Verse 33
भूर्लोकः प्रथमः पादो भुवर्लोकस्ततः परम् स्वर्लोको वै तृतीयश् च चतुर्थस्तु महस् तथा
ਭੂਰਲੋਕ ਪਹਿਲਾ ਪਾਦ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਭੁਵਰਲੋਕ ਹੈ। ਸ੍ਵਰਲੋਕ ਤੀਜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਰਲੋਕ ਚੌਥਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਪਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 34
पञ्चमस्तु जनस्तत्र षष्ठश् च तप उच्यते सत्यं तु सप्तमो लोको ह्य् अपुनर्भवगामिनाम्
ਉੱਥੇ ਪੰਜਵਾਂ ਲੋਕ ਜਨਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੇਵਾਂ ਤਪਲੋਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਸੱਤਵਾਂ ਸਤ੍ਯਲੋਕ—ਅਪੁਨਰਭਵ ਵੱਲ ਵਧਣ ਵਾਲੇ ਸਾਧਕਾਂ ਦਾ ਪਦ ਹੈ।
Verse 35
विष्णुलोकः स्मृतं स्थानं पुनरावृत्तिदुर्लभम् स्कान्दमौमं तथा स्थानं सर्वसिद्धिसमन्वितम्
ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਉਹ ਥਾਂ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਮੁੜ ਆਵਰਤੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਕੰਦ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਓੰਕਾਰ-ਸਥਾਨ—ਇਹ ਸਭ ਸਰਵ ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਲੋਕ ਹਨ।
Verse 36
रुद्रलोकः स्मृतस्तस्मात् पदं तद्योगिनां शुभम् निर्ममा निरहङ्काराः कामक्रोधविवर्जिताः
ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਲੋਕ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹਨਾਂ ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਪਦ ਜੋ ਮਮਤਾ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਵਿਹੀਣ ਹਨ।
Verse 37
द्रक्ष्यन्ति तद्द्विजा युक्ता ध्यानतत्परमानसाः यस्माच्चतुष्पदा ह्येषा त्वया दृष्टा सरस्वती
ਸੰਯਮੀ ਦ੍ਵਿਜ ਰਿਸ਼ੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਵੇਖਣਗੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਸਵਤੀ ਤੈਨੂੰ ਚਤੁਸ਼ਪਦਾ—ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ—ਦਿਖੀ, ਜੋ ਧਿਆਨੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 38
पादान्तं विष्णुलोकं वै कौमारं शान्तमुत्तमम् औमं माहेश्वरं चैव तस्माद्दृष्टा चतुष्पदा
ਪਾਦ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਉੱਤਮ ਕੌਮਾਰ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਔਮ’ (ਓਂ) ਦਾ ਪਦ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਲੋਕ—ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਚਤੁਸ਼ਪਦਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 39
तस्मात्तु पशवः सर्वे भविष्यन्ति चतुष्पदाः ततश्चैषां भविष्यन्ति चत्वारस्ते पयोधराः
ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਪਸ਼ੂ ਚਤੁਸ਼ਪਦ—ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ—ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਚਾਰ ਪਯੋਧਰ, ਦੁੱਧ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਥਣ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਗੇ।
Verse 40
सोमश् च मन्त्रसंयुक्तो यस्मान्मम मुखाच्च्युतः जीवः प्राणभृतां ब्रह्मन् पुनः पीतस्तनाः स्मृताः
ਸੋਮ ਵੀ—ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ—ਮੇਰੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਜੀਵ-ਤੱਤ ਹੈ, ਜੋ ਥਣਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪੀਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਸਮ੍ਰਿਤ ਹੈ।
Verse 41
तस्मात्सोममयं चैव अमृतं जीवसंज्ञितम् चतुष्पादा भविष्यन्ति श्वेतत्वं चास्य तेन तत्
ਇਸ ਲਈ ਸੋਮਮਯ ਤੱਤ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ‘ਜੀਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣੀ ਚਤੁਸ਼ਪਦ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਸੋਮ-ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਸਫੈਦੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 42
यस्माच्चैव क्रिया भूत्वा द्विपदा च महेश्वरी दृष्टा पुनस्तथैवैषा सावित्री लोकभाविनी
ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਕੇ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਖੀ ਉਹ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਹੈ—ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 43
तस्माच्च द्विपदाः सर्वे द्विस्तनाश् च नराः शुभाः तस्माच्चेयमजा भूत्वा सर्ववर्णा महेश्वरी
ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਭ ਜੀਵ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਨਰ ਸ਼ੁਭ ਹੋਏ—ਦੋ ਸਤਨਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅਜਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 44
या वै दृष्टा महासत्त्वा सर्वभूतधरा त्वया तस्माच्च विश्वरूपत्वं प्रजानां वै भविष्यति
ਜੋ ਮਹਾਸੱਤਵਾ—ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ—ਤੂੰ ਵੇਖੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪਤਾ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 45
अजश्चैव महातेजा विश्वरूपो भविष्यति अमोघरेताः सर्वत्र मुखे चास्य हुताशनः
ਉਹ ਅਜ ਹੈ, ਮਹਾਤੇਜ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਦਾ ਰੇਤਸ ਅਮੋਘ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਤਾਸ਼ਨ (ਅਗਨੀ) ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 46
तस्मात्सर्वगतो मेध्यः पशुरूपी हुताशनः तपसा भावितात्मानो ये मां द्रक्ष्यन्ति वै द्विजाः
ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸਰਵਗਤ ਅਤੇ ਮੇਧ੍ਯ ਹਾਂ—ਪਸ਼ੂ-ਰੂਪ ਹੁਤਾਸ਼ਨ, ਯੱਗ ਅਰਪਣ-ਸਰੂਪ। ਤਪ ਨਾਲ ਭਾਵਿਤ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਦਵਿਜ ਮੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵੇਖਣਗੇ।
Verse 47
ईशित्वे च वशित्वे च सर्वगं सर्वतः स्थितम् रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तास् त्यक्त्वा मानुष्यकं वपुः
ਈਸ਼ਿਤ੍ਵ ਅਤੇ ਵਸ਼ਿਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 48
मत्समीपमुपेष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् इत्येवमुक्तो भगवान् ब्रह्मा रुद्रेण वै द्विजाः
“ਉਹ ਮੇਰੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ—ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਪੁਨਰਾਵਰਤੀ (ਪੁਨਰਜਨਮ) ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੈ।” ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 49
प्रणम्य प्रयतो भूत्वा पुनराह पितामहः य एवं भगवान् विद्वान् गायत्र्या वै महेश्वरम्
ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਸੰਯਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ—“ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਭਗਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਰਾਹੀਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮ੍ਯਕ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਪਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।”
Verse 50
विश्वात्मानं हि सर्वं त्वां गायत्र्यास्तव चेश्वर तस्य देहि परं स्थानं तथास्त्विति च सो ऽब्रवीत्
“ਤੂੰ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈਂ, ਹੇ ਈਸ਼ਵਰ। ਗਾਇਤ੍ਰੀ-ਸਤਵ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸਥਾਨ ਬਖ਼ਸ਼।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਤਥਾਸਤੁ।”
Verse 51
तस्माद्विद्वान् हि विश्वत्वम् अस्याश्चास्य महात्मनः स याति ब्रह्मसायुज्यं वचनाद् ब्रह्मणः प्रभोः
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਪ੍ਰਭੂ (ਪਤੀ) ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਚਨ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The color-kalpa sequence encodes cosmic cycles and doctrinal recognition: Shiva’s self-disclosure adapts across yuga/kalpa conditions, while Gayatri mirrors these states, teaching that the same Supreme manifests diversely yet remains one reality known through yoga and tapas.
The text states that dvijas who realize these aspects through disciplined knowledge and meditation attain Rudraloka and rare non-return states; Brahma’s concluding request and Shiva’s assent extend this to Brahma-sāyujya for the true knower of Maheshvara through Gayatri.
It supplies the metaphysical and yogic foundation behind Linga-upāsanā: the Linga signifies Shiva’s all-form/all-color transcendence and immanence, while Gayatri and the loka-map articulate how contemplative recognition of Shiva’s reality culminates in moksha.