Adhyaya 30
श्वेतमुनिना कालस्य निग्रहः (मृत्युञ्जय-भक्ति-प्रसादः)
ਸ਼ੈਲਾਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਕਹੀ ਸ਼ਵੇਤ ਮੁਨੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਢਾ ਸ਼ਵੇਤ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਜਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ ਕਿ ਕਾਲ ਆ ਕੇ ‘ਰੌਦ੍ਰ’ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਯਮਲੋਕ ਲੈ ਜਾਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਤਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਵੇਤ ਅਡੋਲ ਸ਼ੈਵ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਆਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਵੀ ਉਹੀ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਕਾਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਵੇ। ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਕਾਲ ਪਾਸ਼ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਲਿੰਗਸਥ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਜਿਵੇਂ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯਤਾ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਅੰਬਿਕਾ, ਨੰਦੀ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਅੰਤਕ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ—ਭੁਕਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ; ਵਾਦ ਨਹੀਂ, ਏਕਾਂਤ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਵ ਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੋ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਾਨ, ਤਪ, ਯਜ੍ਞ, ਵੇਦ ਜਾਂ ਯੋਗ-ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਭਗਤੀ ਚਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਅਤੇ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਦਧੀਚੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे एकोनत्रिंशो ऽध्यायः शैलादिरुवाच एवमुक्तास्तदा तेन ब्रह्मणा ब्राह्मणर्षभाः श्वेतस्य च कथां पुण्याम् अपृच्छन् परमर्षयः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇਕੋਨਤੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੈਲਾਦੀ ਬੋਲੇ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਐਸਾ ਕਹਿਣ ਉਪਰੰਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਰਿਸ਼ੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਰਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਵੇਤ ਦੀ ਪੁੰਨ ਕਥਾ ਪੁੱਛੀ।
Verse 2
पितामह उवाच श्वेतो नाम मुनिः श्रीमान् गतायुर्गिरिगह्वरे सक्तो ह्यभ्यर्च्य यद्भक्त्या तुष्टाव च महेश्वरम्
ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਬੋਲੇ—ਸ਼ਵੇਤ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਮੁਨੀ ਸੀ; ਉਹ ਬੁਢ਼ਾਪੇ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਅਭ੍ਯਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 3
रुद्राध्यायेन पुण्येन नमस्तेत्यादिना द्विजाः ततः कालो महातेजाः कालप्राप्तं द्विजोत्तमम्
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ‘ਨਮਸਤੇ’ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪੁੰਨ ਰੁਦ੍ਰਾਧਿਆਇ ਦੇ ਜਪ ਨਾਲ, ਤਦ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਕਾਲ ਉਸ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ ਕੋਲ ਆਇਆ ਜਿਸ ਦੀ ਨਿਯਤ ਘੜੀ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ।
Verse 4
नेतुं संचिन्त्य विप्रेन्द्राः सान्निध्यमकरोन्मुनेः श्वेतो ऽपि दृष्ट्वा तं कालं कालप्राप्तो ऽपि शङ्करम्
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰੋ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਸੋਚ ਕਰਕੇ ਕਾਲ ਨੇ ਮੁਨੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਵੇਤ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਕਾਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਨਿਯਤ ਘੜੀ ਆ ਗਈ ਸੀ—ਸ਼ੰਕਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਿੱਤ ਜੋੜਿਆ।
Verse 5
पूजयामास पुण्यात्मा त्रियंबकमनुस्मरन् त्रियंबकं यजेदेवं सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम्
ਉਹ ਪੁੰਨਾਤਮਾ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਗੰਧਮਈ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 6
किं करिष्यति मे मृत्युर् मृत्योर्मृत्युरहं यतः तं दृष्ट्वा सस्मितं प्राह श्वेतं लोकभयंकरः
“ਮੌਤ ਮੇਰਾ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਮੌਤ ਦੀ ਵੀ ਮੌਤ ਹਾਂ।” ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕ-ਭਯੰਕਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸ਼ਵੇਤ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।
Verse 7
एह्येहि श्वेत चानेन विधिना किं फलं तव रुद्रो वा भगवान् विष्णुर् ब्रह्मा वा जगदीश्वरः
“ਆਓ, ਆਓ, ਹੇ ਸ਼ਵੇਤ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ ਫਲ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ, ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ—ਕੌਣ?”
Verse 8
कः समर्थः परित्रातुं मया ग्रस्तं द्विजोत्तम अनेन मम किं विप्र रौद्रेण विधिना प्रभोः
“ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਗ੍ਰਸ ਲਿਆ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕੌਣ ਸਮਰੱਥ ਹੈ? ਅਤੇ ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਇਸ ਰੌਦ੍ਰ ਵਿਧਾਨ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?”
Verse 9
नेतुं यस्योत्थितश्चाहं यमलोकं क्षणेन वै यस्माद्गतायुस्त्वं तस्मान् मुने नेतुमिहोद्यतः
“ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਯਮਲੋਕ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਉੱਠਿਆ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੀ ਆਯੁ ਮੁੱਕ ਗਈ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੈਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਾਂ।”
Verse 10
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भैरवं धर्ममिश्रितम् हा रुद्र रुद्र रुद्रेति ललाप मुनिपुङ्गवः
ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ—ਭੈਰਵ ਵਰਗੇ, ਪਰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਰਲੇ ਹੋਏ—ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ: “ਹਾ! ਰੁਦ੍ਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਹੇ ਰੁਦ੍ਰ!”
Verse 11
तं प्राह च महादेवं कालं सम्प्रेक्ष्य वै दृशा नेत्रेण बाष्पमिश्रेण संभ्रान्तेन समाकुलः
ਕਾਲ-ਰੂਪ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਉੱਤੇ ਨਿਗਾਹ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਘਬਰਾਇਆ ਤੇ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।
Verse 12
श्वेत उवाच त्वया किं काल नो नाथश् चास्ति चेद्धि वृषध्वजः लिङ्गे ऽस्मिन् शङ्करो रुद्रः सर्वदेवभवोद्भवः
ਸ਼ਵੇਤ ਬੋਲਿਆ—“ਹੇ ਨਾਥ, ਕਾਲ ਦਾ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕੀ ਵੱਸ? ਜੇ ਸਾਡਾ ਸੁਆਮੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਰੁਦ੍ਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ-ਸਰੋਤ ਉਹੀ ਹੈ।”
Verse 13
अतीव भवभक्तानां मद्विधानां महात्मनाम् विधिना किं महाबाहो गच्छ गच्छ यथागतम्
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਭਗਤ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਦੇ ਮਹਾਤਮਾ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਜਾ, ਜਾ—ਜਿਵੇਂ ਆਇਆ ਸੀ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੁੜ ਜਾ।
Verse 14
ततो निशम्य कुपितस् तीक्ष्णदंष्ट्रो भयङ्करः श्रुत्वा श्वेतस्य तद्वाक्यं पाशहस्तो भयावहः
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ—ਤਿੱਖੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ, ਭਿਆਨਕ। ਸ਼ਵੇਤ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਪਾਸਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰੇ ਉਹ ਡਰਾਉਣਾ ਹੋਰ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 15
सिंहनादं महत्कृत्वा चास्फाट्य च मुहुर्मुहुः बबन्ध च मुनिं कालः कालप्राप्तं तमाह च
ਵੱਡਾ ਸਿੰਘਨਾਦ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਂਗਲਾਂ ਚਟਕਾ ਕੇ, ਕਾਲ ਨੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਨਿਯਤ ਘੜੀ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ।
Verse 16
मया बद्धो ऽसि विप्रर्षे श्वेतं नेतुं यमालयम् अद्य वै देवदेवेन तव रुद्रेण किं कृतम्
ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਰਿਸ਼ੀ! ਸ਼ਵੇਤ ਨੂੰ ਯਮਲੋਕ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਤੇਰੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ?
Verse 17
क्व शर्वस्तव भक्तिश् च क्व पूजा पूजया फलम् क्व चाहं क्व च मे भीतिः श्वेत बद्धो ऽसि वै मया
ਸ਼ਰਵ ਲਈ ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਪੂਜਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਤੇ ਪੂਜਾ ਦਾ ਫਲ ਕਿੱਥੇ? ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਡਰ ਕਿੱਥੇ? ਹੇ ਸ਼ਵੇਤ, ਤੂੰ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।
Verse 18
लिङ्गे ऽस्मिन् संस्थितः श्वेत तव रुद्रो महेश्वरः निश्चेष्टो ऽसौ महादेवः कथं पूज्यो महेश्वरः
ਹੇ ਸ਼ਵੇਤ! ਇਸ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਰੁਦ੍ਰ—ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਮਹਾਦੇਵ—ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇਸ਼ਟ ਤੇ ਅਚਲ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ?
Verse 19
ततः सदाशिवः स्वयं द्विजं निहन्तुमागतम् निहन्तुमन्तकं स्मयन् स्मरारियज्ञहा हरः
ਤਦੋਂ ਸਵੈੰ ਸਦਾਸ਼ਿਵ—ਹਰ, ਸਮਰ ਦਾ ਵੈਰੀ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਯੱਗ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ—ਮੁਸਕਰਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣ ਲਈ ਅਤੇ ਮਾਰਨ ਆਏ ਅੰਤਕ (ਮੌਤ) ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਸ ਕਰਨ ਲਈ।
Verse 20
त्वरन् विनिर्गतः परः शिवः स्वयं त्रिलोचनः त्रियंबको ऽम्बया समं सनन्दिना गणेश्वरैः
ਤਦੋਂ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਆਪ—ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ, ਤ੍ਰਯੰਬਕ—ਤੁਰੰਤ ਬਾਹਰ ਆਇਆ; ਅੰਬਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਨੰਦੀ ਤੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ।
Verse 21
ससर्ज जीवितं क्षणाद् भवं निरीक्ष्य वै भयात् पपात चाशु वै बली मुनेस्तु संनिधौ द्विजाः
ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡ ਬੈਠਾ; ਹੇ ਦਵਿਜ ਮੁਨੀਓ, ਮੁਨੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 22
ननाद चोर्ध्वमुच्चधीर् निरीक्ष्य चान्तकान्तकम् निरीक्षणेन वै मृतं भवस्य विप्रपुङ्गवाः
ਉਹ ਉੱਪਰ ਵੇਖ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਗੱਜਿਆ; ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਭਵ ਨੇ ਉਸ ਅੰਤਕਾਂਤਕ ਨੂੰ ਤੱਕਿਆ ਤਾਂ ਭਵ ਦੀ ਕੇਵਲ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
Verse 23
विनेदुरुच्चमीश्वराः सुरेश्वरा महेश्वरम् प्रणेमुरंबिकामुमां मुनीश्वरास्तु हर्षिताः
ਤਦ ਉੱਚੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਉੱਚੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੇ ਅੰਬਿਕਾ ਉਮਾ—ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ—ਨੂੰ ਦੰਡਵਤ ਕੀਤਾ।
Verse 24
ससर्जुर् अस्य मूर्ध्नि वै मुनेर्भवस्य खेचराः सुशोभनं सुशीतलं सुपुष्पवर्षमंबरात्
ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼-ਵਿਚਰਣ ਵਾਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਜਨਾਂ ਨੇ ਅੰਬਰ ਤੋਂ ਭਵ-ਸਰੂਪ ਮੁਨੀ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸੁੰਦਰ, ਠੰਢੀ, ਉੱਤਮ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ।
Verse 25
अहो निरीक्ष्य चान्तकं मृतं तदा सुविस्मितः शिलाशनात्मजो ऽव्ययं शिवं प्रणम्य शङ्करम्
“ਅਹੋ!”—ਅੰਤਕ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਪਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਿਲਾਸ਼ਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸ਼ਿਵ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਵੰਦਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 26
उवाच बालधीर्मृतः प्रसीद चेति वै मुनेः महेश्वरं महेश्वर-स्य चानुगो गणेश्वरः
ਤਦੋਂ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਅਨੁਚਰ ਗਣੇਸ਼ਵਰ ਨੇ, ਬਾਲਕ ਵਰਗੀ ਨਿਰਮਲ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਦੇਵ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ”; ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 27
ततो विवेश भगवान् अनुगृह्य द्विजोत्तमम् क्षणाद्गूढशरीरं हि ध्वस्तं दृष्ट्वान्तकं क्षणात्
ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਅੰਤਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਗੁਪਤ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 28
तस्मान्मृत्युञ्जयं चैव भक्त्या सम्पूजये द्विजाः मुक्तिदं भुक्तिदं चैव सर्वेषामपि शङ्करम्
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਦੀ ਸਮ੍ਯਕ ਪੂਜਾ ਕਰੋ—ਉਹੀ ਸ਼ੰਕਰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੇ ਬੰਧਨ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਪਤੀ ਹੈ।
Verse 29
बहुना किं प्रलापेन संन्यस्याभ्यर्च्य वै भवम् भक्त्या चापरया तस्मिन् विशोका वै भविष्यथ
ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਕੀ ਲਾਭ? ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਕੇ ਭਵ ਦੀ ਹੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੋ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਪਰ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਰਹੋਗੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ।
Verse 30
शैलादिरुवाच एवमुक्तास्तदा तेन ब्रह्मणा ब्रह्मवादिनः प्रसीद भक्तिर्देवेशे भवेद्रुद्रे पिनाकिनि
ਸ਼ੈਲਾਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ—“ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ; ਦੇਵੇਸ਼, ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਰੁਦ੍ਰ ਵੱਲ ਸਾਡੀ ਅਡੋਲ ਭਗਤੀ ਜਾਗੇ।”
Verse 31
केन वा तपसा देव यज्ञेनाप्यथ केन वा व्रतैर्वा भगवद्भक्ता भविष्यन्ति द्विजातयः
ਹੇ ਦੇਵ! ਕਿਹੜੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਕਿਹੜੇ ਯੱਗ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਕਿਹੜੇ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਦਵਿਜਾਤੀ ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਗਤ ਬਣਣਗੇ—ਉਸ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਦੇ, ਜੋ ਪਾਸ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਤੀ ਹੈ?
Verse 32
पितामह उवाच न दानेन मुनिश्रेष्ठास् तपसा च न विद्यया यज्ञैर् होमैर् व्रतैर् वेदैर् योगशास्त्रैर् निरोधनैः
ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਨਾ ਦਾਨ ਨਾਲ, ਨਾ ਤਪ ਨਾਲ, ਨਾ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ; ਨਾ ਯੱਗਾਂ, ਹੋਮਾਂ, ਵਰਤਾਂ, ਵੇਦਾਂ, ਯੋਗ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਨਿਰੋਧ-ਸੰਯਮਾਂ ਨਾਲ (ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)।
Verse 33
प्रसादे नैव सा भक्तिः शिवे परमकारणे अथ तस्य वचः श्रुत्वा सर्वे ते परमर्षयः
ਉਸ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਗਤੀ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਰਮਰਿਸ਼ੀ (ਸਹਿਮਤ ਹੋਏ/ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗੇ)।
Verse 34
सदारतनयाः श्रान्ताः प्रणेमुश् च पितामहम् तस्मात्पाशुपती भक्तिर् धर्मकामार्थसिद्धिदा
ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਸਦਾਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਧਰਮ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।
Verse 35
मुनेर् विजयदा चैव सर्वमृत्युजयप्रदा दधीचस्तु पुरा भक्त्या हरिं जित्वामरैर्विभुम्
ਇਹ ਭਗਤੀ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਜੈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦਧੀਚੀ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ, ਵਿਭੂ ਹਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ।
Verse 36
क्षयं जघान पादेन वज्रास्थित्वं च लब्धवान् मयापि निर्जितो मृत्युर् महादेवस्य कीर्तनात्
ਇੱਕ ਹੀ ਪੈਰ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਸ਼ਯ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ ਅਤੇ ਵਜ੍ਰ ਵਰਗਾ ਅਡੋਲ ਦੇਹ-ਸਥੈਰ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਵੀ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਪਤੀ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।
Verse 37
श्वेतेनापि गतेनास्यं मृत्योर्मुनिवरेण तु महादेवप्रसादेन जितो मृत्युर्यथा मया
ਜਦੋਂ ਮੁਨੀਵਰ ਸ਼ਵੇਤ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਦ ਵੀ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੌਤ ਜਿੱਤੀ ਗਈ—ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ।
Frequently Asked Questions
Śiva manifests from the Liṅga-context as Sadāśiva with Ambikā and gaṇas and defeats Antaka not through extended battle but through sovereign presence and gaze, teaching that death is subordinate to Śiva when devotion is unwavering and grace is invoked.
The text explicitly states that supreme bhakti in Śiva does not arise merely from dāna, tapas, vidyā, yajña/homa, veda, or yogic restraints; it is fundamentally rooted in Śiva’s prasāda, though practices can become vehicles when aligned with surrender and Liṅga-upāsanā.
The line “त्रियंबकं यजेदेवं सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम्” echoes the well-known Tryambaka/Mṛtyuñjaya formulation, making this chapter highly relevant for searches on ‘Mahamrityunjaya meaning’, ‘Tryambakam yajamahe in Puranas’, and ‘Shiva protection from death’ within a canonical Purāṇic frame.