Adhyaya 58
ग्रहाद्यधिपत्याभिषेकः (Cosmic Consecrations of Lords of Planets and Domains)
ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਦੇਵ-ਦੈਤ੍ਯ ਆਦਿਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ? ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਚੰਦਰਮਾ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦਾ, ਵਰੁਣ ਜਲ ਦਾ, ਯਕਸ਼ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਨ ਦਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਦਿਤ੍ਯਾਂ ਦਾ, ਪਾਵਕ (ਅਗਨੀ) ਵਸੂਆਂ ਦਾ, ਦਕਸ਼ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦਾ, ਇੰਦਰ ਮਰੁਤਾਂ ਦਾ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੈਤ੍ਯ-ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ, ਧਰਮ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ, ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਪਿਸ਼ਿਤਾਸ਼ੀਆਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਨੰਦੀ ਗਣਨਾਇਕ, ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਵੀਰਾਂ ਦਾ, ਚਾਮੁੰਡਾ ਮਾਤ੍ਰਿਗਣ ਦੀ, ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦਾ, ਵਿਨਾਇਕ ਵਿਘਨਾਂ ਦਾ, ਉਮਾ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ, ਸਰਸਵਤੀ ਵਾਣੀ ਦੀ, ਹਿਮਵਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ, ਜਾਹਨਵੀ ਨਦੀਆਂ ਦੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਜਲ-ਨਿਧੀ; ਅਸ਼ਵੱਥ-ਪਲਕਸ਼ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਚਿਤ੍ਰਰਥ ਗੰਧਰਵਾਂ ਆਦਿ ਦਾ, ਵਾਸੁਕੀ-ਤਕਸ਼ਕ ਨਾਗ-ਸਰਪਾਂ ਦੇ, ਐਰਾਵਤ ਦਿਗਗਜਾਂ ਦਾ, ਗਰੁੜ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ, ਉੱਚੈਸ਼੍ਰਵਾ ਅਸ਼ਵਰਾਜ, ਸਿੰਘ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਦਾ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ, ਸ਼ਰਭ ਮ੍ਰਿਗਾਧਿਪਾਂ ਦਾ, ਗੁਹ ਸੈਨਾਧਿਪ, ਅਤੇ ਲਕੁਲੀਸ਼ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪૃਥੂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਕੇ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ੰਕਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ ਨੂੰ ਸਰਵਾਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਅਤੇ ਚਤੁਰਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਰਵਜ੍ਞ ਦੱਸ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਧੀਨ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ज्योतिश्चक्रे ग्रहचारकथनं नाम सप्तपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः अभ्यषिञ्चत्कथं ब्रह्मा चाधिपत्ये प्रजापतिः देवदैत्यमुखान् सर्वान् सर्वात्मा वद सांप्रतम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਜੋਤਿਸ਼ਚਕ੍ਰ ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿੱਚ ‘ਗ੍ਰਹਚਾਰਕਥਨ’ ਨਾਮ ਅਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਰਵਾਤਮਨ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਪਦਮਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੇਵ-ਦੈਤ੍ਯ ਆਦਿ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਧਿਪਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਕੀਤਾ? ਹੁਣ ਦੱਸੋ।
Verse 2
सूत उवाच ग्रहाधिपत्ये भगवान् अभ्यषिञ्चद्दिवाकरम् ऋक्षाणामोषधीनां च सोमं ब्रह्मा प्रजापतिः
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦਿਵਾਕਰ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਸੋਮ (ਚੰਦਰ) ਨੂੰ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।
Verse 3
अपां च वरुणं देवं धनानां यक्षपुङ्गवम् आदित्यानां तथा विष्णुं वसूनां पावकं तथा
ਜਲਾਂ ਲਈ ਦੇਵ ਵਰੁਣ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ; ਧਨ ਲਈ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਗਵਾਨ; ਆਦਿਤਿਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣੂ; ਅਤੇ ਵਸੂਆਂ ਲਈ ਪਾਵਕ (ਅਗਨੀ) ਭੀ।
Verse 4
प्रजापतीनां दक्षं च मरुतां शक्रमेव च दैत्यानां दानवानां च प्रह्लादं दैत्यपुङ्गवम्
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼; ਮਰੁਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ); ਅਤੇ ਦੈਤ੍ਯ-ਦਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੈਤ੍ਯਪੁੰਗਵ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।
Verse 5
धर्मं पितॄणाम् अधिपं निरृतिं पिशिताशिनाम् रुद्रं पशूनां भूतानां नन्दिनं गणनायकम्
ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਮ; ਮਾਸਭੱਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ; ਪਸ਼ੂ/ਪਾਸ਼ਬੱਧ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ; ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਣਨਾਇਕ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ।
Verse 6
वीराणां वीरभद्रं च पिशाचानां भयंकरम् मातॄणां चैव चामुण्डां सर्वदेवनमस्कृताम्
ਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀਰਭਦ੍ਰ; ਪਿਸਾਚਾਂ ਵਿੱਚ ਭਯੰਕਰ; ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਗਣ ਵਿੱਚ ਸਰਵਦੇਵ-ਨਮਸਕ੍ਰਿਤਾ ਚਾਮੁੰਡਾ ਦੇਵੀ।
Verse 7
रुद्राणां देवदेवेशं नीललोहितमीश्वरम् विघ्नानां व्योमजं देवं गजास्यं तु विनायकम्
ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੇ ਦੇਵਦੇਵੇਸ਼ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਵ੍ਯੋਮਜ, ਗਜਮੁਖ ਵਿਨਾਇਕ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਜਦਾ ਹਾਂ।
Verse 8
स्त्रीणां देवीमुमां देवीं वचसां च सरस्वतीम् विष्णुं मायाविनां चैव स्वात्मानं जगतां तथा
ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੇਵੀ ਉਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮਾਇਆਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇੱਕੋ ਪਰਮ ਤੱਤ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
हिमवन्तं गिरीणां तु नदीनां चैव जाह्नवीम् समुद्राणां च सर्वेषाम् अधिपं पयसां निधिम्
ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਮਵਾਨ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ), ਅਤੇ ਸਭ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲ-ਨਿਧੀ ਉਹ ਅਧਿਪਤੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
वृक्षाणां चैव चाश्वत्थं प्लक्षं च प्रपितामहः
ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵੱਥ ਅਤੇ ਪਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਵੀ ਨਿਯਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 11
गन्धर्वविद्याधरकिन्नराणाम् ईशं पुनश् चित्ररथं चकार नागाधिपं वासुकिमुग्रवीर्यं सर्पाधिपं तक्षकमुग्रवीर्यम्
ਗੰਧਰਵਾਂ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿੰਨਰਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਚਿਤ੍ਰਰਥ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ; ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਉਗ੍ਰਵੀਰਯ ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸਰਪਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਉਗ੍ਰਵੀਰਯ ਤਕਸ਼ਕ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।
Verse 12
दिग्वारणानामधिपं चकार गजेन्द्रम् ऐरावतम् उग्रवीर्यम् /* सुपर्णमीशं पततामथाश्वराजानमुच्चैःश्रवसं चकार
ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਦਿਗਗਜਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਉਸ ਨੇ ਉਗ੍ਰਵੀਰਯ ਗਜੇੰਦਰ ਐਰਾਵਤ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ; ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਈਸ਼ ਸੁਪਰਨ (ਗਰੁੜ) ਨੂੰ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਉੱਚੈਸ਼੍ਰਵਸ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤੀ-ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਪਦ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੰਡਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਰਮ-ਪਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਪਸ਼ੂ (ਜੀਵ) ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨਿਯਤ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ।
Verse 13
सिंहं मृगाणां वृषभं गवां च मृगाधिपानां शरभं चकार सेनाधिपानां गुहमप्रमेयं श्रुतिस्मृतीनां लकुलीशमीशम्
ਉਸ ਨੇ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ, ਗੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਨੂੰ ਅਧਿਪਤੀ ਠਹਿਰਾਇਆ; ਮ੍ਰਿਗਾਧਿਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਭ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ; ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਗੁਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ‑ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪ ਹੀ ਈਸ਼—ਲਕੁਲੀਸ਼ ਨੂੰ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 14
अभ्यषिञ्चत्सुधर्माणं तथा शङ्खपदं दिशाम् केतुमन्तं क्रमेणैव हेमरोमाणमेव च
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਧਰਮਾ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ੰਖਪਦ ਦਾ ਵੀ; ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕੇਤੁਮਾਨ ਅਤੇ ਹੇਮਰੋਮਾ ਦਾ ਵੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ।
Verse 15
पृथिव्यां पृथुमीशानं सर्वेषां तु महेश्वरम् चतुर्मूर्तिषु सर्वज्ञं शङ्करं वृषभध्वजम्
ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਵਿੱਚ (ਸਥੂਲ ਤੱਤ ਵਜੋਂ) ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਈਸ਼ਾਨ ਹੈ—ਸਭ ਦਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ। ਆਪਣੀ ਚਤੁਰਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਰਵਜ੍ਞ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਧਵਜ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਹੈ।
Verse 16
प्रसादाद्भगवाञ्छम्भोश् चाभ्यषिञ्चद्यथाक्रमम् पुराभिषिच्य पुण्यात्मा रराज भुवनेश्वरः
ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਉਹ ਪੁੰਨਿਆਤਮਾ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਬਣ ਕੇ ਚਮਕ ਉਠਿਆ।
Verse 17
एतद्वो विस्तरेणैव कथितं मुनिपुङ्गवाः अभिषिक्तास्ततस्त्वेते विशिष्टा विश्वयोनिना
ਹੇ ਮੁਨੀ-ਪੁੰਗਵੋ, ਇਹ ਸਭ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਇਹ ਸਭ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਯੋਨੀ—ਸਰਬ-ਉਤਪੱਤੀਕਰਤਾ ਪਤੀ—ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ।
Frequently Asked Questions
Divākara (Sun) is consecrated as grahādhipati, while Soma (Moon) is appointed over ṛkṣas (constellations) and oṣadhīs (herbs), indicating a cosmological linkage between luminaries and life-sustaining rhythms.
Prahlāda represents the ideal of devotion and dharma even within asuric lineages; his appointment signals that governance is anchored in merit and divine order, not merely birth or power.
It culminates by affirming Śaṅkara (Maheshvara, Vṛṣabhadhvaja) as the supreme Lord over all, implying that all delegated authorities function under Shiva’s overarching sovereignty and grace.