Adhyaya 3

Verse 1

सूत उवाच अलिङ्गो लिङ्गमूलं तु अव्यक्तं लिङ्गमुच्यते अलिङ्गः शिव इत्युक्तो लिङ्गं शैवमिति स्मृतम्

ਸੂਤ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਨਿਸ਼ਾਨ-ਰਹਿਤ (ਅਲਿੰਗ) ਹੈ, ਉਹੀ ਲਿੰਗ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ; ਜੋ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਲਿੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ‘ਅਲਿੰਗ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਸ਼ੈਵ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 2

प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुर्लिङ्गमुत्तमम् गन्धवर्णरसैर्हीनं शब्दस्पर्शादिवर्जितम्

ਜਿਸ ਉੱਤਮ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਧਾਨ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੰਧ-ਵਰਨ-ਰਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਸਪਰਸ਼ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ।

Verse 3

अगुणं ध्रुवमक्षय्यम् अलिङ्गं शिवलक्षणम् गन्धवर्णरसैर्युक्तं शब्दस्पर्शादिलक्षणम्

ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ, ਧ੍ਰੁਵ ਅਤੇ ਅਖ਼ਯ ਹੈ—ਨਿਸ਼ਾਨ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸ਼ਿਵ-ਲੱਛਣ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਗੰਧ-ਵਰਨ-ਰਸ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਸਪਰਸ਼ ਆਦਿ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 4

जगद्योनिं महाभूतं स्थूलं सूक्ष्मं द्विजोत्तमाः विग्रहो जगतां लिङ्गम् अलिङ्गाद् अभवत्स्वयम्

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ, ਜੋ ਜਗਤ ਦੀ ਯੋਨੀ ਹੈ—ਮਹਾਭੂਤ, ਸਥੂਲ ਅਤੇ ਸੂਖਮ—ਉਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਲਿੰਗ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਗ੍ਰਹ-ਰੂਪ ਲਿੰਗ ਬਣਿਆ।

Verse 5

सप्तधाचाष्टधा चैव तथैकादशधा पुनः लिङ्गान्यलिङ्गस्य तथा मायया विततानि तु

ਫਿਰ ਅਲਿੰਗ ਦੇ ਲਿੰਗ ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੁਆਰਾ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਤੇ ਮੁੜ ਗਿਆਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 6

तेभ्यः प्रधानदेवानां त्रयमासीच्छिवात्मकम् एकस्मात्त्रिष्वभूद्विश्वम् एकेन परिरक्षितम्

ਉਹਨਾਂ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਤ੍ਰਿਯ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਹੋਇਆ। ਇਕ ਤੋਂ ਹੀ ਜਗਤ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਇਕ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 7

एकेनैव हृतं विश्वं व्याप्तं त्वेवं शिवेन तु अलिङ्गं चैव लिङ्गं च लिङ्गालिङ्गानि मूर्तयः

ਉਸੇ ਇਕ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਿਵ ਦੁਆਰਾ। ਉਹ ਅਲਿੰਗ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਲਿੰਗ-ਸਰੂਪ ਵੀ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਤਿੰਨ—ਅਲਿੰਗ, ਲਿੰਗ, ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਅਲਿੰਗ।

Verse 8

यथावत्कथिताश्चैव तस्माद्ब्रह्म स्वयं जगत् अलिङ्गी भगवान् बीजी स एव परमेश्वरः

ਜਿਵੇਂ ਯਥਾਰਥ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਆਪ ਹੀ ਜਗਤ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਲਿੰਗੀ, ਬੀਜ-ਸਰੂਪ ਭਗਵਾਨ—ਉਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।

Verse 9

बीजं योनिश् च निर्बीजं निर्बीजो बीजमुच्यते बीजयोनिप्रधानानाम् आत्माख्या वर्तते त्विह

ਇੱਥੇ ‘ਬੀਜ’ ਅਤੇ ‘ਯੋਨੀ’ ਅਤੇ ‘ਨਿਰਬੀਜ’ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ; ਨਿਰਬੀਜ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚਾ ਬੀਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੀਜ-ਯੋਨੀ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਾਰਣਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ‘ਆਤਮਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 10

परमात्मा मुनिर्ब्रह्म नित्यबुद्धस्वभावतः विशुद्धो ऽयं तथा रुद्रः पुराणे शिव उच्यते

ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ—ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵੀ। ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਨਿਤ੍ਯ-ਬੁੱਧਿ (ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ), ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ੁੱਧ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 11

शिवेन दृष्टा प्रकृतिः शैवी समभवद्द्विजाः सर्गादौ सा गुणैर्युक्ता पुराव्यक्ता स्वभावतः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵੀ ਹੋ ਗਈ; ਜੋ ਸੁਭਾਵਤಃ ਪਹਿਲਾਂ ਅਵ੍ਯਕਤ ਸੀ, ਉਹ ਤਦ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 12

अव्यक्तादिविशेषान्तं विश्वं तस्याः समुच्छ्रितम् विश्वधात्री त्वजाख्या च शैवी सा प्रकृतिः स्मृता

ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼-ਭੇਦਾਂ ਤੱਕ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਉਸੀ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਸ਼੍ਵਧਾਤ੍ਰੀ, ‘ਤ੍ਵਜਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 13

तामजां लोहितां शुक्लां कृष्णामेकां बहुप्रजाम् जनित्रीमनुशेते स्म जुषमाणः स्वरूपिणीम्

ਉਹ ਉਸ ਅਜਨਮੀ ਜਨਨੀ ਨਾਲ ਲੇਟਿਆ ਰਿਹਾ—ਜੋ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬਹੁ-ਰੂਪਣੀ ਹੈ, ਲਾਲ, ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ, ਬਹੁਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਜਗਤ ਦੀ ਮਾਂ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਮ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਰੂਪ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 14

तामेवाजामजो ऽन्यस्तु भुक्तभोगां जहाति च अजा जनित्री जगतां साजेन समधिष्ठिता

ਪਰ ਹੋਰ ਇੱਕ ਅਜ—ਜੋ ਆਪ ਵੀ ਅਜਨਮਾ ਹੈ—ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗ ਕੇ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਜਾ, ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਜਨਨੀ, ਅਜ ਪ੍ਰਭੂ (ਪਤੀ-ਸ਼ਿਵ) ਵੱਲੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਜੀਵ ਕਰਮ-ਫਲ ਚੱਖ ਕੇ ਵਿਮੁਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 15

प्रादुर्बभूव स महान् पुरुषाधिष्ठितस्य च अजाज्ञया प्रधानस्य सर्गकाले गुणैस् त्रिभिः

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ‘ਮਹਾਨ’ ਤੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਜਦੋਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਜ-ਆਗਿਆ (ਸਵੈ-ਸਫੁਰਿਤ ਸੰਕਲਪ) ਨਾਲ, ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਚਲਾਈ।

Verse 16

सिसृक्षया चोद्यमानः प्रविश्याव्यक्तमव्ययम् व्यक्तसृष्टिं विकुरुते चात्मनाधिष्ठितो महान्

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਅਵ੍ਯਕਤ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰਦੇ ਹਨ।

Verse 17

महतस्तु तथा वृत्तिः संकल्पाध्यवसायिका महतस् त्रिगुणस् तस्माद् अहंकारो रजो ऽधिकः

ਮਹਤ (ਵਿਸ਼ਵ-ਬੁੱਧੀ) ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਮਹਤ ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਈ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਜੋਗੁਣ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

तेनैव चावृतः सम्यग् अहंकारस् तमो ऽधिकः महतो भूततन्मात्रं सर्गकृद्वै बभूव च

ਉਸੇ (ਤਮਸ) ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਹੰਕਾਰ ਤਮੋਗੁਣ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਮਹਤ ਤੋਂ ਭੂਤ-ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ—ਇਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਹੈ।

Verse 19

अहंकाराच्छब्दमात्रं तस्मादाकाशमव्ययम् सशब्दमावृणोत्पश्चाद् आकाशं शब्दकारणम्

ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ਬਦ-ਤਨਮਾਤ੍ਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਬਦ-ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਵਿਸਤਾਰਿਆ—ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਕਾਰਣ ਤੇ ਆਧਾਰ ਹੈ।

Verse 20

तन्मात्राद्भूतसर्गश् च द्विजास्त्वेवं प्रकीर्तितः स्पर्शमात्रं तथाकाशात् तस्माद्वायुर् महान्मुने

ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਭੂਤ-ਸਰਗ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਸਪਰਸ਼-ਤਨਮਾਤ੍ਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ, ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਵਾਯੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਹੈ।

Verse 21

तस्माच्च रूपमात्रं तु ततो ऽग्निश्च रसस्ततः रसादापः शुभास्ताभ्यो गन्धमात्रं धरा ततः

ਉਸ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਰੂਪ-ਤਨਮਾਤਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਨੀ, ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਰਸ-ਤਨਮਾਤਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਸ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ ਆਪਹ (ਜਲ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਜਲਾਂ ਤੋਂ ਗੰਧ-ਤਨਮਾਤਰਾ, ਫਿਰ ਪૃਥਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਲਈ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ।

Verse 22

आवृणोद्धि तथाकाशं स्पर्शमात्रं द्विजोत्तमाः आवृणोद्रूपमात्रं तु वायुर्वाति क्रियात्मकः

ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ, ਤਦੋਂ ਸਪਰਸ਼-ਤਨਮਾਤਰਾ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਗਤੀ-ਸਵਰੂਪ ਵਾਯੂ ਵਹਿਣ ਲੱਗਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਰੂਪ-ਤਨਮਾਤਰਾ ਦੀ ਸੁਖਮ ਸ਼ਕਤੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ।

Verse 23

आवृणोद्रसमात्रं वै देवः साक्षाद्विभावसुः आवृण्वाना गन्धमात्रम् आपः सर्वरसात्मिकाः

ਦੇਵ ਵਿਭਾਵਸੁ (ਅਗਨੀ) ਨੇ ਸਾਖਾਤ ਰਸ-ਤਨਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਸਰਵ-ਰਸ-ਸਵਰੂਪ ਆਪਹ (ਜਲ) ਨੇ ਅੱਗੇ ਗੰਧ-ਤਨਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਢੱਕਿਆ।

Verse 24

क्ष्मा सा पञ्चगुणा तस्माद् एकोना रससम्भवाः त्रिगुणो भगवान्वह्निर् द्विगुणः स्पर्शसम्भवः

ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਰਸ-ਸੰਭਵ ਆਪਹ (ਜਲ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਗੁਣ ਘੱਟ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਵਹਨੀ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਵਾਯੂ ਦੋ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥੂਲ ਤੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 25

अवकाशस्ततो देव एकमात्रस्तु निष्कलः तन्मात्राद्भूतसर्गश् च विज्ञेयश् च परस्परम्

ਫਿਰ, ਹੇ ਦੇਵ, ਆਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇੱਕਮਾਤ੍ਰ ਤਨਮਾਤਰਾ-ਸਵਰੂਪ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲ (ਅਖੰਡ)। ਉਸ ਸੁਖਮ ਤਨਮਾਤਰਾ ਤੋਂ ਹੀ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚਲਦੀ ਹੈ; ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਦਾ ਇਹ ਪਰਸਪਰ ਸੰਬੰਧ ਜਾਣਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 26

वैकारिकः सात्त्विको वै युगपत्सम्प्रवर्तते सर्गस् तथाप्यहंकाराद् एवमत्र प्रकीर्तितः

ਵੈਕਾਰਿਕ (ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ) ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਹੀ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤਾਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ-ਤੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 27

पञ्च बुद्धीन्द्रियाण्यस्य पञ्च कर्मेन्द्रियाणि तु शब्दादीनामवाप्त्यर्थं मनश्चैवोभयात्मकम्

ਇਸ ਦੇਹਧਾਰੀ ਦੇ ਪੰਜ ਗਿਆਨੇੰਦ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮੇੰਦ੍ਰਿਯ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਨ ਦੋਹਾਂ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਪਾਸ-ਮੋਖ ਲਈ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਨਾ ਮੁੜੇ।

Verse 28

महदादिविशेषान्ता ह्य् अण्डमुत्पादयन्ति च जलबुद्बुदवत्तस्माद् अवतीर्णः पितामहः

ਮਹਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਅੰਡ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 29

स एव भगवान् रुद्रो विष्णुर्विश्वगतः प्रभुः तस्मिन्नण्डे त्विमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत्

ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ; ਉਸ ਅੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਇਹ ਲੋਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 30

अण्डं दशगुणेनैव वारिणा प्रावृतं बहिः आपो दशगुणेनैव तद्बाह्यस्तेजसा वृताः

ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡ ਬਾਹਰੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵੀ ਫਿਰ ਦਸ ਗੁਣਾ ਬਾਹਰ ਤੇਜ (ਅੱਗ) ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ।

Verse 31

तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुना वृतम् वायुर्दशगुणेनैव बाह्यतो नभसा वृतः

ਤੇਜ ਤੱਤ ਬਾਹਰੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਵੀ ਬਾਹਰੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੇ ਨਭ/ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੁਵਿਧਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥੂਲ ਭੂਤ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਖਮ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਓਹਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 32

आकाशेनावृतो वायुर् अहंकारेण शब्दजः महता शब्दहेतुर्वै प्रधानेनावृतः स्वयम्

ਸ਼ਬਦ-ਤੱਤ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਵਾਯੂ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਜ ਮੂਲ (ਸ਼ਬਦ-ਹੇਤੁ) ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮਹਤ (ਬੁੱਧੀ-ਤੱਤ) ਹੈ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਨਾਲ ਆਵਰਿਤ ਹੈ।

Verse 33

सप्ताण्डावरणान्याहुस् तस्यात्मा कमलासनः कोटिकोटियुतान्यत्र चाण्डानि कथितानि तु

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡ ਸੱਤ ਆਵਰਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਮਲਾਸਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ-ਆਤਮਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਐਸੇ ਅੰਡ ਕਰੋੜਾਂ-ਕਰੋੜ ਹਨ।

Verse 34

तत्रतत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयो भवाः सृष्टाः प्रधानेन तदा लब्ध्वा शम्भोस्तु संनिधिम्

ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹਰੀ-ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਭਵ-ਰੂਪ ਰੁਦ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਸਾਨ্নਿਧਤਾ ਪਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੇਠ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

Verse 35

लयश्चैव तथान्योन्यम् आन्द्यन्तम् इति कीर्तितम् सर्गस्य प्रतिसर्गस्य स्थितेः कर्ता महेश्वरः

ਲਯ, ਪਰਸਪਰ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਆਦਿ-ਅੰਤ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰਗ, ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਰਗ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਕਰਤਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੀ ਹੈ।

Verse 36

सर्गे च रजसा युक्तः सत्त्वस्थः प्रतिपालने प्रतिसर्गे तमोद्रिक्तः स एव त्रिविधः क्रमात्

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੇਲੇ ਉਹ ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਾਲਣਾ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵਗੁਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ/ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਤਮੋਗੁਣ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ-ਭੇਦ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 37

आदिकर्ता च भूतानां संहर्ता परिपालकः तस्मान्महेश्वरो देवो ब्रह्मणो ऽधिपतिः शिवः

ਉਹੀ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਕਰਤਾ, ਪਾਲਣਹਾਰ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰਕ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ।

Verse 38

सदाशिवो भवो विष्णुर् ब्रह्मा सर्वात्मको यतः एकदण्डे तथा लोका इमे कर्ता पितामहः

ਕਿਉਂਕਿ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਸਭ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸੇ ਨੂੰ ਭਵ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕੋ ਦੰਡ-ਤੱਤ ਦੇ ਇਕਾਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਲੋਕ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਉਸੇ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਰਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।

Verse 39

प्राकृतः कथितस्त्वेष पुरुषाधिष्ठितो मया सर्गश् चाबुद्धिपूर्वस्तु द्विजाः प्राथमिकः शुभः

ਇਹ ‘ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ’ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੈਂ ਪੁਰੁਸ਼ (ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪ੍ਰਭੂ) ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਹੇਠ ਕਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਪਹਿਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੀ ਆਦਿ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਆਰੰਭ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।