Adhyaya 60
सूर्यरश्मिस्वरूपकथनम् (Surya-Rashmi Svarupa Kathana)
ਸੂਤ ਜੀ ਪੰਜ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾਤਮਕ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਕੇ ਗ੍ਰਹ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਆਧਿਦੈਵਿਕ ਆਧਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਦਿਤ੍ਯ ਨੂੰ ਸਮੂਹ ਕਾਲ-ਗਣਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਨ ਕੇ ਕਸ਼ਣ ਤੋਂ ਯੁਗ ਤੱਕ ਸਭ ਕੁਝ ਸੂਰਜਾਧੀਨ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸੂਰਜ ਦੇ ਬਿਨਾ ਨਿਯਮ, ਦੀਕਸ਼ਾ, ਅਹਨਿਕ ਕਰਮ, ਰਿਤੂ-ਵਿਭਾਗ, ਪੁਸ਼ਪ-ਫਲ-ਧਾਨ੍ਯ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ—ਇਹ ਗੱਲ ਤਰਕ ਨਾਲ ਸਥਿਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਨੂੰ ‘ਰੁਦ੍ਰਰੂਪੀ’ ਅਤੇ ‘ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਤਮਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਤ੍ਵ ਜੋਤੀ-ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸਹਸ੍ਰਰਸ਼ਮੀ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਸ਼ਮੀਆਂ—ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ, ਹਰਿਕੇਸ਼, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਵਿਸ਼ਵਵ੍ਯਚਾ, ਸਨ੍ਨੱਧ, ਸਰਵਾਵਸੁ, ਸ੍ਵਰਾਟ—ਗ੍ਰਹਯੋਨੀਆਂ ਵਜੋਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੁੱਧ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਮੰਗਲ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਆਦਿ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਤੇ ਵਰਧਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸੂਰਜ-ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੱਤਵ ਨਾਲ ਜਗਤ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜੋਤਿਸ਼ੀ/ਆਧਿਦੈਵਿਕ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सूर्यरश्मिस्वरूपकथनं नामैकोनषष्टितमो ऽध्यायः सूत उवाच शेषाः पञ्च ग्रहा ज्ञेया ईश्वराः कामचारिणः पठ्यते चाग्निरादित्य उदकं चन्द्रमाः स्मृतः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਸੂਰਜ-ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਇਕੋਨਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਬਾਕੀ ਪੰਜ ਗ੍ਰਹਿ ਈਸ਼ਵਰ-ਸਵਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ। ਆਦਿਤ੍ਯ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਜਲ-ਸਵਰੂਪ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 2
शेषाणां प्रकृतिं सम्यग् वक्ष्यमाणां निबोधत सुरसेनापतिः स्कन्दः पठ्यते ऽङ्गारको ग्रहः
ਹੁਣ ਜੋ ਬਾਕੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਹੀ ਜਾਣੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੋ। ਦੇਵਸੈਨਾ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਹੀ ਅੰਗਾਰਕ (ਮੰਗਲ) ਗ੍ਰਹਿ ਵਜੋਂ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
नारायणं बुधं प्राहुर् देवं ज्ञानविदो जनाः सर्वलोकप्रभुः साक्षाद् यमो लोकप्रभुः स्वयम्
ਜੋ ਗਿਆਨ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ‘ਬੁਧ’ ਦੇਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਯਮ ਤਾਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ—ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਪ ਹੀ ਅਧਿਪਤੀ।
Verse 4
महाग्रहो द्विजश्रेष्ठा मन्दगामी शनैश्चरः देवासुरगुरू द्वौ तु भानुमन्तौ महाग्रहौ
ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਹੌਲੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ (ਸ਼ਨੀ) ਮਹਾਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਗੁਰੂ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਮਹਾਗ੍ਰਹਿ ਹਨ।
Verse 5
प्रजापतिसुतावुक्तौ ततः शुक्रबृहस्पती आदित्यमूलमखिलं त्रैलोक्यं नात्र संशयः
ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ—ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ—ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਸਾਰੇ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਆਦਿਤ੍ਯ-ਤੱਤ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।’
Verse 6
भवत्यस्माज्जगत्कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम् रुद्रेन्द्रोपेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्राग्निदिवौकसाम्
ਉਸੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਮੇਤ; ਰੁਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ, ਉਪੇਂਦ੍ਰ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਗਨੀਦੇਵ ਤੇ ਸੁਰਗਵਾਸੀ ਵੀ।
Verse 7
द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्नं यत्तेजः सर्वलौकिकम् सर्वात्मा सर्वलोकेशो महादेवः प्रजापतिः
ਉਹ ਸਭ ਚਮਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰਨ ਜੋਤ ਹੈ; ਸੰਸਾਰਕ ਸ਼ੋਭਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਅਸਲ ਪ੍ਰਭਾ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਅੰਤਰਆਤਮਾ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ—ਮਹਾਦੇਵ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ।
Verse 8
सूर्य एव त्रिलोकेशो मूलं परमदैवतम् ततः संजायते सर्वं तत्रैव प्रविलीयते
ਸੂਰਜ ਹੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਮੂਲ ਅਤੇ ਪਰਮ ਦੈਵਤ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
भावाभावौ हि लोकानाम् आदित्यान्निःसृतौ पुरा अविज्ञेयो ग्रहो विप्रा दीप्तिमान्सुप्रभो रविः
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਅਤੇ ਅਭਾਵ ਆਦਿਤ੍ਯ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਹ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਰਵੀ—ਅਵਿਜ਼੍ਞੇਯ ਗ੍ਰਹਿ—ਅਤਿ ਉਜਲੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
Verse 10
अत्र गच्छन्ति निधनं जायन्ते च पुनः पुनः क्षणा मुहूर्ता दिवसा निशाः पक्षाश् च कृत्स्नशः
ਇੱਥੇ ਛਣ ਅਤੇ ਮੁਹੂਰਤ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪੱਖ ਮੁੜ ਮੁੜ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਫਿਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 11
मासाः संवत्सरश्चैव ऋतवो ऽथ युगानि च तदादित्यादृते ह्येषा कालसंख्या न विद्यते
ਮਹੀਨੇ, ਸੰਵਤਸਰ, ਰੁੱਤਾਂ ਅਤੇ ਯੁੱਗ ਵੀ—ਉਸ ਆਦਿਤ੍ਯ (ਸੂਰਜ) ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਾਲ ਦੀ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
Verse 12
कालादृते न नियमो न दीक्षा नाह्निकक्रमः ऋतूनां च विभागश् च पुष्पं मूलं फलं कुतः
ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਾ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਨਾ ਦੀਖਿਆ, ਨਾ ਦਿਨਚਰਿਆ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ। ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਫਿਰ ਫੁੱਲ, ਜੜ੍ਹ, ਫਲ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋਣ?
Verse 13
कुतः सस्यविनिष्पत्तिस् तृणौषधिगणो ऽपि च अभावो व्यवहाराणां जन्तूनां दिवि चेह च
ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਪਕਾਈ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋਵੇ, ਘਾਹ ਤੇ ਔਖਧੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਵਧੇ? ਜਦੋਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਵ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਵੇ—ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ।
Verse 14
जगत्प्रतापनमृते भास्करं रुद्ररूपिणम् स एष कालश्चाग्निश् च द्वादशात्मा प्रजापतिः
ਜਗਤ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰੁਦ੍ਰ-ਰੂਪੀ ਭਾਸਕਰ ਹੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਕਾਲ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਗਨੀ ਵੀ; ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦਵਾਦਸ਼-ਆਤਮਾ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 15
तपत्येष द्विजश्रेष्ठास् त्रैलोक्यं सचराचरम् स एष तेजसां राशिः समस्तः सार्वलौकिकः
ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਇਹ ਤেজ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਮੇਤ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਤੇਜਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ-ਪੁੰਜ ਹੈ—ਪੂਰਨ, ਜੋ ਲੌਕਿਕ ਮਾਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
Verse 16
उत्तमं मार्गमास्थाय रात्र्यहोभिर् इदं जगत् पार्श्वत ऊर्ध्वम् अधश् चैव तापयत्येष सर्वशः
ਉੱਤਮ ਮਾਰਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਰਾਤ-ਦਿਨ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਇਹ ਤੇਜਸਵੀ ਜੋਤਿ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਨੂੰ—ਪਾਸਿਆਂ, ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ—ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Verse 17
यथा प्रभाकरो दीपो गृहमध्ये ऽवलम्बितः पार्श्वत ऊर्ध्वम् अधश्चैव तमो नाशयते समम्
ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਟੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਚਮਕਦਾ ਦੀਵਾ ਪਾਸਿਆਂ, ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ—ਬਰਾਬਰ—ਅੰਧਕਾਰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਸ਼ਿਵ-ਜ੍ਞਾਨ ਹਰ ਪਾਸੇ ਅਗਿਆਨ-ਬੰਧਨ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
तद्वत्सहस्रकिरणो ग्रहराजो जगत्प्रभुः सूर्यो गोभिर् जगत् सर्वम् आदीपयति सर्वतः
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜਗਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
७ स्पेचिअल् सुन्रय्स् रवे रश्मिसहस्रं यत् प्राङ्मया समुदाहृतम् तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयोनयः
ਰਵੀ ਦੀਆਂ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਣਾਈਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਫਿਰ ਸੱਤ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ; ਉਹ ਸੱਤ ਕਿਰਣਾਂ ਹੀ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਯੋਨੀ—ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਸਰੋਤ—ਹਨ।
Verse 20
सुषुम्नो हरिकेशश् च विश्वकर्मा तथैव च विश्वव्यचाः पुनश्चाद्यः संनद्धश् च ततः परः
ਉਹ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਹੈ, ਹਰਿਕੇਸ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਵੀ; ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵ੍ਯਚਾ ਵੀ। ਫਿਰ ਉਹੀ ਆਦ੍ਯ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਹ ਸੰਨੱਧ—ਸੁਸਜਜਿਤ ਪ੍ਰਭੂ—ਹੈ।
Verse 21
सर्वावसुः पुनश्चान्यः स्वराडन्यः प्रकीर्तितः सुषुम्नः सूर्यरश्मिस्तु दक्षिणां राशिम् ऐधयत्
ਸੂਰਜ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਕਿਰਣ ‘ਸਰਵਾਵਸੁ’ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ‘ਸਵਰਾਟ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕੀਰਤਿਤ ਹੈ। ‘ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ’ ਨਾਮਕ ਸੂਰਜ-ਰਸ਼ਮੀ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਰਾਸ਼ੀ-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਗਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ।
Verse 22
न्यगूर्ध्वाधः प्रचारो ऽस्य सुषुम्नः परिकीर्तितः हरिकेशः पुरस्ताद् यो ऋक्षयोनिः प्रकीर्त्यते
ਇਸ ਦੀ ਚਾਲ ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਫੈਲਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਹੀ ‘ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ’ (ਮੱਧ ਨਾਡੀ) ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ‘ਹਰੀਕੇਸ਼’ ਹੈ, ਜੋ ‘ਕਸ਼ਯੋਨੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 23
दक्षिणे विश्वकर्मा च रश्मिर्वर्धयते बुधम् विश्वव्यचास्तु यः पश्चाच् छुक्रयोनिः स्मृतो बुधैः
ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ’ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਰਸ਼ਮੀ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ‘ਵਿਸ਼ਵਵ੍ਯਚਾਸ’ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ‘ਸ਼ੁਕ੍ਰ’ ਦੀ ਯੋਨੀ, ਅਰਥਾਤ ਉਤਪੱਤੀ-ਸਰੋਤ, ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 24
संनद्धश् च तु यो रश्मिः स योनिर् लोहितस्य तु षष्ठः सर्वावसू रश्मिः स योनिस्तु बृहस्पतेः
‘ਸੰਨੱਧ’ ਨਾਮ ਦੀ ਜੋ ਰਸ਼ਮੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਲੋਹਿਤ (ਮੰਗਲ) ਦੀ ਯੋਨੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਛੇਵੀਂ ਰਸ਼ਮੀ—‘ਸਰਵਾਵਸੁ’—ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ (ਗੁਰੂ) ਦੀ ਯੋਨੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 25
शनैश्चरं पुनश् चापि रश्मिर् आप्यायते स्वराट् एवं सूर्यप्रभावेन नक्षत्रग्रहतारकाः
ਫਿਰ ‘ਸਵਰਾਟ’ ਨਾਮ ਦੀ ਰਸ਼ਮੀ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ (ਸ਼ਨੀ) ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਨਕਸ਼ਤਰ, ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ੈਵ ਸਿੱਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਧਾਰਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਤੀ—ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਲਿੰਗ-ਤੱਤਵ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਜਗਤ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
दृश्यन्ते दिवि ताः सर्वाः विश्वं चेदं पुनर्जगत् न क्षीयन्ते यतस्तानि तस्मान्नक्षत्रता स्मृता
ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਜੋਤਾਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਮੁੜ ਚਲਾਇਮਾਨ ਜਗਤ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਘਟਦੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਨਕਸ਼ਤਰ’—ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤਾਰੇ—ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Sushumna (सुषुम्न), Harikesha (हरिकेश), Vishvakarma (विश्वकर्मा), Vishvavyacha (विश्वव्यचा), Sannaddha (संनद्ध), Sarvavasu (सर्वावसु), and Svarat (स्वराट्) are identified as the chief rays functioning as ‘graha-yonis’ (planetary sources/nourishers).
It explicitly calls the Sun ‘रुद्ररूपिणः’ and presents Surya as the universal heat/light that governs time, order, and life-processes—functions aligned with Shiva’s cosmic regulation, making solar radiance a visible expression of Shiva’s operative power.
The chapter states that without Aditya (the Sun), the enumeration and regulation of time—moments, days, nights, fortnights, months, years, seasons, and yugas—cannot be established, and with that collapse, ritual routine (ahnika), initiations (diksha), and worldly transactions also fail.