Adhyaya 70

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सोमवंशानुकीर्तनं नामैकोनसप्ततितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः आदिसर्गस्त्वया सूत सूचितो न प्रकाशितः सांप्रतं विस्तरेणैव वक्तुमर्हसि सुव्रत

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਸੋਮਵੰਸ਼ ਅਨੁਕੀਰਤਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਉਨਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੂਤ! ਤੁਸੀਂ ਆਦਿ-ਸਰਗ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।

Verse 2

सूत उवाच महेश्वरो महादेवः प्रकृतेः पुरुषस्य च परत्वे संस्थितो देवः परमात्मा मुनीश्वराः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ! ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਥਿਤ ਪਰਮ ਦੇਵ ਹੈ; ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਸਰਵਾਧਿਪਤੀ ਪਤੀ ਹੈ।

Verse 3

च्रेअतिओन् फ़्रोम् अव्यक्त अव्यक्तं चेश्वरात्तस्माद् अभवत्कारणं परम् प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਵ੍ਯਕਤ ਵੀ ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਰਮ ਕਾਰਣ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਤੱਤਵ-ਚਿੰਤਕ ‘ਪ੍ਰਧਾਨ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 4

गन्धवर्णरसैर् हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम् अजरं ध्रुवमक्षय्यं नित्यं स्वात्मन्यवस्थितम्

ਉਹ ਗੰਧ, ਵਰਣ ਅਤੇ ਰਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਹ ਅਜਰ, ਧ੍ਰੁਵ, ਅਖ਼ਯ ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ੍ਵਾਤਮ-ਸ੍ਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸ਼ਿਵ—ਪਤੀ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਅਤੀਤ ਹੈ।

Verse 5

जगद्योनिं महाभूतं परं ब्रह्म सनातनम् विग्रहः सर्वभूतानाम् ईश्वराज्ञाप्रचोदितम्

ਉਹ ਜਗਤ ਦੀ ਯੋਨੀ, ਮਹਾਭੂਤ, ਪਰਮ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ (ਪਤੀ) ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹੀ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाव्ययम् अप्रकाशमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत

ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਸੀ—ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ, ਅਜ ਅਤੇ ਸੁਖਮ; ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਵ੍ਯਯ; ਇੰਦ੍ਰੀ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਆਮ ਬੁੱਧੀ ਲਈ ਅਗੋਚਰ—ਆਦਿ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ (ਪਤੀ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ।

Verse 7

अस्यात्मना सर्वमिदं व्याप्तं त्वासीच्छिवेच्छया गुणसाम्ये तदा तस्मिन्न् अविभागे तमोमये

ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਤ ਸੀ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਗੁਣ ਪੂਰਨ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਅਵਿਭਾਜਿਤ, ਤਮੋਮਯ (ਅਵ੍ਯਕਤ) ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੀ।

Verse 8

महन्त् सर्गकाले प्रधानस्य क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्य वै गुणभावाद्व्यज्यमानो महान् प्रादुर्बभूव ह

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖੇਤਰਜ੍ਞ (ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਚੇਤਨ ਪ੍ਰਭੂ) ਵੱਲੋਂ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿੱਚ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ‘ਮਹਾਨ’ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 9

सूक्ष्मेण महता चाथ अव्यक्तेन समावृतम् सत्त्वोद्रिक्तो महानग्रे सत्तामात्रप्रकाशकः

ਫਿਰ ਸੁਖਮ ਤੱਤ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਤ੍ਤਵ-ਪ੍ਰਧਾਨ ‘ਮਹਾਨ’ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਜੋ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਸੀ।

Verse 10

मनो महांस्तु विज्ञेयम् एकं तत्कारणं स्मृतम् समुत्पन्नं लिङ्गमात्रं क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं हि तत्

ਮਨ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨੂੰ ਇਕ ਹੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਇਕ ਕਾਰਣ-ਤੱਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ‘ਲਿੰਗਮਾਤ੍ਰ’ (ਸੁਖਮ ਚਿੰਨ੍ਹ-ਤੱਤ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਖੇਤਰਜ੍ਞ (ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ।

Verse 11

धर्मादीनि च रूपाणि लोकतत्त्वार्थहेतवः महान् सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानः सिसृक्षया

ਧਰਮ ਆਦਿ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ—ਜੋ ਲੋਕ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ-ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ—ਮਹਾਦੇਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 12

मनो महान्मतिर्ब्रह्म पूर्बुद्धिः ख्यातिरीश्वरः प्रज्ञा चितिः स्मृतिः संविद् विश्वेशश्चेति स स्मृतः

ਉਹ ਮਨ, ਮਹਾਨ ਤੱਤ, ਮਤਿ, ਬ੍ਰਹਮ, ਪੂਰਵ-ਬੁੱਧੀ, ਖਿਆਤੀ, ਈਸ਼ਵਰ, ਪ੍ਰਜ್ಞਾ, ਚਿਤਿ, ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ, ਸੰਵਿਦ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 13

मनुते सर्वभूतानां यस्माच्चेष्टा फलं ततः सौक्ष्म्यात्तेन विभक्तं तु येन तन्मन उच्यते

ਜਿਸ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੀ ਸੁਖਮਤਾ ਨਾਲ ਭੇਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ‘ਮਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 14

तत्त्वानाम् अग्रजो यस्मान् महांश् च परिमाणतः विशेषेभ्यो गुणेभ्यो ऽपि महानिति ततः स्मृतः

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਿਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਮਹਾਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

बिभर्ति मानं मनुते विभागं मन्यते ऽपि च पुरुषो भोगसंबन्धात् तेन चासौ मतिः स्मृतः

ਭੋਗ-ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਪੁਰੁਸ਼ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਅਭਿਮਾਨ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਵੰਡਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਤ ਨਾਲ ਚਿਮੜਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ‘ਮਤਿ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 16

बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाच्च भावानां सकलाश्रयात् यस्माद्धारयते भावान् ब्रह्म तेन निरुच्यते

ਜੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਸਰਬ-ਆਸਰਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

यः पूरयति यस्माच्च कृत्स्नान्देवाननुग्रहैः नयते तत्त्वभावं च तेन पूरिति चोच्यते

ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੱਤਵ-ਭਾਵ, ਅਰਥਾਤ ਪਰਮ ਯਥਾਰਥ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ‘ਪੂਰੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 18

बुध्यते पुरुषश्चात्र सर्वान् भावान् हितं तथा यस्माद्बोधयते चैव बुद्धिस्तेन निरुच्यते

ਇੱਥੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਸਾਰੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਧ ਕਰਾ ਕੇ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਬੁੱਧੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 19

ख्यातिः प्रत्युपभोगश् च यस्मात्संवर्तते ततः भोगस्य ज्ञाननिष्ठत्वात् तेन ख्यातिरिति स्मृतः

ਜਿਸ ਤੋਂ ‘ਖਿਆਤਿ’ (ਪ੍ਰਗਟ ਗਿਆਨ) ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਪਭੋਗ’ (ਤੁਰੰਤ ਮੁੜ ਅਨੁਭਵ) ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ‘ਖਿਆਤਿ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਭੋਗ ਗਿਆਨ-ਨਿਸ਼ਠ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।

Verse 20

ख्यायते तद्गुणैर् वापि ज्ञानादिभिर् अनेकशः तस्माच्च महतः संज्ञा ख्यातिरित्यभिधीयते

ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ—ਗਿਆਨ ਆਦਿ—ਦੁਆਰਾ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ‘ਮਹਤ’ ਤੱਤ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਖਿਆਤਿ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 21

साक्षात्सर्वं विजानाति महात्मा तेन चेश्वरः यस्माज्ज्ञानानुगश्चैव प्रज्ञा तेन स उच्यते

ਜੋ ਮਹਾਤਮਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ‘ਈਸ਼ਵਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਜ್ಞਾ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਜ್ಞਾਵਾਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥

Verse 22

ज्ञानादीनि च रूपाणि बहुकर्मफलानि च चिनोति यस्माद्भोगार्थं तेनासौ चितिरुच्यते

ਭੋਗ ਲਈ ਜੋ ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਕਰਮ-ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣ ਕੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਚਿਤਿ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥

Verse 23

वर्तमानव्यतीतानि तथैवानागतान्यपि स्मरते सर्वकार्याणि तेनासौ स्मृतिरुच्यते

ਜਿਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਮਾਨ, ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਭ ਕਾਰਜ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਸਮ੍ਰਿਤੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ॥

Verse 24

कृत्स्नं च विन्दते ज्ञानं यस्मान्माहात्म्यमुत्तमम् तस्माद् विन्देर् विदेश्चैव संविदित्यभिधीयते

ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ‘ਵਿੰਦ’ (ਪਾਉਣਾ) ਅਤੇ ‘ਵਿਦ’ (ਜਾਣਣਾ) ਧਾਤਾਂ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ‘ਸੰਵਿਦ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ॥

Verse 25

विद्यते ऽपि च सर्वत्र तस्मिन्सर्वं च विन्दति तस्मात्संविदिति प्रोक्तो महद्भिर् मुनिसत्तमाः

ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸੰਵਿਦ’—ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ—ਕਿਹਾ ਹੈ॥

Verse 26

जानातेर् ज्ञानम् इत्याहुर् भगवान् ज्ञानसंनिधिः बन्धनादिपरीभावाद् ईश्वरः प्रोच्यते बुधैः

ਜਿਸ ਨਾਲ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਗਿਆਨ’ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਆਪ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਿਤ ਸਨਿਧੀ ਹਨ; ਬੰਧਨ ਆਦਿ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ—ਪਰਮ ਪਤੀ—ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 27

पर्यायवाचकैः शब्दैस् तत्त्वम् आद्यम् अनुत्तमम् व्याख्यातं तत्त्वभावज्ञैर् देवसद्भावचेतकैः

ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਤੱਤਵ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਜੋੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਆਦਿ ਤੇ ਅਨੁੱਤਮ ਤੱਤਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੇਵਲ ਨਾਮਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼ਿਵ—ਪਤੀ—ਦੀ ਸਮਝ ਹੋਵੇ।

Verse 28

महान्सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानः सिसृक्षया संकल्पो ऽध्यवसायश् च तस्य वृत्तिद्वयं स्मृतम्

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਦੋਹਰੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ—ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਧ੍ਯਵਸਾਯ।

Verse 29

त्रिगुणाद् रजसोद्रिक्ताद् अहङ्कारस्ततो ऽभवत् महता च वृतः सर्गो भूतादिर् बाह्यतस्तु सः

ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਈ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਰਜੋਗੁਣ ਪ੍ਰਬਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਸ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਤ ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ ਉਹ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਸ੍ਰਗ ‘ਭੂਤਾਦਿ’—ਭੂਤ-ਤੱਤਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਆਰੰਭ—ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 30

तस्मादेव तमोद्रिक्ताद् अहङ्कारादजायत भूततन्मात्रसर्गस्तु भूतादिस्तामसस्तु सः

ਉਸੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਤਮੋਗੁਣ ਪ੍ਰਬਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਸ ਤੋਂ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਉਹ ਤਾਮਸ ਰੂਪ ‘ਭੂਤਾਦਿ’ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 31

च्रेअतिओन् ओफ़् महाभूतस् भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्रं ससर्ज ह आकाशं सुषिरं तस्माद् उत्पन्नं शब्दलक्षणम्

ਭੂਤਾਦਿ (ਤਾਮਸ ਅਹੰਕਾਰ) ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦ-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉਸ ਤੋਂ ਸੂਸ਼ਿਰ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਆਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਜਿਸ ਦਾ ਲੱਛਣ ਸ਼ਬਦ ਹੈ॥

Verse 32

आकाशं शब्दमात्रं तु स्पर्शमात्रं समावृणोत् वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह

ਸ਼ਬਦ-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਵਾਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਸਪਰਸ਼-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਆਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਵਾਯੂ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਨਾਲ ਰੂਪ-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ॥

Verse 33

ज्योतिरुत्पद्यते वायोस् तद्रूपगुणम् उच्यते स्पर्शमात्रस्तु वै वायू रूपमात्रं समावृणोत्

ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਜੋਤਿ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਰੂਪ ਉਸ ਦਾ ਗੁਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਸਪਰਸ਼-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਵਾਲੇ ਵਾਯੂ ਨੇ ਰੂਪ-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਵ੍ਰਿਤ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ॥

Verse 34

ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह सम्भवन्ति ततो ह्यापस् ता वै सर्वरसात्मिकाः

ਜੋਤਿ ਵੀ ਵਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਰਸ-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਆਪਃ (ਜਲ) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਰਬ-ਰਸਾਤਮਕ ਹਨ॥

Verse 35

रसमात्रास्तु ता ह्यापो रूपमात्रो ऽग्निर् आवृणोत् आपश्चापि विकुर्वत्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे

ਉਹ ਆਪਃ ਰਸ-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਰੂਪ-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਵਾਲੀ ਅਗਨੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਵ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਆਪਃ ਨੇ ਵੀ ਵਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਗੰਧ-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ॥

Verse 36

संघातो जायते तस्मात् तस्य गन्धो गुणो मतः तस्मिंस्तस्मिंश् च तन्मात्रं तेन तन्मात्रता स्मृता

ਉਸ ਸੂਖਮ ਤੱਤ ਤੋਂ ਸਥੂਲ ਸੰਘਾਤ (ਭੂਤ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ‘ਗੰਧ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਭੂਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਤਨਮਾਤ੍ਰ ਨਿਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਤਨਮਾਤ੍ਰਤਾ ਵਾਲਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 37

अविशेषवाचकत्वाद् अविशेषास् ततस् तु ते प्रशान्तघोरमूढत्वाद् अविशेषास्ततः पुनः

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਭੇਦ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਅਵਿਸ਼ੇਸ਼’ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਫਿਰ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ, ਘੋਰ ਅਤੇ ਮੂੜ੍ਹ—ਇਸ ਤ੍ਰਿਲੱਛਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵੀ ਉਹ ਮੁੜ ‘ਅਵਿਸ਼ੇਸ਼’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 38

भूततन्मात्रसर्गो ऽयं विज्ञेयस्तु परस्परम् वैकारिकादहङ्कारात् सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकात्

ਇਹ ਭੂਤਾਂ ਅਤੇ ਤਨਮਾਤਰਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਤਵ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਾਤਵਿਕ ਵੈਕਾਰਿਕ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 39

वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत् सम्प्रवर्तते इन्द्रियस् बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च

ਵੈਕਾਰਿਕ (ਸਾਤਵਿਕ) ਤੱਤ ਤੋਂ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ—ਪੰਜ ਬੁੱਧੀਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮਇੰਦ੍ਰੀਆਂ।

Verse 40

साधकानीन्द्रियाणि स्युर् देवा वैकारिका दश एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम्

ਇਹ ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸਾਧਨ-ਰੂਪ ਹਨ; ਵੈਕਾਰਿਕ (ਸਾਤਵਿਕ) ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ‘ਦੇਵ’ ਵੀ ਦਸ ਹੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਗਿਆਰਵਾਂ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਗੁਣ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਉਭਯਾਤਮਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 41

श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी शब्दादीनामवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि तानि वै

ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਦੋ ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਨੱਕ—ਇਹ ਪੰਜ ਗਿਆਨੇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ। ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਨਿਯਤ ਹਨ।

Verse 42

पादौ पायुरुपस्थश् च हस्तौ वाग्दशमी भवेत् गतिर्विसर्गो ह्यानन्दः शिल्पं वाक्यं च कर्म तत्

ਪੈਰ, ਪਾਯੂ, ਉਪਸਥ, ਹੱਥ ਅਤੇ ਬਾਣੀ—ਬਾਣੀ ਦਸਵੀਂ ਕਰਮੇੰਦ੍ਰੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਹਨ: ਗਤੀ, ਵਿਸਰਜਨ, ਆਨੰਦ, ਸ਼ਿਲਪ-ਕੌਸ਼ਲ ਅਤੇ ਵਾਕ-ਉਚਾਰਣ।

Verse 43

आकाशं शब्दमात्रं च स्पर्शमात्रं समाविशत् द्विगुणस्तु ततो वायुः शब्दस्पर्शात्मको ऽभवत्

ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦ-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਪਰਸ਼-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਵਾਯੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼—ਦੋ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 44

रूपं तथैव विशतः शब्दस्पर्शगुणावुभौ त्रिगुणस्तु ततस्त्वग्निः सशब्दस्पर्शरूपवान्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੂਪ-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਸਪਰਸ਼—ਦੋਵੇਂ ਗੁਣ ਵੀ ਜੁੜੇ। ਤਦ ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜੋ ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ—ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 45

सशब्दस्पर्शरूपं च रसमात्रं समाविशत् तस्माच्चतुर्गुणा आपो विज्ञेयास्तु रसात्मिकाः

ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਕੇਵਲ ਰਸ-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਹ (ਜਲ) ਨੂੰ ਚਾਰ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਰਸ-ਸਰੂਪ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 46

शब्दस्पर्शं च रूपं च रसो वै गन्धमाविशत् संगता गन्धमात्रेण आविशन्तो महीमिमाम्

ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ ਅਤੇ ਰਸ ਵੀ ਗੰਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਗੰਧ-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਉਹ ਇਸ ਸਥੂਲ ਮਹੀ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪ ਗਏ, ਜੋ ਪਾਸ਼-ਬੱਧ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।

Verse 47

तस्मात्पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु शस्यते शान्ता घोराश् च मूढाश् च विशेषास्तेन ते स्मृताः

ਇਸ ਲਈ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸਥੂਲ ਕਹਿ ਕੇ ਸਲਾਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਸ਼ਾਂਤ, ਘੋਰ ਅਤੇ ਮੂੜ੍ਹ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 48

परस्परानुप्रवेशाद् धारयन्ति परस्परम् भूमेरन्तस्त्विदं सर्वं लोकालोकाचलावृतम्

ਪਰਸਪਰ ਅਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਇਹ ਆਧਾਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 49

विशेषाश्चेन्द्रियग्राह्या नियतत्वाच्च ते स्मृताः गुणं पूर्वस्य सर्गस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तराः

ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣਯੋਗ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਨਿਯਤ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਅਗਲਾ ਅਗਲਾ ਸਰਗ ਪਿਛਲੇ ਸਰਗ ਦਾ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 50

तेषां यावच्च तद् यच्च यच्च तावद्गुणं स्मृतम् उपलभ्याप्सु वै गन्धं केचिद् ब्रूयुर् अपां गुणम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਅਤੇ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਜੋ ਗੁਣ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਕੁਝ ਲੋਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੰਧ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਗੰਧ’ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵੀ ਗੁਣ ਹੈ।

Verse 51

पृथिव्यामेव तं विद्याद् अपां वायोश् च संश्रयात् एते सप्त महात्मानो ह्य् अन्योन्यस्य समाश्रयात्

ਉਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਿਤ ਜਾਣੋ, ਜੋ ਜਲ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਧਾਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਤ ਮਹਾਤੱਤ ਪਰਸਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।

Verse 52

पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च अण्ड महादयो विशेषान्ता ह्य् अण्डमुत्पादयन्ति ते

ਪੁਰੁਸ਼ (ਪਰਮ ਪਤੀ) ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ, ਮਹਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਰੂਪ ਅੰਡ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 53

एककालसमुत्पन्नं जलबुद्बुदवच्च तत् विशेषेभ्यो ऽण्डम् अभवन् महत् तद् उदकेशयम्

ਉਹ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਜਲ ਦੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਅੰਡ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਆਦਿ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 54

अद्भिर् दशगुणाभिस्तु बाह्यतो ऽण्डं समावृतम् आपो दशगुणेनैतास् तेजसा बाह्यतो वृताः

ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡ ਬਾਹਰੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਜਲ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਜਲ ਵੀ ਬਾਹਰੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਤੇਜਸ (ਅਗਨੀ) ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 55

तेजो दशगुणेनैव वायुना बाह्यतो वृतम् वायुर्दशगुणेनैव बाह्यतो नभसा वृतः

ਤੇਜਸ (ਅਗਨੀ) ਬਾਹਰੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਵੀ ਬਾਹਰੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਨਭ (ਆਕਾਸ਼) ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥੂਲ ਭੂਤ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹੋਰ ਸੁਖਮ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਵਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਢੱਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਪਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਇਹ ਆਵਰਨ-ਕ੍ਰਮ ਹੈ।

Verse 56

आकाशेनावृतो वायुः खं तु भूतादिनावृतम् भूतादिर्महता चापि अव्यक्तेनावृतो महान्

ਵਾਯੂ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਭੂਤਾਦਿ ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਭੂਤਾਦਿ ਮਹਤ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਤ ਅਵ੍ਯਕਤ ਨਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤ ਹੈ।

Verse 57

शर्वश्चाण्डकपालस्थो भवश्चांभसि सुव्रताः रुद्रो ऽग्निमध्ये भगवान् उग्रो वायौ पुनः स्मृतः

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੋ! ਸ਼ਰਵ ਚਾਂਡਕਪਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਭਵ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਅੱਗ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਗ੍ਰ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 58

भीमश्चावनिमध्यस्थो ह्य् अहङ्कारे महेश्वरः बुद्धौ च भगवानीशः सर्वतः परमेश्वरः

ਉਹ ਭੀਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਅਹੰਕਾਰ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ ਹੈ; ਹਰ ਥਾਂ ਉਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।

Verse 59

एतैरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर् वृतम् एता आवृत्य चान्योन्यम् अष्टौ प्रकृतयः स्थिताः

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਆਵਰਨਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡ ਆਵ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਢੱਕ ਕੇ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਸਥਿਤ ਹਨ।

Verse 60

प्रसर्गकाले स्थित्वा तु ग्रसन्त्येताः परस्परम् एवं परस्परोत्पन्ना धारयन्ति परस्परम्

ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਤੱਤ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਟਿਕ ਕੇ ਪਰਸਪਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 61

फ़िर्स्त् पुरुष आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिषु महेश्वरः परो ऽव्यक्ताद् अण्डम् अव्यक्तसंभवम्

ਪਹਿਲਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਆਧਾਰ-ਆਧੇਯ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਕਾਰੀ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪਰਮ ਹੈ—ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ—ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਵ੍ਯਕਤ-ਸੰਭਵ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 62

अण्डाज्जज्ञे स एवेशः पुरुषो ऽर्कसमप्रभः तस्मिन्कार्यस्य करणं संसिद्धं स्वेच्छयैव तु

ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡ ਤੋਂ ਉਹੀ ਈਸ਼—ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪੁਰੁਸ਼—ਜਨਮਿਆ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਕਰਣਾਂ ਨੂੰ ਸਿਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਸ੍ਵਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰਨ ਸੀ।

Verse 63

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते तस्य वामाङ्गजो विष्णुः सर्वदेवनमस्कृतः

ਉਹੀ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਰੀਰਧਾਰੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਅੰਗ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 64

लक्ष्म्या देव्या ह्यभूद्देव इच्छया परमेष्ठिनः दक्षिणाङ्गभवो ब्रह्मा सरस्वत्या जगद्गुरुः

ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਅੰਗ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਜਗਦਗੁਰੂ ਕਹਲਾਏ।

Verse 65

तस्मिन्नण्डे इमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत् चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना

ਉਸ ਅੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਲੋਕ ਹਨ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ਵ; ਉੱਥੇ ਚੰਦਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ, ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਵਾਯੂ-ਤੱਤ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

Verse 66

लोकालोकद्वयं किंचिद् अण्डे ह्यस्मिन्समर्पितम् हुमन् <-> दिविने तिमे यत्तु सृष्टौ प्रसंख्यातं मया कालान्तरं द्विजाः

ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਅਤੇ ਅਲੋਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਰਨਨ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕਾਲ-ਵਿਭਾਗ ਗਿਣੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਕਾਲਾਂਤਰ ਇੱਥੇ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਸਮਝਣਯੋਗ ਹੈ।

Verse 67

एतत्कालान्तरं ज्ञेयम् अहर्वै पारमेश्वरम् रात्रिश्चैतावती ज्ञेया परमेशस्य कृत्स्नशः

ਇਸ ਕਾਲਾਂਤਰ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ‘ਦਿਨ’ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਤਨੇ ਹੀ ਮਾਪ ਦੀ ‘ਰਾਤ’ ਵੀ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਚੱਕਰ ਇਹੀ ਹੈ।

Verse 68

अहस्तस्य तु या सृष्टिः रात्रिश् च प्रलयः स्मृतः नाहस्तु विद्यते तस्य न रात्रिरिति धारयेत्

ਜੋ ‘ਹੱਥਾਂ ਵਾਲਾ’ ਅਰਥਾਤ ਦੇਹਧਾਰੀ ਤੇ ਸੀਮਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ‘ਦਿਨ’ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ‘ਰਾਤ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ‘ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ’ ਪਰਾਤਪਰ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਾ ਦਿਨ ਹੈ ਨਾ ਰਾਤ—ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਸਮਝ ਰੱਖੋ।

Verse 69

उपचारस्तु क्रियते लोकानां हितकाम्यया इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश् च महाभूतानि पञ्च च

ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਪਚਾਰ-ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

Verse 70

तस्मात् सर्वाणि भूतानि बुद्धिश् च सह दैवतैः अहस्तिष्ठन्ति सर्वाणि परमेशस्य धीमतः

ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਭੂਤ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਬੁੱਧੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ—ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਧੀਮਾਨ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਅਤੇ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 71

अहरन्ते प्रलीयन्ते रात्र्यन्ते विश्वसंभवः स्वात्मन्यवस्थिते व्यक्ते विकारे प्रतिसंहृते

ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਭ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਸੰਭਵ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤ ਤੱਤ ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਵਿਕਾਰ ਆਪਣੇ ਕਾਰਣ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਸੰਹਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 72

प्रकृति अन्द् पुरुष साधर्म्येणावतिष्ठेते प्रधानपुरुषावुभौ तमःसत्त्वरजोपेतौ समत्वेन व्यवस्थितौ

ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਸਾਧਰਮ੍ਯ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼—ਦੋਵੇਂ—ਤਮਸ, ਸਤ੍ਤਵ ਅਤੇ ਰਜਸ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਮਤੁਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 73

अनुपृक्तावभूतां ताव् ओतप्रोतौ परस्परम् गुणसाम्ये लयो ज्ञेयो वैषम्ये सृष्टिरुच्यते

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਰਸਪਰ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਵਾਂਗ ਓਤ-ਪ੍ਰੋਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਲਯ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 74

तिले यथा भवेत्तैलं घृतं पयसि वा स्थितम् तथा तमसि सत्त्वे च रजस्यनुसृतं जगत्

ਜਿਵੇਂ ਤਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਘੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਜਗਤ ਤਮਸ, ਸਤ੍ਤਵ ਅਤੇ ਰਜਸ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 75

उपास्य रजनीं कृत्स्नां परां माहेश्वरीं तथा अर्हमुखे प्रवृत्तश् च परः प्रकृतिसंभवः

ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਉਸ ਪਰਮ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ ਰਜਨੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਸ਼ੁਭ ਅਗਲੇ ਮੋਹਰੇ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਸੰਭਵ ਪਰ ਤੱਤ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਹੋਇਆ।

Verse 76

क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः प्रधानं पुरुषं चैव प्रविश्य स महेश्वरः

ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਯੋਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਬ੍ਹਾ ਕੇ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕੀਤਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਸ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਚਲਾਇਆ।

Verse 77

त्रिमूर्ति महेश्वरात्त्रयो देवा जज्ञिरे जगदीश्वरात् शाश्वताः परमा गुह्यः सर्वात्मानः शरीरिणः

ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ-ਸਰੂਪ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਹੀ ਤਿੰਨ ਦੇਵ ਜਨਮੇ। ਉਹ ਸਨਾਤਨ, ਪਰਮ ਅਤੇ ਅਤਿ ਗੁਪਤ ਹਨ—ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 78

एत एव त्रयो देवा एत एव त्रयो गुणाः एत एव त्रयो लोका एत एव त्रयो ऽग्नयः

ਇਹੀ ਤਿੰਨ ਦੇਵ ਹਨ, ਇਹੀ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ; ਇਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਹਨ, ਇਹੀ ਤਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗਾਂ ਹਨ—ਸਭ ਇਕ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਆਧਾਰਿਤ।

Verse 79

परस्पराश्रिता ह्येते परस्परमनुव्रताः परस्परेण वर्तन्ते धारयन्ति परस्परम्

ਇਹ ਪਰਸਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵ੍ਰਤ-ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹਨ; ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਥਾਂਮਦੇ ਹਨ।

Verse 80

अन्योन्यमिथुना ह्येते अन्योन्यमुपजीविनः क्षणं वियोगो न ह्येषां न त्यजन्ति परस्परम्

ਇਹ ਪਰਸਪਰ ਜੋੜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਲ ਭਰ ਦਾ ਵੀ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ।

Verse 81

ईश्वरस्तु परो देवो विष्णुश् च महतः परः ब्रह्मा च रजसा युक्तः सर्गादौ हि प्रवर्तते

ਈਸ਼ਵਰ ਹੀ ਪਰਮ ਦੇਵ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਮਹਤ् (ਮਹਾਬੁੱਧੀ) ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਗ-ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 82

परः स पुरुषो ज्ञेयः प्रकृतिः सा परा स्मृता

ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ (ਪਰਮ ਪਤੀ) ਜਾਣਨਯੋਗ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ (ਸ਼ਕਤੀ) ਪਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 83

अधिष्ठिता सा हि महेश्वरेण प्रवर्तते चोद्यमने समन्तात् अनुप्रवृत्तस्तु महांस्तदेनां चिरस्थिरत्वाद् विषयं श्रियः स्वयम्

ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ (ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ-ਸ਼ਕਤੀ) ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲ ਕੇ, ਚਿਰ-ਸਥਿਰਤਾ ਕਰਕੇ ਆਪ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਦਾ ਯੋਗ ਆਸਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 84

प्रधानगुणवैषम्यात् सर्गकालः प्रवर्तते ईश्वराधिष्ठितात्पूर्वं तस्मात्सदसदात्मकात्

ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਵਿਗੜੇ ਤਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਾਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਈਸ਼ਵਰ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਤ-ਅਸਤ ਦੋਹਾਂ ਸਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 85

संसिद्धः कार्यकरणे रुद्रश्चाग्रे ह्यवर्तत तेजसाप्रतिमो धीमान् अव्यक्तः सम्प्रकाशकः

ਰੁਦ੍ਰ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਦਮਾਨ ਸੀ—ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਸਿੱਧ। ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਅਤੁਲ, ਧੀਮਾਨ; ਅੰਦਰੋਂ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

Verse 86

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते ब्रह्मा च भगवांस्तस्माच् चतुर्वक्त्रः प्रजापतिः

ਉਹੀ ਪਹਿਲਾ ਦੇਹਧਾਰੀ ਬਣਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸੇ ਉਤਪੱਤੀ ਤੋਂ ਚਤੁਰਮੁਖ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬਣਿਆ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਜਨਕ।

Verse 87

संसिद्धः कार्यकारणे तथा वै समवर्तत एक एव महादेवस् त्रिधैवं स व्यवस्थितः

ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਕਾਰਣ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਉਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਕ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਲਯ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।

Verse 88

अप्रतीपेन ज्ञानेन ऐश्वर्येण समन्वितः धर्मेण चाप्रतीपेन वैराग्येण च ते ऽन्विताः

ਉਹ ਅਵਰੋਧ-ਰਹਿਤ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵਰੋਧ-ਰਹਿਤ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਪੰਨ ਹਨ—ਇਹ ਗੁਣ ਪਸ਼ੂ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਨੂੰ ਪਤੀ (ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ) ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 89

अव्यक्ताज्जायते तेषां मनसा यद्यदीहितम् वशीकृतत्वात्त्रैगुण्यं सापेक्षत्वात्स्वभावतः

ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਮਨ ਜੋ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਸ਼ੀਕ੍ਰਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਚੱਲਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਸਾਪੇਖ—ਕਾਰਣਾਂ ਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ—ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 90

चतुर्मुखस्तु ब्रह्मत्वे कालत्वे चान्तकः स्मृतः सहस्रमूर्धा पुरुषस् तिस्रो ऽवस्थाः स्वयंभुवः

ਬ੍ਰਹਮਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਤੁਰਮੁਖ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਲਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ‘ਅੰਤਕ’—ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਹਸ੍ਰ-ਸ਼ੀਰਸ਼ ਪੁਰੁਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 91

ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् कालत्वे संक्षिपत्यपि पुरुषत्वे ह्युदासीनस् तिस्रो ऽवस्थाः प्रजापतेः

ਬ੍ਰਹਮਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਾਲਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਕਰਕੇ ਲਯ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਰਲੇਪ ਪਰਾਤਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ॥

Verse 92

ब्रह्मा कमलगर्भाभो रुद्रः कालाग्निसन्निभः पुरुषः पुण्डरीकाक्षो रूपं तत्परमात्मनः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਮਲ-ਗਰਭ ਵਰਗਾ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰ ਪ੍ਰਲਯ-ਕਾਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ—ਇਹ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਹਨ॥

Verse 93

एकधा स द्विधा चैव त्रिधा च बहुधा पुनः महेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च

ਉਹ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦੋ, ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਦਾ ਵੀ ਹੈ॥

Verse 94

नानाकृतिक्रियारूपनामवन्ति स्वलीलया महेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च

ਆਪਣੀ ਸ੍ਵਲੀਲਾ ਨਾਲ, ਅਨੇਕ ਆਕਾਰਾਂ, ਕਰਮਾਂ, ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਨਾਮਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬਦਲਦਾ ਵੀ ਹੈ॥

Verse 95

त्रिधा यद्वर्तते लोके तस्मात्त्रिगुण उच्यते चतुर्धा प्रविभक्तत्वाच् चतुर्व्यूहः प्रकीर्तितः

ਜੋ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਤ੍ਰਿਗੁਣ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਚਾਰ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਭਾਜਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਚਤੁਰਵ੍ਯੂਹ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਹੈ॥

Verse 96

यदाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानयम् यच्चास्य सततं भावस् तस्मादात्मा निरुच्यते

ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਵ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਆਤਮਾ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 97

ऋषिः सर्वगतत्वाच्च शरीरी सो ऽस्य यत्प्रभुः स्वामित्वमस्य यत्सर्वं विष्णुः सर्वप्रवेशनात्

ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਰਿਸ਼ੀ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਕਰਕੇ ‘ਸ਼ਰੀਰੀ’। ਸਭ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਪ੍ਰਭੂ’ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸਦਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਸਵਾਮੀ’। ਸਭ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਵਿਸ਼ਣੂ’ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 98

भगवान् भगवद्भावान् निर्मलत्वाच्छिवः स्मृतः परमः सम्प्रकृष्टत्वाद् अवनाद् ओमिति स्मृतः

ਭਗਵਦ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ‘ਭਗਵਾਨ’ ਹੈ; ਨਿਰਮਲ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਕਰਕੇ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮ ਅਤੇ ਅਤਿ-ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਸੁਖਮ ਨਾਦ-ਸਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਓਂ’ (ਪ੍ਰਣਵ) ਵੀ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 99

सर्वज्ञः सर्वविज्ञानात् सर्वः सर्वमयो यतः त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्यं सम्प्रवर्तते

ਸਾਰੇ ਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਸਰਵਜ੍ਞ’ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਰਵਮਯ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ‘ਸਰਵ’ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਤ੍ਰੈਲੋਕ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 100

सृजते ग्रसते चैव रक्षते च त्रिभिः स्वयम् आदित्वाद् आदिदेवो ऽसाव् अजातत्वाद् अजः स्मृतः

ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗ੍ਰਸ ਕੇ ਲੈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਦਿ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਆਦਿ-ਦੇਵ’ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਜਨਮਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਅਜ’ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 101

पाति यस्मात्प्रजाः सर्वाः प्रजापतिर् इति स्मृतः देवेषु च महान्देवो महादेवस्ततः स्मृतः

ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਮਹਾਨ ਦੇਵ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਮਹਾਦੇਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 102

सर्वगत्वाच्च देवानाम् अवश्यत्वाच्च ईश्वरः बृहत्त्वाच्च स्मृतो ब्रह्मा भूतत्वाद्भूत उच्यते

ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਰਵਗਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਟਾਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਈਸ਼ਵਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਹਿਮਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਭੂਤ’ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 103

क्षेत्रज्ञः क्षेत्रविज्ञानाद् एकत्वात्केवलः स्मृतः यस्मात्पुर्यां स शेते च तस्मात्पूरुष उच्यते

ਖੇਤਰ (ਦੇਹ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਖੇਤਰਜ੍ਞ’ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸਰੂਪ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਕੇਵਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ‘ਪੁਰੀ’ ਅਰਥਾਤ ਦੇਹ-ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 104

अनादित्वाच्च पूर्वत्वात् स्वयंभूरिति संस्मृतः याज्यत्वादुच्यते यज्ञः कविर् विक्रान्तदर्शनात्

ਆਦਿ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਸਵਯੰਭੂ’ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਪੂਜਣਯੋਗ ਤੇ ਆਹਵਾਨਯੋਗ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਯਜ੍ਞ’ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਕਵੀ’—ਸਰਵਦਰਸ਼ੀ ਰਿਸ਼ੀ—ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 105

क्रमणः क्रमणीयत्वात् पालकश्चापि पालनात् आदित्यसंज्ञः कपिलो ह्य् अग्रजो ऽग्निरिति स्मृतः

ਸਭ ਥਾਂ ਚਲਣ ਅਤੇ ਸਭ ਲਈ ਗਮ੍ਯ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਕ੍ਰਮਣ’ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਾਰਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਪਾਲਕ’ ਵੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਆਦਿਤ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਸੁਖਮ ਤਾਂਬੇ-ਰੰਗੀ ਸਰੂਪ ਕਰਕੇ ‘ਕਪਿਲ’; ਅਤੇ ਆਦਿ, ਪਹਿਲਾ ਵਹਨੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਅਗਨੀ’ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 106

हिरण्यमस्य गर्भो ऽभूद् धिरण्यस्यापि गर्भजः तस्माद्धिरण्यगर्भत्वं पुराणे ऽस्मिन्निरुच्यते

ਉਸ ਤੋਂ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਸੁਵਰਨ-ਤੱਤ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਤਾਨ ਵੀ ਜਨਮੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭਤ੍ਵ’ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 107

स्वयंभुवो ऽपि वृत्तस्य कालो विश्वात्मनस्तु यः न शक्यः परिसंख्यातुम् अपि वर्षशतैरपि

ਸਵਯੰਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਚੱਕਰੀ ਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਜੋ ਕਾਲ ਹੈ—ਉਹ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਾ ਦਾ ਹੀ ਕਾਲ ਹੈ; ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲ ਗਿਣ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।

Verse 108

कालसंख्याविवृत्तस्य परार्धो ब्रह्मणः स्मृतः तावच्छेषो ऽस्य कालो ऽन्यस् तस्यान्ते प्रतिसृज्यते

ਕਾਲ-ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ‘ਪਰਾਰਧ’ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਯੁ ਦਾ ਅੱਧ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਕਾਲ-ਭਾਗ ਬਚਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 109

कोटिकोटिसहस्राणि अहर्भूतानि यानि वै वाराहकल्प समतीतानि कल्पानां तावच्छेषाः परे तु ये यस्त्वयं वर्तते कल्पो वाराहस्तं निबोधत

ਕਰੋੜਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਿਨ-ਚੱਕਰ ਵਾਰਾਹ-ਕਲਪ ਵਜੋਂ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿਤਨੇ ਹੀ ਕਲਪ ਅੱਗੇ ਵੀ ਬਾਕੀ ਹਨ। ਜੋ ਕਲਪ ਹੁਣ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਾਰਾਹ-ਕਲਪ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣੋ।

Verse 110

प्रथमः सांप्रतस्तेषां कल्पो ऽयं वर्तते द्विजाः यस्मिन्स्वायंभुवाद्यास्तु मनवस्ते चतुर्दश

ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਉਹਨਾਂ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੌਜੂਦਾ ਕਲਪ ਪਹਿਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਆਦਿ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 111

अतीता वर्तमानाश् च भविष्या ये च वै पुनः तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपर्वता

ਅਤੀਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ—ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ—ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਰੱਖੀ ਤੇ ਸ਼ਾਸਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 112

पूर्णं युगसहस्रं वै परिपाल्या महेश्वरैः प्रजाभिस्तपसा चैव तेषां शृणुत विस्तरम्

ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਤੱਕ ਮਹੇਸ਼ਵਰਾਂ ਨੇ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਪਾਲੀ ਤੇ ਵਧਾਈ ਗਈ। ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸੁਣੋ।

Verse 113

मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि च कथितानि भविष्यन्ति कल्पः कल्पेन चैव हि

ਇੱਕ ਹੀ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਚੱਕਰ ਵੀ ਸੰਕੇਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਲਪ ਦੀ ਕਥਾ ਨਾਲ ਕਲਪਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ, ਜਗਤ ਦੇ ਲਯ-ਤਾਲ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਦੀ ਦੁਹਰਾਈ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 114

अतीतानि च कल्पानि सोदर्काणि सहान्वयैः अनागतेषु तद्वच्च तर्कः कार्यो विजानता

ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੀਤੇ ਕਲਪਾਂ ਨੂੰ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ, ਨਤੀਜਿਆਂ ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਸਮੇਤ—ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਸੋਚੇ; ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਲਪਾਂ ਲਈ ਵੀ ਉਹੀ ਤਰਕ ਲਾਗੂ ਕਰੇ।

Verse 115

स्ंन्द्फ़्लुत् आपो ह्यग्रे समभवन् नष्टे च पृथिवीतले शान्ततारैकनीरे ऽस्मिन् न प्राज्ञायत किंचन

ਆਦਿ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ, ਤਦ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪਾਣੀ ਛਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਇਕ ਸ਼ਾਂਤ ਜਲ-ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

Verse 116

एकार्णवे तदा तस्मिन् नष्टे स्थावरजङ्गमे तदा भवति वै ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

ਜਦੋਂ ਕੇਵਲ ਇਕੋ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਨੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 117

सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णस् त्वतीन्द्रियः ब्रह्मा नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

ਤਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਵਰਣ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਹ ਪੁਰਖ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਆਦਿ ਜਲਾਂ ਉੱਤੇ ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਸ਼ੈਵ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅੰਦਰ ਆਵਰਨ-ਸ਼ਕਤੀ (ਪਾਸ਼) ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪਰਮ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਸਭ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਅਤੀਤ ਆਧਾਰ ਹੈ।

Verse 118

सत्त्वोद्रेकात्प्रबुद्धस्तु शून्यं लोकमुदैक्षत इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति

ਸੱਤਵ ਦੇ ਉਤ्थਾਨ ਨਾਲ ਜਾਗ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਸੁੰਨਿਆ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 119

आपो नाराश् च सूनव इत्यपां नाम शुश्रुमः आपूर्य ताभिर् अयनं कृतवानात्मनो यतः

ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ‘ਆਪਹ’ ਅਰਥਾਤ ਜਲਾਂ ਨੂੰ ‘ਨਰ’ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ‘ਨਾਰਾਃ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਜਲਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਵਿਸਤਾਰ ਭਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸ਼ਯਨ-ਸਥਾਨ (ਅਯਨ) ਬਣਾਇਆ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਕਹਲਾਇਆ।

Verse 120

अप्सु शेते यतस्तस्मात् ततो नारायणः स्मृतः चतुर्युगसहस्रस्य नैशं कालम् उपास्यतः

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਤੁਰਯੁਗ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਹ ਧਿਆਨ-ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 121

शर्वर्यन्ते प्रकुरुते ब्रह्मत्वं सर्गकारणात् ब्रह्मा तु सलिले तस्मिन् वायुर्भूत्वा समाचरत्

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਚਲ ਪਏ, ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਰਾਤ੍ਰੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਤ੍ਵ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਹਨਾਂ ਆਦਿ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਿਆ।

Verse 122

निशायामिव खद्योतः प्रावृट्काले ततस्तु सः एअर्थ् रिसेद् फ़्रोम् थे wअतेर् ततस् तु सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गतां महीम्

ਬਰਸਾਤੀ ਰੁੱਤ ਦੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਜੁਗਨੂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਜਲ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਭਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈ।

Verse 123

अनुमानाद् असंमूढो भूमेरुद्धरणं पुनः अकरोत्स तनूमन्यां कल्पादिषु यथापुरा

ਸਹੀ ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਅਮੋਹ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕੀਤਾ—ਹੋਰ ਤਨ ਧਾਰ ਕੇ—ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ।

Verse 124

ततो महात्मा भगवान् दिव्यरूपम् अचिन्तयत् सलिलेनाप्लुतां भूमिं दृष्ट्वा स तु समन्ततः

ਤਦ ਮਹਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਡੁੱਬੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ।

Verse 125

किंनु रूपमहं कृत्वा उद्धरेयं महीमिमाम् जलक्रीडानुसदृशं वाराहं रूपमाविशत्

“ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਾਂ?”—ਇਉਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਜਲ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਲਈ ਯੋਗ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 126

अधृष्यं सर्वभूतानां वाङ्मयं ब्रह्मसंज्ञितम् पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਅਜੇਯ, ਵਾਕ-ਮਯ ਬ੍ਰਹਮ-ਸੰਜ्ञਿਤ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ।

Verse 127

अद्भिः संछादितां भूमिं स तामाशु प्रजापतिः उपगम्योज्जहारैनाम् आपश्चापि समाविशत्

ਜਦੋਂ ਪਾਣੀਆਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ, ਤਦ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੁਰੰਤ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ; ਪਾਣੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ।

Verse 128

सामुद्रा वै समुद्रेषु नादेयाश् च नदीषु च रसातलतले मग्नां रसातलपुटे गताम्

ਸਮੁੰਦਰ-ਜਨਮ ਪਾਣੀ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨਦੀ-ਜਨਮ ਪਾਣੀ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਰਸਾਤਲ ਦੇ ਤਲ ਤੱਕ ਡੁੱਬੀ ਧਰਤੀ ਰਸਾਤਲ ਦੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪਈ।

Verse 129

प्रभुर्लोकहितार्थाय दंष्ट्रयाभ्युज्जहार गाम् ततः स्वस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीधरः

ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੰਸ਼ਟਰਾ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ; ਫਿਰ ਧਰਤੀਧਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਲਿਆ ਕੇ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 130

मुमोच पूर्ववद् असौ धारयित्वा धराधरः तस्योपरि जलौघस्य महती नौरिव स्थिता

ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਭਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਧਰਾਧਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਵੇਗਵਾਨ ਢੇਰ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਧਰਤੀ ਵੱਡੀ ਨੌਕਾ ਵਾਂਗ ਟਿਕੀ ਰਹੀ।

Verse 131

तत्समा ह्युरुदेहत्वान् न मही याति संप्लवम् तत उत्क्षिप्य तां देवो जगतः स्थापनेच्छया

ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਦੇਹ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬੀ। ਫਿਰ ਜਗਤ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 132

पृथिव्याः प्रविभागाय मनश्चक्रे ऽम्बुजेक्षणः पृथिवीं च समां कृत्वा पृथिव्यां सो ऽचिनोद् गिरीन्

ਧਰਤੀ ਦੀ ਠੀਕ ਵੰਡ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਤਲ ਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 133

प्राक्सर्गे दह्यमाने तु तदा संवर्तकाग्निना तेनाग्निना विशीर्णास्ते पर्वता भूरिविस्तराः

ਅਗਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਸੰਵਰਤਕ ਅੱਗ ਨਾਲ ਜਗਤ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਉਹ ਪਹਾੜ ਉਸੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਕੇ ਚੂਰ ਹੋ ਗਏ।

Verse 134

शैत्यादेकार्णवे तस्मिन् वायुना तेन संहताः निषिक्ता यत्र यत्रासंस् तत्र तत्राचलाभवन्

ਉਸ ਇਕਰਸ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਠੰਢ ਕਾਰਨ ਉਹ ਪਦਾਰਥ-ਸਮੂਹ ਉਸੇ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਸੰਘਣੇ ਹੋ ਕੇ ਜਮ ਗਏ। ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਜਮ ਕੇ ਟਿਕੇ, ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਉਹ ਅਚਲ ਪਹਾੜ ਬਣ ਗਏ।

Verse 135

तदाचलत्वाद् अचलाः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः गिरयो हि निगीर्णत्वाच् छयानत्वाच्छिलोच्चयाः

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਅਚਲ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਤੇ ਗੰਢਾਂ (ਪਰਵ) ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਪਰਵਤ’ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਘਣਤਾ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਨਿਗਲ ਲਏ ਗਏ ਹੋਣ, ਇਸ ਲਈ ‘ਗਿਰਿ’, ਅਤੇ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੇ ਮਹਾਂ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਕੇ ਪਏ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਸ਼ਿਲੋੱਚਯ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 136

ततस्तेषु विकीर्णेषु कोटिशो हि गिरिष्वथ विश्वकर्मा विभजते कल्पादिषु पुनः पुनः

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰੋੜਾਂ ਵਾਰ ਵਿਖਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਹਰ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਯਥੋਚਿਤ ਵੰਡ ਕੇ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 137

ससमुद्रामिमां पृथ्वीं सप्तद्वीपां सपर्वताम् भूराद्यांश् चतुरो लोकान् पुनः सो ऽथ व्यकल्पयत्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ—ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ—ਅਤੇ ਭੂਹ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਨਵੀਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 138

ब्रह्मा च्रेअतेस् अनिमल्स् एत्च्। लोकान् प्रकल्पयित्वाथ प्रजासर्गं ससर्ज ह ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः

ਫਿਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਸਵੈੰਭੂ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ—ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ—ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚਲਾਈ।

Verse 139

ससर्ज सृष्टिं तद्रूपां कल्पादिषु यथापुरा तस्याभिध्यायतः सर्गं तथा वै बुद्धिपूर्वकम्

ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਓਸੇ ਰੂਪ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸ ਨੇ ਰਚੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਬੁੱਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲ ਪਿਆ।

Verse 140

बुद्ध्याश् च समकाले वै प्रादुर्भूतस् तमोमयः तमोमोहो महामोहस् तामिस्रश्चान्धसंज्ञितः

ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤਮੋਮਯ ਤੱਤ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਇਸ ਨੂੰ ਤਮੋਮੋਹ, ਮਹਾਮੋਹ, ਤਾਮਿਸ੍ਰ ਅਤੇ ‘ਅੰਧ’ (ਆਤਮਿਕ ਅੰਨ੍ਹਾਪਣ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 141

अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतः सो ऽभिमानिनः

ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ‘ਮੈਂ’ ਦੇ ਅਭਿਮਾਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਪੰਜ-ਪੜਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਅਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰ ਗਈ।

Verse 142

संवृतस्तमसा चैव बीजाङ्कुरवदावृतः बहिरन्तश्चाप्रकाशस् तब्धो निःसंज्ञ एव च

ਉਹ ਤਮਸ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਬੀਜ ਅੰਦਰ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਲੁਕਿਆ; ਬਾਹਰ-ਅੰਦਰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਰਹਿਤ, ਜੜ੍ਹ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਬੇਹੋਸ਼।

Verse 143

यस्मात्तेषां वृता बुद्धिर् दुःखानि करणानि च तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः

ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੱਝੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਅੰਦਰਲਾ ਆਪ ਬੰਦ ਹੋਏ ਉਹ ‘ਮੁੱਖ ਨਾਗ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 144

मुख्यसर्गं तथाभूतं दृष्ट्वा ब्रह्मा ह्यसाधकम् अप्रसन्नमनाः सो ऽथ ततो ऽन्यं सो ह्यमन्यत

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਈ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਅਸਫਲ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮਨ ਅਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਰਾਹ, ਹੋਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 145

तस्याभिध्यायतश्चैव तिर्यक्स्रोता ह्यवर्तत तस्मात् तिर्यक्प्रवृत्तः स तिर्यक्स्रोतास् ततः स्मृतः

ਉਸ ਦੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ‘ਤਿਰਯਕ-ਸ੍ਰੋਤ’ ਧਾਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਤਿਰਯਕ—ਆੜੇ ਰੁਖ ਵੱਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਤਿਰਯਕ-ਸ੍ਰੋਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 146

पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणो द्विजाः तस्याभिध्यायतो ऽन्यं वै सात्त्विकः समवर्तत

ਹੇ ਦਵਿਜੋ! ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ ਜੀਵ ਕੁਪਥ ਦੇ ਗ੍ਰਾਹੀ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਉਸ ਦੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ—ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜੋ ਪਸ਼ੂ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਨੂੰ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 147

ऊर्ध्वस्रोतास्तृतीयस्तु स वै चोर्ध्वं व्यवस्थितः यस्मात्प्रवर्तते चोर्ध्वम् ऊर्ध्वस्रोतास्ततः स्मृतः

ਤੀਜਾ ਵਰਗ ‘ਊਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਧਾਰਾ ਉੱਪਰ ਨੂੰ ਹੀ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ‘ਊਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 148

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश् च संवृताः प्रकाशा बहिरन्तश् च ऊर्ध्वस्रोतोभवाः स्मृताः

ਉਹ ਸੁਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ; ਬਾਹਰੋਂ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸੰਯਮਿਤ ਅਤੇ ਆਵ੍ਰਿਤ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਬਾਹਰੋਂ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ। ਉਹ ‘ਊਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸ’ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।

Verse 149

ते सत्त्वस्य च योगेन सृष्टाः सत्त्वोद्भवाः स्मृताः ऊर्ध्वस्रोतास्तृतीयो वै देवसर्गस्तु स स्मृतः

ਸੱਤਵ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋਏ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੱਤਵੋਦਭਵ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ‘ਊਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸ’ ਹਨ; ਇਹੀ ਤੀਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਦੇਵਸਰਗ—ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 150

प्रकाशाद् बहिरन्तश् च ऊर्ध्वस्रोतोद्भवाः स्मृताः ते ऊर्ध्वस्रोतसो ज्ञेयास् तुष्टात्मानो बुधैः स्मृताः

ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਤੱਤ ਤੋਂ, ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ, ਉਹ ‘ਊਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤੋਦਭਵ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਊਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸ’ ਹੀ ਜਾਣੋ—ਤੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਤਰਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਇਉਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 151

ऊर्ध्वस्रोतःसु सृष्टेषु देवेषु वरदः प्रभुः प्रीतिमानभवद्ब्रह्मा ततो ऽन्यं सो ऽभ्यमन्यत

ਊਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਰਦ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਵਰਗ ਰਚਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 152

ससर्ज सर्गमन्यं हि साधकं प्रभुरीश्वरः ततो ऽभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा

ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਈਸ਼ਵਰ—ਪਰਮ ਪਤੀ—ਨੇ ਸਾਧਨ-ਰੂਪ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਚਰਨ ਰਚਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਸੱਚੇ ਧਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਸੱਚ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 153

प्रादुरासीत्तदा व्यक्ताद् अर्वाक्स्रोतास्तु साधकः यस्माद् अर्वाङ्न्यवर्तन्त ततो ऽर्वाक्स्रोतसस् तु ते

ਤਦ ਵਿਅਕਤ ਤੱਤ ਤੋਂ ‘ਅਰਵਾਕਸ੍ਰੋਤ’—ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ—ਸਾਧਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਅਰਵਾਕਸ੍ਰੋਤਸ’ ਕਹਲਾਏ।

Verse 154

ते च प्रकाशबहुलास् तमःपृक्ता रजो ऽधिकाः तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश् च कारिणः

ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਸਤ੍ਤਵ) ਬਹੁਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਤਮਸ ਨਾਲ ਮਿਲਾਵਟ ਹੈ ਅਤੇ ਰਜਸ ਵੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੁੱਖ-ਬਹੁਲ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 155

संवृता बहिरन्तश् च मनुष्याः साधकाश् च ते

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬਾਹਰੋਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸੱਚੇ ਸਾਧਕ ਹਨ।

Verse 156

लक्षणैस्तारकाद्यैस्ते ह्य् अष्टधा तु व्यवस्थिताः

‘ਤਾਰਕ’ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹਨ।

Verse 157

सिद्धात्मानो मनुष्यास्ते गन्धर्वसहधर्मिणः इत्येष तैजसः सर्गो ह्य् अर्वाक्स्रोतःप्रकीर्तितः

ਉਹ ਮਨੁੱਖ ‘ਸਿੱਧਾਤਮਾ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਤੈਜਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਜੋ ‘ਅਰਵਾਕਸ੍ਰੋਤ’—ਹੇਠਾਂ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ—ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 158

पञ्चमो ऽनुग्रहः सर्गश् चतुर्धा तु व्यवस्थितः विपर्ययेण शक्त्या च सिद्ध्या तुष्ट्या तथैव च

ਪੰਜਵਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਭੇਦ ‘ਅਨੁਗ੍ਰਹ-ਸਰਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਵਿਪਰਯਯ ਨਾਲ, ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ (ਤੁਸ਼ਟੀ) ਨਾਲ।

Verse 159

स्थावरेषु विपर्यासस् तिर्यग्योनिषु शक्तितः सिद्धात्मानो मनुष्यास्तु ऋषिदेवेषु कृत्स्नशः

ਸਥਾਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਪਰਯਯ (ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਉਲਟਾਪਣ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸੀਮਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਸਿੱਧ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 160

इत्येष प्राकृतः सर्गो वैकृतो नवमः स्मृतः भूतादिकानां भूतानां षष्ठः सर्गः स उच्यते

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਵੈਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੌਵੀਂ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਭੂਤਾਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਭੂਤਾਂ ਤੱਕ—ਇਹ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਛੇਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 161

निवृत्तं वर्तमानं च तेषां जानन्ति वै पुनः भूतादिकानां भूतानां सप्तमः सर्ग एव च

ਉਹ ਮੁੜ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ (ਸੰਹ੍ਰਿਤ) ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ (ਪ੍ਰਗਟ) ਦੋਵੇਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਭੂਤ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਭੂਤ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੱਤਵਾਂ ਸਰਗ ਹੈ।

Verse 162

ते परिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः स्वादनाश् चाप्यशीलाश् च ज्ञेया भूतादिकाश् च ते

ਉਹ ਸਭ ਪਰਿਗ੍ਰਾਹੀ ਹਨ; ਮੁੜ ਵੰਡ‑ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਵਾਦ‑ਆਸਕਤ ਅਤੇ ਅਸ਼ੀਲ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੂਤਾਦਿ (ਤਾਮਸ) ਵਰਗ ਦਾ ਜਾਣੋ।

Verse 163

विपर्ययेण भूतादिर् अशक्त्या च व्यवस्थितः प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणः स्मृतः

ਵਿਪਰਯਯ ਅਤੇ ਅਸ਼ਕਤੀ ਕਾਰਨ ਭੂਤਾਦਿ ਆਦਿ-ਮੂਲ ਉਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਤ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਾਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 164

तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः

ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੂਜਾ ਸਰਗ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭੂਤ-ਸਰਗ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਤੀਜਾ ਸਰਗ ਵੈਕਾਰਿਕ ਹੈ; ਇਹੀ ਐਂਦ੍ਰਿਯਕ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ—ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 165

इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः मुख्यसर्गश्चतुर्थश् च मुख्या वै स्थावराः स्मृताः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸਰਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੌਥਾ ‘ਮੁੱਖ੍ਯ-ਸਰਗ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਵਰ (ਅਚਲ) ਹੀ ਮੁੱਖ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 166

ततो ऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश् च सः

ਤਦਨੰਤ੍ਰ ਸੱਤਵਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ‘ਅਰਵਾਕਸ੍ਰੋਤਸ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਕ੍ਰਮ ਹੈ। ਅੱਠਵਾਂ ‘ਅਨੁਗ੍ਰਹ-ਸਰਗ’ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਅਤੇ ਤਾਮਸ—ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 167

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ‘ਵੈਕ੍ਰਿਤ’ (ਵਿਕਸਿਤ) ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ‘ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ’ (ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਸੰਬੰਧੀ) ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਨੌਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ‘ਕੌਮਾਰ’ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਵੈਕ੍ਰਿਤ—ਦੋਹਾਂ ਸੁਭਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 168

अबुद्धिपूर्वकाः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते षट् पुनर्ब्रह्मणस्तु ते

ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਤਿੰਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ‘ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ’ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪੂਰਵ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਜੋ ਛੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਹਨ—ਪ੍ਰਭੂ (ਪਤੀ) ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਾਰਜ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 169

विस्तरानुग्रहः सर्गः कीर्त्यमानो निबोधत चतुर्धावस्थितः सो ऽथ सर्वभूतेषु कृत्स्नशः

ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਮਝੋ: ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ—ਫਿਰ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਪਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 170

इत्येते प्राकृताश्चैव वैकृताश् च नव स्मृताः परस्परानुरक्ताश् च कारणैश् च बुधैः स्मृताः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਨੌਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਵੀ ਅਤੇ ਵੈਕ੍ਰਿਤ ਵੀ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀਆਂ ਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ; ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਕਾਰਕ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

Verse 171

ब्रह्माऽस् सोन्स् अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् ऋभुः सनत्कुमारश् च द्वावेतावूर्ध्वरेतसौ

ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਕਲਪ ਸਮਾਨ ਮਨੋਜ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ—਋ਭੁ ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਊਰਧਵਰੇਤਸ ਸਨ; ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਤੇਜ ਅਤੇ ਵੀਰਯ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰਲੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਦੇ ਰਹੇ।

Verse 172

पूर्वोत्पन्नौ पुरा तेभ्यः सर्वेषामपि पूर्वजौ व्यतीते त्वष्टमे कल्पे पुराणौ लोकसाक्षिणौ

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਸਭ ਦੇ ਜ੍ਯੇਠੇ ਪੂਰਵਜ ਸਨ। ਅੱਠਵਾਂ ਕਲਪ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਹਿ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 173

तौ वाराहे तु भूर्लोके तेजः संक्षिप्य धिष्ठितौ तावुभौ मोक्षकर्माणाव् आरोप्यात्मानमात्मनि

ਫਿਰ ਵਾਰਾਹ-ਕਲਪ ਦੇ ਭੂਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਤੇਜ ਸਮੇਟ ਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਇਆ। ਦੋਵੇਂ ਮੋਖਸ਼-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਰੋਪਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 174

प्रजां धर्मं च कामं च त्यक्त्वा वैराग्यमास्थितौ यथोत्पन्नस्तथैवेह कुमारः स इहोच्यते

ਜੋ ਸੰਤਾਨ, ਧਰਮ-ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਨਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇੱਥੇ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ‘ਕੁਮਾਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 175

तस्मात् सनत्कुमारेति नामास्येह प्रकीर्तितम् सनन्दं सनकं चैव विद्वांसं च सनातनम्

ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸਨਤਕੁਮਾਰ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਨੰਦ, ਸਨਕ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨਾਤਨ ਦਾ ਵੀ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 176

विज्ञानेन निवृत्तास्ते व्यवर्तन्त महौजसः संबुद्धाश्चैव नानात्वे अप्रवृत्ताश् च योगिनः

ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ (ਵਿਵੇਕ-ਗਿਆਨ) ਨਾਲ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ ਹੋਏ ਉਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਯੋਗੀ ਸੰਸਾਰਕ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਤੋਂ ਮੁੜ ਗਏ। ਨਾਨਾਤ੍ਵ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਜਾਗ੍ਰਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਭੇਦਮਈ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਨਾ ਵਧੇ; ਪਸ਼ੂ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਨੂੰ ਪਤੀ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਧ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੇ।

Verse 177

असृष्ट्वैव प्रजासर्गं प्रतिसर्गं गताः पुनः ततस्तेषु व्यतीतेषु ततो ऽन्यान् साधकान् सुतान्

ਪ੍ਰਜਾ-ਸਰਗ ਰਚੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਉਹ ਮੁੜ ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ—ਪ੍ਰਲਯ ਅਤੇ ਪੁਨਃਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਚੱਕਰ ਲੰਘ ਗਏ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ—ਸਾਧਕ, ਸਿੱਧ-ਯੋਗ੍ਯ—ਜੋ ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਉਚਿਤ ਸਨ।

Verse 178

मानसानसृजद्ब्रह्मा पुनः स्थानाभिमानिनः आ भूतसम्प्लवावस्था यैरियं विधृता मही

ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮੁੜ ਮਾਨਸ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪਦ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰ ਦੇਵ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਭੂਤ-ਸੰਪਲਵ (ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ) ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਧਾਰਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 179

आपो ऽग्निं पृथिवीं वायुम् अन्तरिक्षं दिवं तथा समुद्रांश् च नदीश्चैव तथा शैलवनस्पतीन्

ਜਲ, ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਵਾਯੂ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਨਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਵਨਸਪਤੀ-ਰਾਜ—ਇਹ ਸਭ।

Verse 180

ओषधीनां तथात्मानो वल्लीनां वृक्षवीरुधाम् लताः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्ताः संधिरात्र्यहान्

ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੇ, ਅਤੇ ਵੱਲੀਆਂ, ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਵੀਰੁਧਾਂ ਦੇ ਵੀ ਅੰਦਰਲੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰ ਤੱਤ; ਲਤਾਵਾਂ, ਕਾਠ, ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ; ਮੁਹੂਰਤ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਸੰਧਿ-ਛਣ—ਇਹ ਸਭ।

Verse 181

अर्धमासांश् च मासांश् च अयनाब्दयुगानि च स्थानाभिमानिनः सर्वे स्थानाख्याश्चैव ते स्मृताः

ਅਰਧਮਾਸ, ਮਾਸ, ਅਯਨ, ਵਰ੍ਹੇ ਅਤੇ ਯੁਗ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ, ਸਥਾਨਾਭਿਮਾਨੀ ਦੇਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਕੌਸਮੀਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ‘ਸਥਾਨਾਖ੍ਯ’ ਦੇਵਤਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 182

ब्रह्मऽस् एलेवेन् सोन्स् देवानृषींश् च महतो गदतस्तान् निबोधत मरीचिभृग्वङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्

ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣੋ ਤੇ ਸਮਝੋ—ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਗਿਆਰਾਂ ਪੁੱਤਰ, ਦੇਵ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹਨ; ਮਰੀਚਿ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ ਆਦਿ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ (ਪਤੀ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚਲਦੇ ਹਨ।

Verse 183

दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजन्मानसान् नव नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः

ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਦਕ੍ਸ਼, ਅਤ੍ਰਿ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਰਚਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੌਂ ਮਨੋਜਾਤ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ। ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ‘ਨਵ ਬ੍ਰਹਮਾ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 184

तेषां ब्रह्मात्मकानां वै सर्वेषां ब्रह्मवादिनाम् स्थानानि कल्पयामास पूर्ववत्पद्मसंभवः

ਉਹਨਾਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਵਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀਆਂ ਸਭ ਲਈ ਪਦਮਸੰਭਵ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਯੋਗ੍ਯ ਆਸਨ ਤੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਨਿਯਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਧਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 185

ततो ऽसृजच्च संकल्पं धर्मं चैव सुखावहम् सो ऽसृजद् व्यवसायात्तु धर्मं देवो महेश्वरः

ਫਿਰ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਸੰਕਲਪ-ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਰਚਿਆ। ਆਪਣੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ-ਰੂਪ ਵ੍ਯਵਸਾਯ ਤੋਂ ਉਹੀ ਧਰਮ ਮਹਾਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭੂਤ ਹੋਇਆ।

Verse 186

संकल्पं चैव संकल्पात् सर्वलोकपितामहः मानसश् च रुचिर्नाम विजज्ञे ब्रह्मणः प्रभोः

ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਹੀ ਸਰਵਲੋਕ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ‘ਸੰਕਲਪ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਚਿਆ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰਸਵ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ‘ਰੁਚਿ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਨੋਜ ਜੀਵ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 187

प्राणाद्ब्रह्मासृजद्दक्षं चक्षुर्भ्यां च मरीचिनम् भृगुस्तु हृदयाज्जज्ञे ऋषिः सलिलजन्मनः

ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਰਚਿਆ ਅਤੇ ਨੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਮਰੀਚੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਆਦਿ-ਜਲਜਨਮ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਭ੍ਰਿਗੂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 188

शिरसो ऽङ्गिरसश्चैव श्रोत्रादत्रिं तथासृजत् पुलस्त्यं च तथोदानाद् व्यानाच्च पुलहं पुनः

ਸਿਰ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਅੰਗਿਰਸ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੰਨ ਤੋਂ ਅਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਉਦਾਨ ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਵਿਆਨ ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਫਿਰ ਪੁਲਹ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰਚਿਆ।

Verse 189

समानजो वसिष्ठश् च अपानान्निर्ममे क्रतुम् इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा दिव्या एकादशा स्मृताः

ਸਮਾਨਜ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ; ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕ੍ਰਤੁ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਗਿਆਰਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 190

धर्मादयः प्रथमजाः सर्वे ते ब्रह्मणः सुताः भृग्वादयस्तु ते सृष्टा नवैते ब्रह्मवादिनः

ਧਰਮ ਆਦਿ ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਜਨਮੇ, ਉਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਫਿਰ ਭ੍ਰਿਗੂ ਆਦਿ ਰਚੇ ਗਏ—ਇਹ ਨੌਂ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ, ਅਰਥਾਤ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਕਹੇ ਗਏ।

Verse 191

गृहमेधिनः पुराणास् ते धर्मस् तैः सम्प्रवर्तितः तेषां द्वादश ते वंशा दिव्या देवगुणान्विताः

ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰਿਹਮੇਧੀ ਆਪਣੇ ਸਥਾਪਿਤ ਆਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੀ ਧਾਰਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਵੰਸ਼ ਉਪਜੇ—ਦਿਵ੍ਯ, ਦੇਵ-ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।

Verse 192

क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिर् अलंकृताः ऋभु, सनत्कुमार ऋभुः सनत्कुमारश् च द्वावेतावूर्ध्वरेतसौ

ਉਹ ਕਰਿਆਵੰਤ, ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸਨ। ਰਿਭੂ ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ‘ਊਰਧਵਰੇਤਸ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋਗ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਜਨਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਮੋੜਨ ਵਾਲੇ, ਪਤੀ-ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ੈਵ ਗਿਆਨ ਦੇ ਯੋਗ ਪਾਤਰ।

Verse 193

पूर्वोत्पन्नौ परं तेभ्यः सर्वेषामपि पूर्वजौ व्यतीते त्वष्टमे कल्पे पुराणौ लोकसाक्षिणौ

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸਭ ਦੇ ਵੀ ਆਦਿ-ਪੂਰਵਜ ਸਨ। ਅੱਠਵਾਂ ਕਲਪ ਬੀਤ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦੋਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਬਣੇ।

Verse 194

विराजेतामुभौ लोके तेजः संक्षिप्य धिष्ठितौ तावुभौ योगकर्माणाव् आरोप्यात्मानम् आत्मनि

ਦੋਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰਹੇ; ਆਪਣਾ ਤੇਜ ਅੰਦਰ ਸਮੇਟ ਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੇ। ਫਿਰ ਯੋਗ-ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਰੋਪਿਤ ਕੀਤਾ—ਅੰਤਰਮੁਖ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ।

Verse 195

प्रजां धर्मं च कामं च त्यक्त्वा वैराग्यमास्थितौ यथोत्पन्नः स एवेह कुमारः स इहोच्यते

ਸੰਤਾਨ, (ਸੰਸਾਰਿਕ) ਧਰਮ-ਕਰਤਵ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਨਿਰਮਲ ਸੀ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਉਹ ‘ਕੁਮਾਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 196

तस्मात्सनत्कुमारेति नामास्येह प्रतिष्ठितम् ततो ऽभिध्यायतस्तस्य जज्ञिरे मानसाः प्रजाः

ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ “ਸਨਤਕੁਮਾਰ” ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਅੰਤਰ-ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਮਨੋਜ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ।

Verse 197

तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस्तैः कारणैः सह क्षेत्रज्ञाः समवर्तन्त गात्रेभ्यस्तस्य धीमतः

ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ, ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਖੇਤਰਜ੍ਞ—ਅਰਥਾਤ ਬੰਧਿਤ ਜੀਵ (ਪਸ਼ੂ)—ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 198

ततो देवासुरपितॄन् मानुषांश् च चतुष्टयम् सिसृक्षुर् अम्भांस्येतानि स्वम् आत्मानम् अयूयुजत्

ਫਿਰ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਇਸ ਚੌਗੁਣੇ ਵਰਗ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਦਿ ਜਲਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ।

Verse 199

ततस्तु युञ्जतस्तस्य तमोमात्रसमुद्भवम् समभिध्यायतः सर्गं प्रयत्नेन प्रजापतेः

ਤਦ ਉਸ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਮੋ-ਮਾਤ੍ਰ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹਨੇਰੇ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੜਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 200

ततो ऽस्य जघनात्पूर्वम् असुरा जज्ञिरे सुताः असुर:: निरुक्ति असुः प्राणः स्मृतो विप्रास् तज्जन्मानस् ततो ऽसुराः

ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਜਘਨ-ਭਾਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੁਰ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ‘ਅਸੁ’ ਦਾ ਅਰਥ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ; ਉਸ ‘ਅਸੁ’ ਤੋਂ ਜਨਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਅਸੁਰ’ ਕਹਲਾਏ।