Adhyaya 57

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सोमवर्णनं नाम षट्पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच छरिओत्स् ओफ़् ओथेर् प्लनेत्स् अष्टभिश् च हयैर्युक्तः सोमपुत्रस्य वै रथः वारितेजोमयश्चाथ पिशङ्गैश्चैव शोभनैः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਸੋਮ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਛਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੋਮਪੁੱਤਰ ਦਾ ਰਥ ਅੱਠ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਜਲ-ਤੇਜ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਸ਼ੀਤਲ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਪਿਸੰਗ (ਤਾਮ੍ਰਵਰਨ) ਅਸ਼ਵਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

Verse 2

दशभिश्चाकृशैरश्वैर् नानावर्णै रथः स्मृतः शुक्रस्य क्ष्मामयैर्युक्तो दैत्याचार्यस्य धीमतः

ਦੈਤ੍ਯਾਚਾਰ੍ਯ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦਾ ਰਥ ਦਸ ਅਥਕ, ਨਾਨਾ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ-ਜਨਿਤ (ਕ੍ਸ਼੍ਮਾਮਯ) ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਸੁਸਜਜਿਤ ਹੈ।

Verse 3

अष्टाश्वश्चाथ भौमस्य रथो हैमः सुशोभनः जीवस्य हैमश्चाष्टाश्वो मन्दस्यायसनिर्मितः

ਫਿਰ ਭੌਮ (ਮੰਗਲ) ਦਾ ਰਥ ਅੱਠ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ੋਭਨ ਹੈ। ਜੀਵ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਦਾ ਵੀ ਸੋਨੇ ਦਾ ਰਥ ਅੱਠ ਅਸ਼ਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੰਦ (ਸ਼ਨੀ) ਦਾ ਰਥ ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ।

Verse 4

रथ आपोमयैरश्वैर् दशभिस्तु सितेतरैः स्वर्भानोर्भास्करारेश् च तथा चाष्टहयः स्मृतः

ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਦਾ ਰਥ ਜਲ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਸਾਰ ਨਾਲ ਬਣੇ ਦਸ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਚਿੱਟੇ (ਵਿਵਿਧ) ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵੈਰੀ ਸਵਰਭਾਨੂ ਦਾ ਰਥ ਵੀ ਅੱਠ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

सर्वे ध्रुवनिबद्धा वै ग्रहास्ते वातरश्मिभिः एतेन भ्राम्यमाणाश् च यथायोगं व्रजन्ति वै

ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਹਵਾ ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਦੀਆਂ ਡੋਰਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਸੇ ਬਲ ਨਾਲ ਘੁਮਾਏ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਮਾਰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਯਥਾਯੋਗ ਚਲਦੇ ਹਨ।

Verse 6

यावन्त्यश्चैव ताराश् च तावन्तश्चैव रश्मयः सर्वे ध्रुवनिबद्धाश् च भ्रमन्तो भ्रामयन्ति तम्

ਜਿੰਨੇ ਤਾਰੇ ਹਨ, ਉੱਨੀਆਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਬੱਝੀਆਂ ਹਨ; ਆਪ ਘੁੰਮਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਵੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 7

अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरितानि तु यस्माद्वहति ज्योतींषि प्रवहस्तेन स स्मृतः

ਅਲਾਤ-ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ, ਵਾਯੂ-ਚੱਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਜੋਤੀਆਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਢੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਪ੍ਰਵਹ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

नक्षत्रसूर्याश् च तथा ग्रहतारागणैः सह उन्मुखाभिमुखाः सर्वे चक्रभूताः श्रिता दिवि

ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ—ਸਾਰੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਮੁਖ ਹੋ ਕੇ—ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ-ਰੂਪ ਵਿਵਸਥਾ ਵਜੋਂ ਟਿਕੇ ਹਨ।

Verse 9

ध्रुवेणाधिष्ठिताश्चैव ध्रुवमेव प्रदक्षिणम् प्रयान्ति चेश्वरं द्रष्टुं मेढीभूतं ध्रुवं दिवि

ਧ੍ਰੁਵ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਜੋਤੀ ਧ੍ਰੁਵ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਖੰਭੇ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਧੁਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ।

Verse 10

नवयोजनसाहस्रो विष्कम्भः सवितुः स्मृतः त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः

ਸਵਿਤਾ (ਸੂਰਜ) ਦਾ ਵਿਆਸ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੇ ਮੰਡਲ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਉਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੈ।

Verse 11

द्विगुणः सूर्यविस्ताराद् विस्तारः शशिनः स्मृतः तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर् भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति

ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਤੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਦੋ ਗੁਣਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਵਰਭਾਨੂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮਾਪ ਦਾ ਹੋ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਸਰਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 12

उद्धृत्य पृथिवीछायां निर्मितां मण्डलाकृतिम् स्वर्भानोस्तु बृहत्स्थानं तृतीयं यत् तमोमयम्

ਧਰਤੀ ਦੀ ਛਾਂ ਨੂੰ ਉੱਠਾ ਕੇ ਮੰਡਲਾਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ; ਸਵਰਭਾਨੂ ਦਾ ਤੀਜਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਥਾਨ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤਮੋਮਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 13

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते विष्कम्भान्मण्डलाच्चैव योजनाच्च प्रमाणतः

ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕਰ) ਦਾ ਮਾਪ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ—ਵਿਆਸ, ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾ ਮਾਪ ਨਾਲ।

Verse 14

भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः पादहीनौ वक्रसौरी तथायामप्रमाणतः

ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕਰ) ਨਾਲੋਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਦ ਘੱਟ ਜਾਣੋ; ਅਤੇ ਯਾਮ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਵਕ੍ਰ ਸੌਰੀ (ਸ਼ਨੀ) ਦੋ ਪਾਦ ਘੱਟ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 15

विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्तीह यानि वै

ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਮੰਡਲ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਮਾਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬੁੱਧ ਇੱਕ ਪਾਦ ਘੱਟ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

Verse 16

बुधेन तानि तुल्यानि विस्तारान्मण्डलादपि प्रायशश्चन्द्रयोगीनि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित्

ਤੱਤਵ-ਵਿਦ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਧ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਮਾਨ ਹਨ; ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਚੰਦਰ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 17

तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परम् शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने

ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਹਨ—ਕਿਤੇ ਪੰਜ ਸੌ, ਕਿਤੇ ਚਾਰ ਸੌ, ਕਿਤੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਦੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੂਰ।

Verse 18

सर्वोपरि निकृष्टानि तारकामण्डलानि तु योजनद्वयमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते

ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਜੋ ਨੀਵੇਂ ਤਾਰਕ-ਮੰਡਲ ਹਨ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਦੋ ਯੋਜਨ ਮਾਪ ਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

Verse 19

उपरिष्टात्त्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः सौरो ऽङ्गिराश् च वक्रश् च ज्ञेया मन्दविचारिणः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਤਿੰਨ ਗ੍ਰਹਿ ਹਨ ਜੋ ਦੂਰ ਤੱਕ ਸਰਕਦੇ ਅਤੇ ਮੰਦ ਗਤੀ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ—ਸੌਰ (ਸ਼ਨੀ), ਅੰਗਿਰਾ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਅਤੇ ਵਕ੍ਰ (ਮੰਗਲ); ਇਹ ਮੰਦ ਚਾਲ ਵਾਲੇ ਜਾਣੇ ਜਾਣ।

Verse 20

तेभ्यो ऽधस्तात्तु चत्वारः पुनरन्ये महाग्रहाः सूर्यः सोमो बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਫਿਰ ਚਾਰ ਹੋਰ ਮਹਾਗ੍ਰਹਿ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਸੂਰਜ, ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ), ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁੱਕਰ)। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਚਾਲ ਜਗਤ ਦਾ ਲਯ-ਤਾਲ ਨਿਭਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਸ਼-ਬੱਧ ਪਸ਼ੂ ਕਾਲ ਤੇ ਕਰਮਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 21

तावन्त्यस्तारकाः कोट्यो यावन्त्यृक्षाणि सर्वशः ध्रुवात् तु नियमाच्चैषाम् ऋक्षमार्गे व्यवस्थितिः

ਜਿੰਨੇ ਋ਕਸ਼-ਨਕਸ਼ਤਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨ, ਉਤਨੀਆਂ ਹੀ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰੋੜਾਂ ਹਨ। ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨ ਕੇ ਨਿਯਮ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਉਹ ਋ਕਸ਼-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਸੁਚੱਜੇ ਤੌਰ ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਨਿਯਤ, ਸ਼ਾਸਿਤ ਚਾਲ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ।

Verse 22

सप्ताश्वस्यैव सूर्यस्य नीचोच्चत्वमनुक्रमात् उत्तरायणमार्गस्थो यदा पर्वसु चन्द्रमाः

ਸੱਤ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਨੀਚ-ਉੱਚ ਗਤੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਵਾਂ ਦੇ ਸੰਧਿ-ਵੇਲੇ ਚੰਦਰਮਾ ਉੱਤਰਾਯਣ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਅਤਿ ਪੁੰਨਮਈ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

उच्चत्वाद्दृश्यते शीघ्रं नातिव्यक्तैर्गभस्तिभिः तदा दक्षिणमार्गस्थो नीचां वीथिमुपाश्रितः

ਉੱਚੇ ਸਥਾਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਬਹੁਤ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਤਦ ਉਹ ਦੱਖਣਾਯਨ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਨੀਵੀਂ ਵੀਥੀ (ਰਾਹ) ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 24

भूमिरेखावृतः सूर्यः पौर्णिमावास्ययोस् तदा ददृशे च यथाकालं शीघ्रमस्तमुपैति च

ਤਦ ਪੂਰਨਿਮਾ ਅਤੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਿਆ; ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਉਲਟ ਉਹ ਜਲਦੀ ਅਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਜਦੋਂ ਪਾਸ਼ (ਅਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਬੰਧਨ) ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪਸ਼ੂ (ਜੀਵ) ਡੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਭੂ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

Verse 25

तस्मादुत्तरमार्गस्थो ह्य् अमावास्यां निशाकरः ददृशे दक्षिणे मार्गे नियमाद्दृश्यते न च

ਇਸ ਲਈ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੀ ਰਾਤ ਉੱਤਰ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਨਿਸ਼ਾਕਰ (ਚੰਦ੍ਰਮਾ) ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਦੱਖਣ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਸਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 26

ज्योतिषां गतियोगेन सूर्यस्य तमसा वृतः समानकालास्तमयौ विषुवत्सु समोदयौ

ਜੋਤੀਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੁਵ ਦੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦਾ ਚੜ੍ਹਨਾ ਤੇ ਲਹਿਣਾ ਸਮਾਨ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਕਾਲ-ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਸ਼ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਪਸ਼ੂ (ਜੀਵ) ਮਿਤ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 27

उत्तरासु च वीथीषु व्यन्तरास्तमनोदयौ पौर्णिमावास्ययोर् ज्ञेयौ ज्योतिश्चक्रानुवर्तिनौ

ਉੱਤਰੀ ਦਿਵ੍ਯ ਵੀਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵ੍ਯੰਤਰ ਦੇਵ ਪੂਰਨਿਮਾ ਅਤੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਦਿਨ ਅਸਤ ਅਤੇ ਉਦਯ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਜੋਤੀਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ।

Verse 28

दक्षिणायनमार्गस्थो यदा चरति रश्मिवान् ग्रहाणां चैव सर्वेषां सूर्यो ऽधस्तात् प्रसर्पति

ਜਦੋਂ ਕਿਰਣਮਾਨ ਸੂਰਜ ਦੱਖਿਣਾਯਨ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸਭ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਨਿਯਤ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 29

विस्तीर्णं मण्डलं कृत्वा तस्योर्ध्वं चरते शशी नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्ध्वं प्रसर्पति

ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮੰਡਲ ਬਣਾਕੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸ਼ਸ਼ੀ (ਚੰਦਰਮਾ) ਚਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਮੰਡਲ ਸੋਮ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਫੈਲ ਕੇ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 30

नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्ध्वं बुधादूर्ध्वं तु भार्गवः वक्रस्तु भार्गवादूर्ध्वं वक्राद् ऊर्ध्वं बृहस्पतिः

ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਬੁੱਧ ਹੈ; ਬੁੱਧ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕਰ) ਹੈ; ਭਾਰਗਵ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵਕ੍ਰਗਾਮੀ (ਮੰਗਲ) ਹੈ; ਅਤੇ ਵਕ੍ਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਹੈ।

Verse 31

तस्माच्छनैश्चरश्चोर्ध्वं तस्मात्सप्तर्षिमण्डलम् ऋषीणां चैव सप्तानां ध्रुवस्योर्ध्वं व्यवस्थितिः

ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ (ਸ਼ਨੀ) ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਡਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਧ੍ਰੁਵ ਅਡੋਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 32

तं विष्णुलोकं परमं ज्ञात्वा मुच्येत किल्बिषात् द्विगुणेषु सहस्रेषु योजनानां शतेषु च

ਉਸ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਬੱਝਿਆ ਜੀਵ ਪਾਪ‑ਕਿਲਬਿਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਦੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 33

ग्रहनक्षत्रतारासु उपरिष्टाद्यथाक्रमम् ग्रहाश् च चन्द्रसूर्यौ च युतौ दिव्येन तेजसा

ਗ੍ਰਹ‑ਨਕਸ਼ਤਰ‑ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਗ੍ਰਹਗਣ ਅਤੇ ਚੰਦਰ‑ਸੂਰਜ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ।

Verse 34

नित्यमृक्षेषु युज्यन्ते गच्छन्तो ऽहर्निशं क्रमात् ग्रहनक्षत्रसूर्यास् ते नीचोच्चऋजुसंस्थिताः

ਦਿਨ‑ਰਾਤ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਗ੍ਰਹ, ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਸਦਾ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕਦੇ ਨੀਵੇਂ, ਕਦੇ ਉੱਚੇ, ਕਦੇ ਸਿੱਧੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 35

समागमे च भेदे च पश्यन्ति युगपत्प्रजाः ऋतवः षट् स्मृताः सर्वे समागच्छन्ति पञ्चधा

ਸਮਾਗਮ ਅਤੇ ਭੇਦ ਦੇ ਸੰਧਿ‑ਬਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਬਦਲਾਅ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਰੁੱਤਾਂ ਛੇ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਪੰਜ ਧਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਵਰਤਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 36

परस्परास्थिता ह्येते युज्यन्ते च परस्परम् असंकरेण विज्ञेयस् तेषां योगस्तु वै बुधैः

ਇਹ ਤੱਤ ਪਰਸਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਕ‑ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗ ਬਿਨਾ ਗੁੰਝਲ (ਅਸੰਕਰ) ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 37

एवं संक्षिप्य कथितं ग्रहाणां गमनं द्विजाः भास्करप्रमुखानां च यथादृष्टं यथाश्रुतम्

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਭਾਸਕਰ ਆਦਿ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਦਿੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 38

ग्रहाधिपत्ये भगवान् ब्रह्मणा पद्मयोनिना अभिषिक्तः सहस्रांशू रुद्रेण तु यथा गुहः

ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਅਧਿਪਤਾਈ ਲਈ ਪਦਮਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸਹਸ੍ਰਾਂਸ਼ੁ (ਸੂਰਜ) ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਗੁਹ (ਸਕੰਦ) ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ।

Verse 39

तस्माद्ग्रहार्चना कार्या अग्नौ चोद्यं यथाविधि आदित्यग्रहपीडायां सद्भिः कार्यार्थसिद्धये

ਇਸ ਲਈ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਮੁਤਾਬਕ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਆਹੁਤੀ ਵੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਦਿਤ੍ਯ-ਗ੍ਰਹ ਪੀੜਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੱਜਣ ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਇਹ ਕਰਨ।