Adhyaya 49
Adhyaya 49: जम्बूद्वीप-मेर्वादि-वर्षपर्वत-वन-सरः-रुद्रक्षेत्र-वर्णनम्
ਸੂਤ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ, ਸਪਤਦਵੀਪਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਲੋਕਾਲੋਕ-ਆਵਰਨ ਦੱਸ ਕੇ ਮੇਰੂ ਨੂੰ ਮੱਧਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਨੀਲ, ਸ਼ਵੇਤ, ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ, ਹਿਮਵਾਨ, ਹੇਮਕੂਟ, ਨਿਸ਼ਧ, ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ, ਗੰਧਮਾਦਨ ਆਦਿ ਵਰ੍ਹਸ਼-ਪਰਬਤਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਿਤੀ, ਵਿਸਤਾਰ-ਆਯਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਭਾਰਤ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼, ਹਰਿਵਰ੍ਹਸ਼, ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ, ਰਮ੍ਯਕ, ਹਿਰਣ੍ਮਯ, ਕੁਰੂ ਵਰ੍ਹਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਬਤ-ਸਤੰਭ ਅਤੇ ਕਦੰਬ, ਜੰਬੂ, ਅਸ਼ਵੱਥ, ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ ਮਹਾਵ੍ਰਿਖ਼ਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ‘ਦਵੀਪਕੇਤੂ’ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਵ੍ਯ ਵਨ, ਈਸ਼ਵਰ-ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਅਰੁਣੋਦ, ਮਾਨਸ, ਸਿਤੋਦ, ਮਹਾਭਦ੍ਰ ਆਦਿ ਸਰੋਵਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪਰਬਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ-ਸਿੱਧ-ਨਾਗ-ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਰੁਦ੍ਰਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੱਸ ਕੇ ਸ਼ੈਵ ਤੀਰਥ-ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਤੀਰਥਧਰਮ-ਉਪਾਸਨਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ऽष्टचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच शतमेकं सहस्राणां योजनानां स तु स्मृतः अनु द्वीपं सहस्राणां द्विगुणं द्विगुणोत्तरम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਟਚਤਵਾਰਿੰਸ਼ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਇਕ ਲੱਖ ਇਕ ਸੌ ਯੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਰ ਅਗਲੇ ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਾਪ ਦੋਗੁਣਾ, ਫਿਰ ਦੋਗੁਣੋੱਤਰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 2
पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णा ससमुद्रा धरा स्मृता द्वीपैश् च सप्तभिर् युक्ता लोकालोकावृता शुभा
ਧਰਤੀ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੰਜਾਹ ਕਰੋੜ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੱਤ ਦਵੀਪਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਧਰਾ ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।
Verse 3
नीलस्तथोत्तरे मेरोः श्वेतस्तस्योत्तरे पुनः शृङ्गी तस्योत्तरे विप्रास् त्रयस्ते वर्षपर्वताः
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਮੇਰੂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਨੀਲ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਵੀ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸ਼ਵੇਤ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਵਰ੍ਹ-ਪਹਾੜ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 4
जठरो देवकूटश् च पूर्वस्यां दिशि पर्वतौ निषधो दक्षिणे मेरोस् तस्य दक्षिणतो गिरिः हेमकूट इति ख्यातो हिमवांस्तस्य दक्षिणे
ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਠਰ ਅਤੇ ਦੇਵਕੂਟ—ਇਹ ਦੋ ਪਹਾੜ ਖੜੇ ਹਨ। ਮੇਰੂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਦੱਖਣ ‘ਹੇਮਕੂਟ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਿਰਿ ਹੈ। ਹੇਮਕੂਟ ਦੇ ਦੱਖਣ ਹਿਮਵਾਨ (ਹਿਮਾਲਿਆ) ਪਹਾੜ-ਰਾਜ ਹੈ।
Verse 5
मेरोः पश्चिमतश्चैव पर्वतौ द्वौ धराधरौ माल्यवान्गन्धमादश् च द्वावेतावुदगायतौ
ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੋ ਪਹਾੜ ਹਨ—ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ ਅਤੇ ਗੰਧਮਾਦਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਫੈਲ ਕੇ ਜਗਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ।
Verse 6
एते पर्वतराजानः सिद्धचारणसेविताः तेषाम् अन्तरविष्कम्भो नवसाहस्रमेकशः
ਇਹ ਪਹਾੜ-ਰਾਜ ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵੇ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਵੰਦਿਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਫਾਸਲਾ ਹਰ ਇੱਕ ਲਈ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ (ਯੋਜਨ) ਹੈ।
Verse 7
इदं हैमवतं वर्षं भारतं नाम विश्रुतम् हेमकूटं परं तस्मान् नाम्ना किंपुरुषं स्मृतम्
ਇਹ ਹਿਮਵਤ ਖੇਤਰ ‘ਭਾਰਤਵਰਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੇਮਕੂਟ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ‘ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼’ ਨਾਮ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
नैषधं हेमकूटात्तु हरिवर्षं तदुच्यते हरिवर्षात्परं चैव मेरोः शुभमिलावृतम्
ਹੇਮਕੂਟ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਿਸ਼ਧ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਜੋ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਉਹ ‘ਹਰਿਵਰਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰਿਵਰਸ਼ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਸ਼ੁਭ ਮੇਰੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ‘ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹੈ।
Verse 9
इलावृतात्परं नीलं रम्यकं नाम विश्रुतम् रम्यात्परतरं श्वेतं विख्यातं तद्धिरण्मयम्
ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ‘ਨੀਲ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ‘ਰਮ੍ਯਕ’ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ‘ਰਮ੍ਯ’ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ‘ਸ਼੍ਵੇਤ’ ਹੈ, ਜੋ ‘ਹਿਰਣ੍ਮਯ’ (ਸੁਵਰਨ-ਭੂਮੀ) ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਤ ਹੈ।
Verse 10
हिरण्मयात्परं चापि शृङ्गी चैव कुरुः स्मृतः धनुःसंस्थे तु विज्ञेये द्वे वर्षे दक्षिणोत्तरे
ਹਿਰਣ੍ਮਯ ਤੋਂ ਪਰੇ ‘ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ’ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਕੁਰੂ’ ਵੀ। ਧਨੁਸ਼-ਆਕਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਰ੍ਹਸ਼ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ—ਇੱਕ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਇੱਕ ਉੱਤਰ ਵੱਲ।
Verse 11
दीर्घाणि तत्र चत्वारि मध्यतस्तदिलावृतम् मेरोः पश्चिमपूर्वेण द्वे तु दीर्घेतरे स्मृते
ਉੱਥੇ ਚਾਰ ਖੇਤਰ ਲੰਬੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੱਛਮ ਤੇ ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ ਹੋਰ ਦੋ ਲੰਬੇ ਭੂ-ਭਾਗ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 12
अर्वाक्तु निषधस्याथ वेद्यर्धं चोत्तरं स्मृतम् वेद्यर्धे दक्षिणे त्रीणि वर्षाणि त्रीणि चोत्तरे
ਨਿਸ਼ਧ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵੇਦੀ-ਭੂਮੀ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਅੱਧ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਦੀ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹਸ਼ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵੀ ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹਸ਼ ਹਨ।
Verse 13
तयोर्मध्ये च विज्ञेयं मेरुमध्यमिलावृतम् दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण तु
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ‘ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ’ ਜਾਣੋ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂ ਹੈ—ਇਹ ਨੀਲ ਦੇ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਧ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 14
उदगायतो महाशैलो माल्यवान्नाम पर्वतः योजनानां सहस्रे द्वे उपरिष्टात्तु विस्तृतः
ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਉੱਠਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 15
आयामतश्चतुस्त्रिंशत् सहस्राणि प्रकीर्तितः तस्य प्रतीच्यां विज्ञेयः पर्वतो गन्धमादनः
ਇਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਚੌਂਤੀ ਹਜ਼ਾਰ (ਯੋਜਨ) ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗੰਧਮਾਦਨ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਾੜ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 16
आयामतः स विज्ञेयो माल्यवानिव विस्तृतः जम्बूद्वीपस्य विस्तारात् समेन तु समन्ततः
ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਹਾੜ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ ਵਾਂਗ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੈ।
Verse 17
प्रागायताः सुपर्वाणः षडेते वर्षपर्वताः अवगाढाश्चोभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ
ਇਹ ਛੇ ਉੱਤਮ, ਸੁ-ਜੋੜੇ ਵਰ੍ਹਸ਼-ਪਹਾੜ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਲੰਮੇ ਫੈਲੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉਹ ਪੂਰਬੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 18
हिमप्रायस्तु हिमवान् हेमकूटस्तु हेमवान् तरुणादित्यसंकाशो हैरण्यो निषधः स्मृतः
ਹਿਮਵਾਨ ਨੂੰ ਅਧਿਕਤਰ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੇਮਕੂਟ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਧ ਸੋਨੇ ਰੰਗ ਦਾ, ਨਵੇਂ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
चतुर्वर्णः ससौवर्णो मेरुश्चोर्ध्वायतः स्मृतः वृत्ताकृतिपरीणाहश् चतुरस्रः समुत्थितः
ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸੁਵਰਨ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਿਪਤ, ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਮਹਾਨ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਗੋਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਚਤੁਰਸ੍ਰ, ਸੁਗਠਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਠਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 20
नीलश् च वैडूर्यमयः श्वेतः शुक्लो हिरण्मयः मयूरबर्हवर्णस्तु शातकुंभस् त्रिशृङ्गवान्
ਇਹ ਨੀਲਾ—ਵੈਡੂਰਯ ਮਣੀ-ਮਯ; ਚਿੱਟਾ—ਉਜਲਾ; ਸੁਵਰਨਮਯ; ਮੋਰ-ਪੰਖ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲਾ; ਸ਼ਾਤਕੁੰਭ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਬਣਿਆ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼੍ਰਿੰਗ ਯੁਕਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਰੂਪ ਹਨ।
Verse 21
एवं संक्षेपतः प्रोक्ताः पुनः शृणु गिरीश्वरान् मन्दरो देवकूटश् च पूर्वस्यां दिशि पर्वतौ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਫਿਰ ਗਿਰੀਸ਼ਵਰ ਪਰਬਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਦੇਵਕੂਟ—ਇਹ ਦੋ ਪਰਬਤ ਹਨ।
Verse 22
कैलासो गन्धमादश् च हेमवांश्चैव पर्वतौ पूर्वतश् चायतावेताव् अर्णवान्तर्व्यवस्थितौ
ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕੈਲਾਸ ਅਤੇ ਗੰਧਮਾਦਨ—ਇਹ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੇ ਪਰਬਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੇਮਵਾਨ ਵੀ। ਇਹ ਘੇਰਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਰਹਿ ਕੇ ਲੋਕ-ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਧਾਰ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਿਵ-ਸੰਨਿਧੀ ਦੇ ਆਸਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ।
Verse 23
निषधः पारियात्रश् च द्वावेतौ वरपर्वतौ यथा पूर्वौ तथा याम्याव् एतौ पश्चिमतः श्रितौ
ਨਿਸ਼ਧ ਅਤੇ ਪਾਰਿਆਤ੍ਰ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਉੱਤਮ ਪਰਬਤ-ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ (ਪੂਰਬ ਦੇ) ਪਰਬਤ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਟਿਕੇ ਹਨ।
Verse 24
त्रिशृङ्गो जारुचिश्चैव उत्तरौ वरपर्वतौ पूर्वतश् चायतावेताव् अर्णवान्तर्व्यवस्थितौ
ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਤ੍ਰਿਸ਼੍ਰਿੰਗ ਅਤੇ ਜਾਰੁਚੀ ਨਾਮ ਦੇ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਲੰਬੇ-ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ (ਪਤੀ) ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 25
मर्यादापर्वतान् एतान् अष्टावाहुर्मनीषिणः यो ऽसौ मेरुर्द्विजश्रेष्ठाः प्रांशुः कनकपर्वतः
ਮਨੀਸ਼ੀ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਠ ਮਰਿਆਦਾ-ਪਹਾੜ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਹ ਮੇਰੂ ਉੱਚਾ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਪਹਾੜ ਹੈ।
Verse 26
तस्य पादास्तु चत्वारश् चतुर्दिक्षु नगोत्तमाः यैर्विष्टब्धा न चलति सप्तद्वीपवती मही
ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪੈਰ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਨਾ ਕੰਬਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 27
दशयोजनसाहस्रम् आयामस् तेषु पठ्यते पूर्वे तु मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਾੜ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਗੰਧਮਾਦਨ।
Verse 28
विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्मृतः महावृक्षाः समुत्पन्नाश् चत्वारो द्वीपकेतवः
ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਵਿਪੁਲ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਚਾਰ ਮਹਾਵ੍ਰਿਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ—ਦੀਪਾਂ ਦੇ ਕੇਤੂ, ਧਵਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਂਗ; ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾਨੁਸਾਰ ਰਚਨਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ।
Verse 29
मन्दरस्य गिरेः शृङ्गे महावृक्षः सकेतुराट् प्रलम्बशाखाशिखरः कदम्बश् चैत्यपादपः
ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਝੰਡੇ ਵਰਗਾ ਉੱਚਾ ਮਹਾਨ ਕਦੰਬ ਰੁੱਖ ਖੜਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਪੂਜਣਯ ਚੈਤ੍ਯ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਹੈ।
Verse 30
दक्षिणस्यापि शैलस्य शिखरे देवसेविता जम्बूः सदा पुण्यफला सदा माल्योपशोभिता
ਦੱਖਣੀ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 31
सकेतुर् दक्षिणे द्वीपे जम्बूर्लोकेषु विश्रुता विपुलस्यापि शैलस्य पश्चिमे च महात्मनः
ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਸਕੇਤੁ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੇਸ਼/ਨਗਰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਵਿਪੁਲ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 32
संजातः शिखरे ऽश्वत्थः स महान् चैत्यपादपः सुपार्श्वस्योत्तरस्यापि शृङ्गे जातो महाद्रुमः
ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਅਸ਼ਵੱਥ ਰੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਉਹ ਮਹਾਨ ਚੈਤ੍ਯ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਹੈ। ਅਤੇ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਪਹਾੜ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਦਰਖ਼ਤ ਜਨਮਿਆ।
Verse 33
न्यग्रोधो विपुलस्कन्धो ऽनेकयोजनमण्डलः तेषां चतुर्णां वक्ष्यामि शैलेन्द्राणां यथाक्रमम्
ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ (ਵਟ) ਦਾ ਤਣਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਅਨੇਕ ਯੋਜਨਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਚਾਰ ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 34
अमानुष्याणि रम्याणि सर्वकालर्तुकानि च मनोहराणि चत्वारि देवक्रीडनकानि च
ਚਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਵ-ਕ੍ਰੀਡਾ-ਸਥਾਨ ਹਨ—ਅਮਾਨੁਸ਼, ਰਮਣੀਕ ਤੇ ਮਨੋਹਰ—ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਕਾਲ ਅਤੇ ਸਭ ਰਿਤੂਆਂ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰੀਡਾ ਲਈ ਯੋਗ।
Verse 35
वनानि वै चतुर्दिक्षु नामतस्तु निबोधत पूर्वे चैत्ररथं नाम दक्षिणे गन्धमादनम्
ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਵਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ: ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ‘ਚੈਤਰਰਥ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵਨ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ‘ਗੰਧਮਾਦਨ’।
Verse 36
वैभ्राजं पश्चिमे विद्याद् उत्तरे सवितुर्वनम् मित्रेश्वरं तु पूर्वे तु षष्ठेश्वरम् अतः परम्
ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ‘ਵੈਭ੍ਰਾਜ’ ਜਾਣੋ, ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਸਵਿਤ੍ਰ-ਵਨ’ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ‘ਮਿਤ੍ਰੇਸ਼ਵਰ’ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ‘ਸ਼ਸ਼ਠੇਸ਼ਵਰ’।
Verse 37
वर्येश्वरं पश्चिमे तु उत्तरे चाम्रकेश्वरम् महासरांसि च तथा चत्वारि मुनिपुङ्गवाः
ਹੇ ਮੁਨਿ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ‘ਵਰ੍ਯੇਸ਼ਵਰ’ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਆਮ੍ਰਕੇਸ਼ਵਰ’। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਹਨ।
Verse 38
यत्र क्रीडन्ति मुनयः पर्वतेषु वनेषु च अरुणोदं सरः पूर्वं दक्षिणं मानसं स्मृतम्
ਜਿੱਥੇ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਕ੍ਰੀਡਾ-ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ‘ਅਰੁਣੋਦ’ ਸਰੋਵਰ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ‘ਮਾਨਸ’ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 39
सितोदं पश्चिमसरो महाभद्रं तथोत्तरम् शाखस्य दक्षिणे क्षेत्रं विशाखस्य च पश्चिमे
ਸਿਤੋਦਾ ਨਾਮ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਭਦ੍ਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੈ। ਸ਼ਾਖ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਖ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ—ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਰਾਹੀਂ ਪਤੀ (ਮਹਾਦੇਵ) ਦੀ ਭਗਤੀ ਲਈ ਇਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹਨ।
Verse 40
उत्तरे नैगमेयस्य कुमारस्य च पूर्वतः अरुणोदस्य पूर्वेण शैलेन्द्रा नामतः स्मृताः
ਨੈਗਮੇਯ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ—ਅਰੁਣੋਦ ਤੋਂ ਵੀ ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ—‘ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਹਾੜ-ਰਾਜ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 41
तांस्तु संक्षेपतो वक्ष्ये न शक्यं विस्तरेण तु सितान्तश् च कुरण्डश् च कुररश्चाचलोत्तमः
ਉਹਨਾਂ (ਪਹਾੜ-ਤੀਰਥਾਂ) ਨੂੰ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਹਿਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ—ਸਿਤਾਂਤ, ਕੁਰੰਡ, ਕੁਰਰ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਅਚਲ ਪਹਾੜ।
Verse 42
विकरो मणिशैलश् च वृक्षवांश्चाचलोत्तमः महानीलो ऽथ रुचकः सबिन्दुर्दर्दुरस् तथा
ਵਿਕਰ, ਮਣੀਸ਼ੈਲ, ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਵਾਨ ਅਤੇ ਅਚਲੋੱਤਮ; ਫਿਰ ਮਹਾਨੀਲ, ਰੁਚਕ, ਸਬਿੰਦੂ ਅਤੇ ਦਰਦੁਰ—ਇਹ ਵੀ (ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 43
वेणुमांश् च समेघश् च निषधो देवपर्वतः इत्येते पर्वतवरा ह्य् अन्ये च गिरयस् तथा
ਵੇਣੁਮਾਂਸ਼, ਸਮੇਘ, ਨਿਸ਼ਧ ਅਤੇ ਦੇਵਪਰਵਤ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਗਿਰਿ ਵੀ ਹਨ।
Verse 44
पूर्वेण मन्दरस्यैते सिद्धावासा उदाहृताः तेषु तेषु गिरीन्द्रेषु गुहासु च वनेषु च
ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇਹ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਪਰਬਤ-ਰਾਜਾਂ ਉੱਤੇ, ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 45
रुद्रक्षेत्राणि दिव्यानि विष्णोर्नारायणस्य च सरसो मानसस्येह दक्षिणेन महाचलाः
ਇੱਥੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਖੇਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਵੀ; ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮਹਾਚਲ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 46
ये कीर्त्यमानास्तान्सर्वान् संक्षिप्य प्रवदाम्यहम् शैलश् च विशिराश्चैव शिखरश्चाचलोत्तमः
ਜੋ ਨਾਮ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਸ਼ੈਲ, ਵਿਸ਼ਿਰਾ, ਸ਼ਿਖਰ ਅਤੇ ਅਚਲੋਤਮ।
Verse 47
एकशृङ्गो महाशूलो गजशैलः पिशाचकः पञ्चशैलो ऽथ कैलासो हिमवांश्चाचलोत्तमः
ਏਕਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਮਹਾਸ਼ੂਲ, ਗਜਸ਼ੈਲ, ਪਿਸ਼ਾਚਕ, ਪੰਚਸ਼ੈਲ; ਅਤੇ ਕੈਲਾਸ ਤੇ ਹਿਮਵਾਨ—ਇਹ ਸਭ ਅਚਲੋਤਮ, ਪਰਬਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ।
Verse 48
इत्येते देवचरिता उत्कटाः पर्वतोत्तमाः तेषु तेषु च सर्वेषु पर्वतेषु वनेषु च
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦੇਵ-ਚਰਿਤ, ਪ੍ਰਚੰਡ ਅਤੇ ਪਰਬਤੋਤਮ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਪਰਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ (ਉਹੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿਆਪਕ ਹੈ)।
Verse 49
रुद्रक्षेत्राणि दिव्यानि स्थापितानि सुरोत्तमैः दिग्भागे दक्षिणे प्रोक्ताः पश्चिमे च वदामि वः
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਦਿਵ੍ਯ ਰੁਦ੍ਰ-ਖੇਤਰ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲੇ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 50
अपरेण सितोदश् च सुरपश् च महाबलः कुमुदो मधुमांश्चैव ह्य् अञ्जनो मुकुटस् तथा
ਅਤੇ ਹੋਰ—ਸਿਤੋਦਸ਼, ਸੁਰਪ, ਮਹਾਬਲ, ਕੁਮੁਦ, ਮਧੁਮਾਂਸ਼, ਅੰਜਨ ਅਤੇ ਮੁਕੁਟ—ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਰਿਕਰ ਹਨ।
Verse 51
कृष्णश् च पाण्डुरश्चैव सहस्रशिखरश् च यः पारिजातश् च शैलेन्द्रः श्रीशृङ्गश्चाचलोत्तमः
ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਸ਼ਿਆਮਵਰਨ) ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਂਡੁਰ (ਧਵਲ-ਦੀਪਤ) ਵੀ; ਉਹ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਿਖਰ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਰਿਜਾਤ, ਸ਼ੈਲੇੰਦਰ, ਸ਼੍ਰੀਸ਼੍ਰਿੰਗ ਅਤੇ ਅਚਲੋਤਮ—ਅਚਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ—ਵੀ ਹੈ।
Verse 52
इत्येते देवचरिता उत्कटाः पर्वतोत्तमाः सर्वे पश्चिमदिग्भागे रुद्रक्षेत्रसमन्विताः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵ-ਚਰਿਤ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਇਹ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ—ਸਾਰੇ ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਰੁਦ੍ਰ-ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।
Verse 53
महाभद्रस्य सरसश् चोत्तरे च महाबलाः ये स्थिताः कीर्त्यमानांस्तान् संक्षिप्येह निबोधत
ਮਹਾਭਦ੍ਰ ਨਾਮਕ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜੋ ਮਹਾਬਲੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇੱਥੇ ਕੀਰਤਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਜਾਣ ਲਵੋ।
Verse 54
शङ्खकूटो महाशैलो वृषभो हंसपर्वतः नागश् च कपिलश्चैव इन्द्रशैलश् च सानुमान्
ਸ਼ੰਖਕੂਟ, ਮਹਾਸ਼ੈਲ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ, ਹੰਸਪਰਵਤ, ਨਾਗ, ਕਪਿਲ ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰਸ਼ੈਲ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਹਾੜ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਜਗਤ ਦੇ ਆਧਾਰ, ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਤੇ ਪਤੀ-ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਯੋਗ ਪਾਵਨ ਧਾਮ ਹਨ।
Verse 55
नीलः कण्टकशृङ्गश् च शतशृङ्गश् च पर्वतः पुष्पकोशः प्रशैलश् च विरजश्चाचलोत्तमः
ਨੀਲ, ਕਣਟਕਸ਼੍ਰਿੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ਤਸ਼੍ਰਿੰਗ ਪਹਾੜ; ਪੁਸ਼ਪਕੋਸ਼, ਪ੍ਰਸ਼ੈਲ ਅਤੇ ਵਿਰਜ—ਅਚਲ ਚੋਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ—ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜ ਹਨ।
Verse 56
वराहपर्वतश्चैव मयूरश्चाचलोत्तमः जारुधिश्चैव शैलेन्द्र एत उत्तरसंस्थिताः
ਵਰਾਹ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਮਯੂਰ—ਜੋ ਉੱਤਮ ਅਚਲ ਚੋਟੀ ਹੈ—ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਰੁਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੇਂਦ੍ਰ; ਇਹ ਸਭ ਉੱਤਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 57
तेषु शैलेषु दिव्येषु देवदेवस्य शूलिनः असंख्यातानि दिव्यानि विमानानि सहस्रशः
ਉਹਨਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ (ਆਕਾਸ਼ੀ ਮਹਲ) ਹਨ।
Verse 58
एतेषां शैलमुख्यानाम् अन्तरेषु यथाक्रमम् सन्ति चैवान्तरद्रोण्यः सरांस्युपवनानि च
ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਖ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਘਾਟੀਆਂ ਵੀ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਵਨ ਵੀ ਹਨ।
Verse 59
वसन्ति देवा मुनयः सिद्धाश् च शिवभाविताः कृतवासाः सपत्नीकाः प्रसादात्परमेष्ठिनः
ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਵ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 60
लक्ष्म्याद्यानां बिल्ववने ककुभे कश्यपादयः तथा तालवने प्रोक्तम् इन्द्रोपेन्द्रोरगात्मनाम्
ਕਕੁਭਾ ਦੇ ਬਿਲਵ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ ਆਦਿ ਦਾ ਸਮੂਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਤਾਲ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਕਸ਼੍ਯਪ ਆਦਿ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਇੰਦਰ, ਉਪੇਂਦਰ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਅਤੇ ਨਾਗ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵੀ।
Verse 61
उदुंबरे कर्दमस्य तथान्येषां महात्मनाम् विद्याधराणां सिद्धानां पुण्ये त्वाम्रवने शुभे
ਉਦੁੰਬਰ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਕਰਦਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਤਮਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ੁਭ ਆਮ੍ਰ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਧਰ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਵੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 62
नागानां सिद्धसंघानां तथा निंबवने स्थितिः सूर्यस्य किंशुकवने तथा रुद्रगणस्य च
ਨਿੰਬ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਨਾਗਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧ-ਸੰਘਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਰੁਦ੍ਰ-ਗਣਾਂ ਦਾ ਵੀ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ।
Verse 63
बीजपूरवने पुण्ये देवाचार्यो व्यवस्थितः कौमुदे तु वने विष्णुप्रमुखानां महात्मनाम्
ਪਵਿੱਤਰ ਬੀਜਪੂਰ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਕੌਮੁਦ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਹਾਤਮਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ।
Verse 64
स्थलपद्मवनान्तस्थन्यग्रोधे ऽशेषभोगिनः शेषस्त्वशेषजगतां पतिरास्ते ऽतिगर्वितः
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਦਮ-ਵਨ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਬਟ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਫਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਤਿ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਭ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
Verse 65
स एव जगतां कालः पाताले च व्यवस्थितः विष्णोर्विश्वगुरोर्मूर्तिर् दिव्यः साक्षाद्धलायुधः
ਉਹੀ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਕਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਗੁਰੂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਮੂਰਤੀ ਹੈ—ਪ੍ਰਤੱਖ ਹਲਾਯੁਧ ਬਲਰਾਮ, ਹਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।
Verse 66
शयनं देवदेवस्य स हरेः कङ्कणं विभोः वने पनसवृक्षाणां सशुक्रा दानवादयः
ਉਸ ਵਨ ਵਿੱਚ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਯਨ-ਸਥਾਨ ਹੈ; ਉਹੀ ਵਿਭੂ ਹਰੀ ਦਾ ਕੰਗਣ ਵੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੇ ਕਠਲ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਮਾਨੋ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਸਮੇਤ ਦੈਤ੍ਯ-ਦਾਨਵ ਹਨ—ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪਾਵਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਧਾਰੇ ਰੂਪ।
Verse 67
किन्नरैरुरगाश्चैव विशाखकवने स्थिताः मनोहरवने वृक्षाः सर्वकोटिसमन्विताः
ਵਿਸਾਖਕ ਵਨ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਰ ਅਤੇ ਨਾਗ-ਜਾਤੀਆਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਵਨ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਖੜੇ ਹਨ—ਜਿੱਥੇ ਪਤੀ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਪਜੀ ਮੰਗਲਮਈ ਸੁਚੱਜੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ।
Verse 68
नन्दीश्वरो गणवरैः स्तूयमानो व्यवस्थितः संतानकस्थलीमध्ये साक्षाद्देवी सरस्वती
ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ-ਗਣਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਸਥਿਤ ਸੀ; ਅਤੇ ਸੰਤਾਨਕ ਬਾਗ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਆਪ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਸੀ।
Verse 69
एवं संक्षेपतः प्रोक्ता वनेषु वनवासिनः असंख्याता मयाप्यत्र वक्तुं नो विस्तरेण तु
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਵਨਵਾਸੀ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ; ਮੈਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ।
Frequently Asked Questions
The chapter names and sequences the regions as Bharata, Kimpurusha, Harivarsha, Ilavrita (Meru-madhya), Ramyaka, Hiranmaya, and Kuru—organized through the boundary mountains and Meru’s centrality.
It repeatedly frames mountains, forests, and lakes as Rudra-kshetras—spaces sanctified by Shiva’s presence—thereby turning cosmography into a devotional and contemplative support for Shiva-smriti and Linga-oriented sacred orientation.
Arunoda (east), Manasa (south), Sitoda (west), and Mahabhadra (north) are described as divine saras where sages and celestial beings sport; they anchor the cosmological map in sacred, ritual-imaginal landscapes associated with Shiva’s kshetra-bhava.