Adhyaya 20

Verse 1

ऋषय ऊचुः कथं पाद्मे पुरा कल्पे ब्रह्मा पद्मोद्भवो ऽभवत् भवं च दृष्टवांस्तेन ब्रह्मणा पुरुषोत्तमः

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਾਦਮ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਮਲ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ? ਅਤੇ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਭਵ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ? ਫਿਰ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਦਰਸ਼ਨ/ਪਛਾਣਿਆ?

Verse 2

एतत्सर्वं विशेषेण सांप्रतं वक्तुमर्हसि सूत उवाच आसीदेकार्णवं घोरम् अविभागं तमोमयम्

ਇਹ ਸਭ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਹੋ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਕ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਏਕਾਰ্ণਵ ਸੀ—ਅਵਿਭਾਜਿਤ, ਤਮੋਮਯ—ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਭੇਦ ਲੀਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

Verse 3

मध्ये चैकार्णवे तस्मिन् शङ्खचक्रगदाधरः जीमूताभो ऽम्बुजाक्षश् च किरीटी श्रीपतिर्हरिः

ਉਸ ਏਕਾਰ্ণਵ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਖੜੇ ਸਨ—ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗੇ ਸ਼ਿਆਮ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਕਿਰਟਧਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ। (ਸ਼ੈਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।)

Verse 4

नारायणमुखोद्गीर्णसर्वात्मा पुरुषोत्तमः अष्टबाहुर्महावक्षा लोकानां योनिरुच्यते

ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹੈ। ਅੱਠ ਭੁਜਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਕਸ਼ ਵਾਲਾ ਉਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਯੋਨੀ—ਮੂਲ ਕਾਰਣ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

किमप्यचिन्त्यं योगात्मा योगमास्थाय योगवित् फणासहस्रकलितं तमप्रतिमवर्चसम्

ਯੋਗ ਸਮਾਧੀ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਯੋਗਵਿਦ ਨੇ ਇਕ ਸਰਬਥਾ ਅਚਿੰਤ੍ਯ, ਯੋਗਾਤਮ ਸਰੂਪ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ—ਹਜ਼ਾਰ ਫਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੋਤ ਦੀ ਕੋਈ ਉਪਮਾ ਨਹੀਂ।

Verse 6

महाभोगपतेर्भोगं साध्वास्तीर्य महोच्छ्रयम् तस्मिन्महति पर्यङ्के शेते चैकार्णवे प्रभुः

ਮਹਾਭੋਗਪਤੀ ਦੀ ਉੱਚੀ ਸ਼ੈਯਾ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਏਕਾਰ্ণਵ—ਇੱਕੋ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ—ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਰਯੰਕ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

एवं तत्र शयानेन विष्णुना प्रभविष्णुना आत्मारामेण क्रीडार्थं लीलयाक्लिष्टकर्मणा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਪ੍ਰਭਵਿਸ਼ਣੁ, ਆਤਮਾਰਾਮ ਵਿਸ਼ਣੁ, ਕੇਵਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਲਈ ਲੀਲਾ-ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਅਕਲਿਸ਼ਟ, ਨਿਸ਼ਕਲੁਸ਼। ਸ਼ੈਵ ਸਿੱਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਐਸੀ ਅਨਾਇਾਸ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਪਰਮ ਪਤੀ ਦੀ ਹੀ ਹੈ।

Verse 8

शतयोजनविस्तीर्णं तरुणादित्यसन्निभम् वज्रदण्डं महोत्सेधं नाभ्यां सृष्टं तु पुष्करम्

ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਕਮਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਸੌ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ, ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ, ਵਜ੍ਰ-ਦੰਡ ਜਿਹਾ ਡੰਡ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ।

Verse 9

तस्यैवं क्रीडमानस्य समीपं देवमीढुषः हेमगर्भाण्डजो ब्रह्मा रुक्मवर्णो ह्यतीन्द्रियः

ਜਦੋਂ ਦੇਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤਿ ਯੋਗ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦਿਵ੍ਯ ਕ੍ਰੀੜਾ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਦੋਂ ਸੁਵਰਨ ਅੰਡ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਸੁਵਰਨ ਵਰਣ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ।

Verse 10

चतुर्वक्त्रो विशालाक्षः समागम्य यदृच्छया श्रिया युक्तेन दिव्येन सुशुभेन सुगन्धिना

ਚਾਰ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਯਦ੍ਰਿਚ্ছਾ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ।

Verse 11

क्रीडमानं च पद्मेन दृष्ट्वा ब्रह्मा शुभेक्षणम् सविस्मयमथागम्य सौम्यसम्पन्नया गिरा

ਕਮਲ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੇ, ਸ਼ੁਭ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।

Verse 12

प्रोवाच को भवाञ्छेते ह्य् आश्रितो मध्यमम्भसाम् अथ तस्याच्युतः श्रुत्वा ब्रह्मणस्तु शुभं वचः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਬੋਲੇ—“ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?” ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 13

उदतिष्ठत पर्यङ्काद् विस्मयोत्फुल्ललोचनः प्रत्युवाचोत्तरं चैव कल्पे कल्पे प्रतिश्रयः

ਉਹ ਪਲੰਗ ਤੋਂ ਉੱਠ ਬੈਠਿਆ; ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਖੁਲ੍ਹ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਯੋਗ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅਟੱਲ ਆਸਰਾ ਹੈ।

Verse 14

कर्तव्यं च कृतं चैव क्रियते यच्च किंचन द्यौरन्तरिक्षं भूश्चैव परं पदमहं भुवः

ਜੋ ਕਰਨਾ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਹੁਣ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਸਵਰਗ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਸਮੇਤ—ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਹਾਂ, ਪਰਾਤਪਰ ਪਤੀ।

Verse 15

तमेवमुक्त्वा भगवान् विष्णुः पुनरथाब्रवीत् कस्त्वं खलु समायातः समीपं भगवान्कुतः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਭਗਵਨ, ਤੁਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਹੋ ਜੋ ਨੇੜੇ ਆਏ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਪਧਾਰੇ ਹੋ?”

Verse 16

क्व वा भूयश् च गन्तव्यं कश् च वा ते प्रतिश्रयः को भवान् विश्वमूर्तिर्वै कर्तव्यं किं च ते मया

“ਮੈਂ ਫਿਰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ? ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਆਸਰਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਹੋ—ਹੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ! ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?”

Verse 17

एवं ब्रुवन्तं वैकुण्ठं प्रत्युवाच पितामहः मायया मोहितः शंभोर् अविज्ञाय जनार्दनम्

ਵੈਕੁੰਠ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ—ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨ ਪਛਾਣ ਸਕਿਆ।

Verse 18

मायया मोहितं देवम् अविज्ञातं महात्मनः यथा भवांस्तथैवाहम् आदिकर्ता प्रजापतिः

“ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਉਸ ਦੇਵ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਹੋ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਵੀ—ਆਦਿ ਕਰਤਾ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹਾਂ।”

Verse 19

सविस्मयं वचः श्रुत्वा ब्रह्मणो लोकतन्त्रिणः अनुज्ञातश् च ते नाथ वैकुण्ठो विश्वसंभवः

ਜਗਤ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਨਿਯੰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅਚੰਭੇ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵ-ਸੰਭਵ ਵੈਕੁੰਠਨਾਥ ਨੇ ਵੀ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਪਣੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ।

Verse 20

कौतूहलान्महायोगी प्रविष्टो ब्रह्मणो मुखम् इमानष्टादश द्वीपान् ससमुद्रान् सपर्वतान्

ਕੌਤੂਹਲ ਕਰਕੇ ਮਹਾਯੋਗੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੁਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਅਠਾਰਾਂ ਦੀਪ ਵੇਖੇ।

Verse 21

प्रविश्य सुमहातेजाश् चातुर्वर्ण्यसमाकुलान् ब्रह्मणस्तम्भपर्यन्तं सप्तलोकान् सनातनान्

ਅਤਿ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚਾਤੁਰਵਰਣ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਤੰਭ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਉਹ ਸਨਾਤਨ ਸੱਤ ਲੋਕ ਵੇਖੇ।

Verse 22

ब्रह्मणस्तूदरे दृष्ट्वा सर्वान्विष्णुर्महाभुजः अहो ऽस्य तपसो वीर्यम् इत्युक्त्वा च पुनः पुनः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬੋਲੇ—“ਅਹੋ! ਇਸ ਦੇ ਤਪ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਬਲ ਹੈ!”

Verse 23

अटित्वा विविधांल्लोकान् विष्णुर्नानाविधाश्रयान् ततो वर्षसहस्रान्ते नान्तं हि ददृशे यदा

ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਨੇਕਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ, ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਆਸਰੇ ਲੈਂਦਾ ਰਿਹਾ; ਪਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤਣ ਤੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਇਆ।

Verse 24

तदास्य वक्त्रान्निष्क्रम्य पन्नगेन्द्रनिकेतनः नारायणो जगद्धाता पितामहमथाब्रवीत्

ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਨੂੰ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜਗਤ-ਧਾਤਾ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।

Verse 25

भगवानादिरङ्कश् च मध्यं कालो दिशो नभः नाहमन्तं प्रपश्यामि उदरस्य तवानघ

ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਤੂੰ ਹੀ ਆਦਿ, ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਮੱਧ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਕਾਲ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੈਂ। ਹੇ ਅਨਘ, ਤੇਰੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਉਦਰ ਦਾ ਅੰਤ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।

Verse 26

एवमुक्त्वाब्रवीद्भूयः पितामहमिदं हरिः भगवानेवमेवाहं शाश्वतं हि ममोदरम्

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਨੇ ਫਿਰ ਪਿਤਾਮਹ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਮੈਂ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਉਦਰ (ਗਰਭ-ਆਧਾਰ) ਸਦਾ-ਥਿਰ ਹੈ।”

Verse 27

प्रविश्य लोकान् पश्यैतान् अनौपम्यान्सुरोत्तम ततः प्राह्लादिनीं वाणीं श्रुत्वा तस्याभिनन्द्य च

ਹੇ ਦੇਵੋੱਤਮ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੇਮਿਸਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ। ਫਿਰ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਦਿਵ੍ਯ ਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮੰਨ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 28

श्रीपतेरुदरं भूयः प्रविवेश पितामहः तानेव लोकान् गर्भस्थान् अपश्यत् सत्यविक्रमः

ਤਦ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਸਤ੍ਯ-ਵਿਕ੍ਰਮੀ ਨੇ ਉਹੀ ਲੋਕ ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਵੇਖੇ।

Verse 29

पर्यटित्वा तु देवस्य ददृशे ऽन्तं न वै हरेः ज्ञात्वा गतिं तस्य पितामहस्य द्वाराणि सर्वाणि पिधाय विष्णुः विभुर्मनः कर्तुमियेष चाशु सुखं प्रसुप्तो ऽहमिति प्रचिन्त्य

ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਿਆਂ ਵੀ ਹਰਿ ਨੂੰ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਲਿੰਗ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਇਆ। ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਗਤੀ ਜਾਣ ਕੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਬਾਹਰਲੀ ਖੋਜ ਦੇ ਸਭ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਕਰਨ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ—“ਮੈਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਾਂਗਾ” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ।

Verse 30

ततो द्वाराणि सर्वाणि पिहितानि समीक्ष्य वै सूक्ष्मं कृत्वात्मनो रूपं नाभ्यां द्वारमविन्दत

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬੰਦ ਹਨ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਸੁਖਮ ਕਰ ਕੇ ਨਾਭੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਰਾਹ ਲੱਭ ਲਿਆ—ਇਹ ਯੋਗਿਕ ਪਥ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ; ਪਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵ ਹੋਰ ਰਾਹ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਨਿਕਾਸ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੱਚਾ ਮਾਰਗ ਤਾਂ ਪਤੀ-ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 31

पद्मसूत्रानुसारेण चान्वपश्यत्पितामहः उज्जहारात्मनो रूपं पुष्कराच्चतुराननः

ਕਮਲ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੰਤੂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਤੱਕਦਿਆਂ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਚਤੁਰਾਨਨ ਨੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

Verse 32

विरराजारविन्दस्थः पद्मगर्भसमद्युतिः ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवाञ् जगद्योनिः पितामहः

ਚਮਕਦੇ ਕਮਲ-ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮਾਨ, ਕਮਲ-ਗਰਭ ਵਰਗੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸਵਯੰਭੂ, ਭਗਵਾਨ, ਜਗਤ-ਯੋਨੀ, ਪਿਤਾਮਹ—ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 33

एतस्मिन्नन्तरे ताभ्याम् एकैकस्य तु कृत्स्नशः वर्तमाने तु संघर्षे मध्ये तस्यार्णवस्य तु

ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਬਲ ਨਾਲ ਜੁਟੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਟਕਰਾਅ ਉਸ ਮਹਾ-ਅਰਨਵ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 34

कुतो ऽप्यपरिमेयात्मा भूतानां प्रभुरीश्वरः शूलपाणिर्महादेवो हेमवीरांबरच्छदः

ਕਿਸੇ ਅਗੋਚਰ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਉਹ ਅਪਰਿਮੇਯ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ—ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਈਸ਼ਵਰ; ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਮਹਾਦੇਵ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਵੀਰ-ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ।

Verse 35

अगच्छद्यत्र सो ऽनन्तो नागभोगपतिर् हरिः शीघ्रं विक्रमतस्तस्य पद्भ्याम् आक्रान्तपीडिताः

ਉੱਥੇ ਹਰੀ—ਅਨੰਤ, ਨਾਗ-ਭੋਗ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ—ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲਿਆ; ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਤੇਜ਼ ਕਦਮਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਆਏ ਲੋਕ ਕੁਚਲੇ ਜਾ ਕੇ ਪੀੜਤ ਹੋਏ।

Verse 36

उद्भूतास्तूर्णमाकाशे पृथुलास्तोयबिन्दवः अत्युष्णश्चातिशीतश् च वायुस्तत्र ववौ पुनः

ਤਦ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਜਲ-ਬਿੰਦ ਉੱਭਰੇ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਫਿਰ ਹਵਾ ਵਹੀ—ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਤਪਤ, ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਠੰਢੀ—ਜਿਵੇਂ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੋਵੇ।

Verse 37

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं ब्रह्मा विष्णुमभाषत अब्बिन्दवश् च शीतोष्णाः कम्पयन्त्यंबुजं भृशम्

ਉਹ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਇਹ ਜਲ-ਬਿੰਦ ਕਦੇ ਠੰਢੇ ਕਦੇ ਗਰਮ ਹੋ ਕੇ ਕਮਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕੰਬਾ ਰਹੇ ਹਨ।”

Verse 38

एतन्मे संशयं ब्रूहि किं वा त्वन्यच्चिकीर्षसि एतदेवंविधं वाक्यं पितामहमुखोद्गतम्

ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰ—ਅਤੇ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਕਿਉਂਕਿ ਐਸਾ ਬਚਨ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ।

Verse 39

श्रुत्वाप्रतिमकर्मा हि भगवानसुरान्तकृत् किं नु खल्वत्र मे नाभ्यां भूतमन्यत्कृतालयम्

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੁਲ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ—“ਇੱਥੇ ਮੇਰੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਕੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਕੋਈ ਹੋਰ ਜੀਵ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾ ਬੈਠਾ?”

Verse 40

वदति प्रियमत्यर्थं मन्युश्चास्य मया कृतः इत्येवं मनसा ध्यात्वा प्रत्युवाचेदमुत्तरम्

ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ—“ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਿਆਰੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਸ ਵੱਲ ਕ੍ਰੋਧ ਜਾਗ ਪਿਆ ਹੈ”—ਇਉਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਇਹ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 41

किमत्र भगवानद्य पुष्करे जातसंभ्रमः किं मया च कृतं देव यन्मां प्रियमनुत्तमम्

“ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਅੱਜ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਇਹ ਘਬਰਾਹਟ ਕਿਉਂ ਉੱਠੀ ਹੈ? ਹੇ ਦੇਵ! ਮੈਂ ਕੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਨੁੱਤਮ ਪਿਆਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹੋ?”

Verse 42

भाषसे पुरुषश्रेष्ठ किमर्थं ब्रूहि तत्त्वतः एवं ब्रुवाणं देवेशं लोकयात्रानुगं ततः

ਹੇ ਪੁਰਖ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਬੋਲ ਰਹੇ ਹੋ—ਤੱਤ ਤੋਂ ਦੱਸੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ-ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ।

Verse 43

प्रत्युवाचाम्बुजाभाक्षं ब्रह्मा वेदनिधिः प्रभुः यो ऽसौ तवोदरं पूर्वं प्रविष्टो ऽहं त्वदिच्छया

ਤਦ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਨਿਧਾਨ, ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—“ਮੈਂ ਉਹੀ ਹਾਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਰੀ ਹੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ।”

Verse 44

यथा ममोदरे लोकाः सर्वे दृष्टास्त्वया प्रभो तथैव दृष्टाः कार्त्स्न्येन मया लोकास्तवोदरे

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵੇਖੇ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵੇਖ ਲਏ ਹਨ।

Verse 45

ततो वर्षसहस्रात्तु उपावृत्तस्य मे ऽनघ त्वया मत्सरभावेन मां वशीकर्तुमिच्छता

ਫਿਰ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼! ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਤਾਂ ਤੂੰ ਮਤਸਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹਿਆ।

Verse 46

आशु द्वाराणि सर्वाणि पिहितानि समन्ततः ततो मया महाभाग संचिन्त्य स्वेन तेजसा

ਤੁਰੰਤ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਤਦ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ (ਨਿਸਚਾ ਕੀਤਾ)।

Verse 47

लब्धो नाभिप्रदेशेन पद्मसूत्राद्विनिर्गमः मा भूत्ते मनसो ऽल्पो ऽपि व्याघातो ऽयं कथंचन

“ਨਾਭੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਰਾਹੀਂ ਕਮਲ-ਡੰਡੀ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਵਿਘਨ ਨਾ ਆਵੇ—ਇਹ ਰੁਕਾਵਟ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।”

Verse 48

इत्येषानुगतिर्विष्णो कार्याणाम् औपसर्पिणी यन्मयानन्तरं कार्यं ब्रूहि किं करवाण्यहम्

“ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਅਨੁਗਤੀ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਅਗਲਾ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਕਰਾਂ—ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?”

Verse 49

ततः परममेयात्मा हिरण्यकशिपो रिपुः अनवद्यां प्रियामिष्टां शिवां वाणीं पितामहात्

ਤਦੋਂ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦਾ ਵੈਰੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਪਰਿਮੇਯ ਹੈ, ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਪ੍ਰਿਯ, ਇੱਛਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਮਈ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਬਾਣੀ (ਵਰ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 50

श्रुत्वा विगतमात्सर्यं वाक्यमस्मै ददौ हरिः न ह्येवमीदृशं कार्यं मयाध्यवसितं तव

ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਤੂੰ ਕਰੇਂ, ਐਸਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।”

Verse 51

त्वां बोधयितुकामेन क्रीडापूर्वं यदृच्छया आशु द्वाराणि सर्वाणि घाटितानि मयात्मनः

ਤੈਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਖੇਡ-ਪੂਰਵਕ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਧਾਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੁਰੰਤ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

Verse 52

न ते ऽन्यथावगन्तव्यं मान्यः पूज्यश् च मे भवान् सर्वं मर्षय कल्याण यन्मयापकृतं तव

ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਸਮਝੀਂ; ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਾਨਯੋਗ ਅਤੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈਂ। ਹੇ ਕਲਿਆਣਮਈ, ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਭ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਫ਼ ਕਰ।

Verse 53

अस्मान् मयोह्यमानस्त्वं पद्मादवतर प्रभो नाहं भवन्तं शक्नोमि सोढुं तेजोमयं गुरुम्

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਅਭिभੂਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ; ਹੇ ਮਾਲਕ, ਕਮਲ ਤੋਂ ਉਤਰ ਆ। ਤੇਜੋਮਈ ਗੁਰੂ ਤੈਨੂੰ ਮੈਂ ਸਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

Verse 54

स होवाच वरं ब्रूहि पद्मादवतर प्रभो पुत्रो भव ममारिघ्न मुदं प्राप्स्यसि शोभनाम्

ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਵਰ ਮੰਗੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਕਮਲ ਤੋਂ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰੋ, ਹੇ ਸਵਾਮੀ; ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣੋ, ਹੇ ਵੈਰੀ-ਨਾਸਕ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਸ਼ੋਭਨ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ।”

Verse 55

सद्भाववचनं ब्रूहि पद्मादवतर प्रभो स त्वं च नो महायोगी त्वमीड्यः प्रणवात्मकः

ਹੇ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੱਚੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਚਨ ਬੋਲੋ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਮਹਾਯੋਗੀ ਹੋ—ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ—ਅਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਸਰੂਪ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਹੈ।

Verse 56

अद्यप्रभृति सर्वेशः श्वेतोष्णीषविभूषितः पद्मयोनिरिति ह्येवं ख्यातो नाम्ना भविष्यसि

ਅੱਜ ਤੋਂ, ਹੇ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ, ਚਿੱਟੇ ਉਸ਼ਨੀਸ਼ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ‘ਪਦਮਯੋਨੀ’—ਅਰਥਾਤ ‘ਕਮਲ-ਜਨਮੇ’—ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੋਗੇ।

Verse 57

पुत्रो मे त्वं भव ब्रह्मन् सप्तलोकाधिपः प्रभो ततः स भगवान्देवो वरं दत्त्वा किरीटिने

“ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ; ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਦੇਵ ਨੇ ਤਾਜਧਾਰੀ ਨੂੰ ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

Verse 58

एवं भवतु चेत्युक्त्वा प्रीतात्मा गतमत्सरः प्रत्यासन्नम् अथायान्तं बालार्काभं महाननम्

“ਇਉਂ ਹੀ ਹੋਵੇ” ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮਨੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ, ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ, ਨਵੇਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਮਹਾਨ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 59

भवमत्यद्भुतं दृष्ट्वा नारायणमथाब्रवीत् अप्रमेयो महावक्त्रो दंष्ट्री ध्वस्तशिरोरुहः

ਉਸ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਭਵ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਅਪ੍ਰਮੇਯ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੁਖ ਵਾਲਾ, ਉੱਭਰੀਆਂ ਦੰਸ਼ਟਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸੜੀ ਹੋਈਆਂ ਜਟਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 60

दशबाहुस्त्रिशूलाङ्को नयनैर्विश्वतः स्थितः लोकप्रभुः स्वयं साक्षाद् विकृतो मुञ्जमेखली

ਉਹ ਦਸ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ-ਚਿੰਨ੍ਹਧਾਰੀ, ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਰਵਦਰਸ਼ੀ ਸੀ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ—ਸਾਖ਼ਾਤ ਸ਼ਿਵ—ਵਿਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੁੰਜ-ਘਾਹ ਦੀ ਮੇਖਲਾ ਨਾਲ ਬੱਧ ਸੀ।

Verse 61

मेण्ढ्रेणोर्ध्वेन महता नर्दमानो ऽतिभैरवम् कः खल्वेष पुमान् विष्णो तेजोराशिर् महाद्युतिः

ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਗੱਜ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਉੱਪਰ ਉਠੀ ਵੀਰਯ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਬੋਲੇ—“ਇਹ ਪੁਰਖ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਹ ਤਾਂ ਤੇਜ ਦਾ ਪੁੰਜ, ਮਹਾ-ਦਿਉਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ!”

Verse 62

व्याप्य सर्वा दिशो द्यां च इत एवाभिवर्तते तेनैवमुक्तो भगवान् विष्णुर्ब्रह्माणमब्रवीत्

ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਇਸੇ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਹੀ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।

Verse 63

पद्भ्यां तलनिपातेन यस्य विक्रमतो ऽर्णवे वेगेन महताकाशे ऽप्युत्थिताश् च जलशयाः

ਜਿਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਵੇ ਦੀ ਠੋਕਰ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਵੇਗ ਉਠਿਆ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਠਹਿਰੀ ਹੋਈ ਜਲ-ਰਾਸ਼ੀ ਵੀ ਉਛਲ ਕੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਗਈ।

Verse 64

स्थूलाद्भिर् विश्वतो ऽत्यर्थं सिच्यसे पद्मसंभव घ्राणजेन च वातेन कम्प्यमानं त्वया सह

ਹੇ ਪਦਮ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ! ਥੂਲ ਜਲਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਬਹੁਤ ਭਿੱਜ ਰਿਹਾ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਘ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਠੀ ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 65

दोधूयते महापद्मं स्वच्छन्दं मम नाभिजम् समागतो भवानीशो ह्य् अनादिश्चान्तकृत्प्रभुः

ਮੇਰੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਮਹਾਂ ਪਦਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਤਦ ਭਵਾਨੀ ਦੇ ਈਸ਼—ਅਨਾਦਿ, ਸਭ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ—ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 66

भवानहं च स्तोत्रेण उपतिष्ठाव गोध्वजम् ततः क्रुद्धो ऽम्बुजाभाक्षं ब्रह्मा प्रोवाच केशवम्

ਤਦ ਤੂੰ ਅਤੇ ਮੈਂ ਸਤੋਤਰ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧਵਜ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਕੇਸ਼ਵ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੂੰ ਆਖਿਆ।

Verse 67

भवान्न नूनमात्मानं वेत्ति लोकप्रभुं विभुम् ब्रह्माणं लोककर्तारं मां न वेत्सि सनातनम्

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਤੇ ਨਿਯੰਤਾ ਸਮਝ ਕੇ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ।

Verse 68

को ह्यसौ शङ्करो नाम आवयोर्व्यतिरिच्यते तस्य तत्क्रोधजं वाक्यं श्रुत्वा हरिरभाषत

“ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ‘ਸ਼ੰਕਰ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ?” ਉਸਦਾ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ-ਜਨਮਿਆ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।

Verse 69

मा मैवं वद कल्याण परिवादं महात्मनः महायोगेन्धनो धर्मो दुराधर्षो वरप्रदः

ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ, ਐਸਾ ਨਾ ਕਹਿ; ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰ। ਮਹਾਯੋਗ ਦਾ ਇੰਧਨ-ਸਰੂਪ ਧਰਮ ਅਜੇਯ ਤੇ ਵਰਦਾਇਕ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 70

हेतुरस्याथ जगतः पुराणपुरुषो ऽव्ययः बीजी खल्वेष बीजानां ज्योतिरेकः प्रकाशते

ਇਸ ਜਗਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਉਹੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪੁਰਾਣਪੁਰਖ ਹੈ। ਉਹੀ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਬੀਜੀ—ਸਭ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਮੂਲ; ਇਕੋ ਜੋਤ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 71

बालक्रीडनकैर्देवः क्रीडते शङ्करः स्वयम् प्रधानमव्ययो योनिर् अव्यक्तं प्रकृतिस्तमः

ਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਆਪ ਹੀ ਬੱਚੇ ਦੇ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਵਾਂਗ (ਜਗਤ ਨਾਲ) ਖੇਡ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਯੋਨੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ—ਤਮਸ ਤੱਤ ਹੈ।

Verse 72

मम चैतानि नामानि नित्यं प्रसवधर्मिणः यः कः स इति दुःखार्तैर् दृश्यते यतिभिः शिवः

ਇਹ ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਹਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਸਵ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਜਦੋਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—“ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ, ਕੀ ਹੈ?”, ਤਦ ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ—ਪਤੀ (ਸਵਾਮੀ)—ਯਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 73

एष बीजी भवान्बीजम् अहं योनिः सनातनः स एवमुक्तो विश्वात्मा ब्रह्मा विष्णुमपृच्छत

“ਉਹ ਬੀਜੀ ਹੈ; ਤੂੰ ਬੀਜ ਹੈਂ; ਮੈਂ ਸਨਾਤਨ ਯੋਨੀ ਹਾਂ।” ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 74

भवान् योनिरहं बीजं कथं बीजी महेश्वरः एतन्मे सूक्ष्ममव्यक्तं संशयं छेत्तुमर्हसि

ਤੁਸੀਂ ਯੋਨੀ ਹੋ ਅਤੇ ਮੈਂ ਬੀਜ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ‘ਬੀਜੀ’ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੁਖਮ ਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ; ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਛੇਦੋ।

Verse 75

ज्ञात्वा च विविधोत्पत्तिं ब्रह्मणो लोकतन्त्रिणः इमं परमसादृश्यं प्रश्नम् अभ्यवदद्धरिः

ਜਗਤ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਨਿਯੰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਉਤਪੱਤੀਆਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਹਰੀ ਨੇ ਪਰਮ ਤੱਤਵ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਦ੍ਰਿਸ਼ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਾਇਆ।

Verse 76

अस्मान्महत्तरं भूतं गुह्यमन्यन्न विद्यते महतः परमं धाम शिवम् अध्यात्मिनां पदम्

ਇਸ ਪ੍ਰਗਟ ਤੱਤ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਗੁਪਤ ਸੱਤਾ ਨਹੀਂ। ‘ਮਹਤ’ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਸ਼ਿਵ ਹੈ—ਆਤਮ-ਜਾਣੂਆਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਪਦ।

Verse 77

द्विविधं चैवमात्मानं प्रविभज्य व्यवस्थितः निष्कलस्तत्र यो ऽव्यक्तः सकलश् च महेश्वरः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਉਹ ਸਥਿਤ ਹੈ—ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਕਲ, ਅਵ੍ਯਕਤ; ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸਕਲ, ਸਗੁਣ-ਪ੍ਰਗਟ ਮਹੇਸ਼ਵਰ।

Verse 78

यस्य मायाविधिज्ञस्य अगम्यगहनस्य च पुरा लिङ्गोद्भवं बीजं प्रथमं त्वादिसर्गिकम्

ਜੋ ਮਾਇਆ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਅਗਮ੍ਯ ਤੇ ਗਹਿਰਾ ਹੈ—ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਬੀਜ ਆਦਿਕਾਲ ਵਿੱਚ ਆਦਿ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਤੱਤ ਬਣਿਆ।

Verse 79

मम योनौ समायुक्तं तद्बीजं कालपर्ययात् हिरण्मयमकूपारे योन्यामण्डमजायत

ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੀਜ ਮੇਰੀ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਕਾਲ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਅਥਾਹ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਸੁਵਰਨਮਯ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 80

शतानि दश वर्षाणाम् अण्डम् अप्सु प्रतिष्ठितम् अन्ते वर्षसहस्रस्य वायुना तद्द्विधा कृतम्

ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉਹ ਅੰਡਾ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਰਿਹਾ; ਫਿਰ ਸਹਸ੍ਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵਾਯੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 81

कपालमेकं द्यौर्जज्ञे कपालमपरं क्षितिः उल्बं तस्य महोत्सेधो यो ऽसौ कनकपर्वतः

ਉਸ ਕਪਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਦਿਉ (ਆਕਾਸ਼) ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਧਰਤੀ; ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਉੱਚਾ ਉਭਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਇਹੀ ਸੁਵਰਨ ਪਹਾੜ।

Verse 82

ततश् च प्रतिसंध्यात्मा देवदेवो वरः प्रभुः हिरण्यगर्भो भगवांस् त्व् अभिजज्ञे चतुर्मुखः

ਫਿਰ ਲਯ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸੰਧਿ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ੍ਸੰਯੋਜਨ-ਸਵਰੂਪ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਵਾਨ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ—ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਏ।

Verse 83

आ तारार्केन्दुनक्षत्रं शून्यं लोकमवेक्ष्य च को ऽहमित्यपि च ध्याते कुमारास्ते ऽभवंस्तदा

ਤਾਰਿਆਂ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੱਕ ਸਭ ਲੋਕ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ‘ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?’ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਕੁਮਾਰ ਬਣ ਗਏ।

Verse 84

प्रियदर्शनास्तु यतयो यतीनां पूर्वजास् तव भूयो वर्षसहस्रान्ते तत एवात्मजास्तव

ਉਹ ਸੁਹਣੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਤਪਸਵੀ ਯਤੀ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਬਣੇ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਮੁੜ ਜਨਮੇ।

Verse 85

भुवनानलसंकाशाः पद्मपत्रायतेक्षणाः श्रीमान्सनत्कुमारश् च ऋभुश्चैवोर्ध्वरेतसौ

ਭੁਵਨ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ, ਕਮਲ-ਪੱਤੇ ਵਰਗੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ—ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਰਿਭੂ—ਦੋਵੇਂ ਊਰਧਵਰੇਤਸ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 86

सनकः सनातनश्चैव तथैव च सनन्दनः उत्पन्नाः समकालं ते बुद्ध्यातीन्द्रियदर्शनाः

ਸਨਕ, ਸਨਾਤਨ ਅਤੇ ਸਨੰਦਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਜਨਮੇ; ਜਾਗ੍ਰਤ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਤੀੰਦ੍ਰਿਯ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਸਨ।

Verse 87

उत्पन्नाः प्रतिभात्मानो जगतां स्थितिहेतवः नारप्स्यन्ते च कर्माणि तापत्रयविवर्जिताः

ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਆਤਮ-ਬੋਧ ਨਾਲ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਕਾਰਣ ਬਣੇ; ਤ੍ਰਿਤਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬੰਧਨਕਾਰੀ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਣਗੇ।

Verse 88

अल्पसौख्यं बहुक्लेशं जराशोकसमन्वितम् जीवनं मरणं चैव संभवश् च पुनः पुनः

ਸੰਸਾਰੀ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਥੋੜ੍ਹਾ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਬਹੁਤ; ਇਹ ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ—ਜੀਵਨ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ।

Verse 89

अल्पभूतं सुखं स्वर्गे दुःखानि नरके तथा विदित्वा चागमं सर्वम् अवश्यं भवितव्यताम्

ਸੁਰਗ ਦਾ ਸੁਖ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਕ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਆਗਮਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੋ ਅਵਸ਼੍ਯ ਹੋਣਾ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਅਨਿਵਾਰਤਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਸ਼ਰਨ ਵਜੋਂ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਹੀ ਮੁੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 90

ऋभुं सनत्कुमारं च दृष्ट्वा तव वशे स्थितौ त्रयस्तु त्रीन् गुणान् हित्वा चात्मजाः सनकादयः

ਰਿਭੂ ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਟਿਕਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਨਕ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਮਾਨਸ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਸੇ ਉੱਚ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਪਾਈ।

Verse 91

ववर्तेन तु ज्ञानेन प्रवृत्तास्ते महौजसः ततस्तेषु प्रवृत्तेषु सनकादिषु वै त्रिषु

ਪਰ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਖੁਲ੍ਹਣ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਸਨਕ ਆਦਿ ਉਹ ਤਿੰਨ ਉਸ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਕਥਾ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ।

Verse 92

भविष्यसि विमूढस्त्वं मायया शङ्करस्य तु एवं कल्पे तु वैवृत्ते संज्ञा नश्यति ते ऽनघ

ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਕਲਪ ਘੁੰਮ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇਗਾ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਤੇਰੀ ਸੰਜ्ञਾ—ਸਹੀ ਪਛਾਣ—ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।

Verse 93

कल्पे शेषाणि भूतानि सूक्ष्माणि पार्थिवानि च सर्वेषां ह्यैश्वरी माया जागृतिः समुदाहृता

ਕਲਪ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਚੇ ਹੋਏ ਜੀਵ—ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਪਾਰਥਿਵ—ਸਭ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਐਸ਼ਵਰੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਜਾਗ੍ਰਤੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਸਭ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 94

यथैष पर्वतो मेरुर् देवलोको ह्युदाहृतः तस्य चेदं हि माहात्म्यं विद्धि देववरस्य ह

ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਪਹਾੜ ਆਪ ਹੀ ਮੇਰੂ—ਦੇਵਲੋਕ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦਾ ਇਹ ਮਹਾਤਮ ਜਾਣੋ; ਜੋ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਧਾਮ ਵੱਲ ਉਚਾ ਕਰਦਾ ਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਗਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 95

ज्ञात्वा चेश्वरसद्भावं ज्ञात्वा मामंबुजेक्षणम् महादेवं महाभूतं भूतानां वरदं प्रभुम्

ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ—ਕਮਲ-ਨੇਤਰ—ਮਹਾਦੇਵ, ਮਹਾਭੂਤ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਸਮਝ ਕੇ, ਸਾਧਕ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਪਰੇ।

Verse 96

प्रणवेनाथ साम्ना तु नमस्कृत्य जगद्गुरुम् त्वां च मां चैव संक्रुद्धो निःश्वासान्निर्दहेदयम्

ਪ੍ਰਣਵ ਅਤੇ ਅਥਰਵ-ਸਾਮ ਦੇ ਗੀਤ ਨਾਲ ਜਗਦਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਾਹ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗਾ।

Verse 97

एवं ज्ञात्वा महायोगम् अभ्युत्तिष्ठन्महाबलम् अहं त्वामग्रतः कृत्वा स्तोष्याम्यनलसप्रभम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਯੋਗ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਮਹਾਬਲ ਨਾਲ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਵਾਂਗਾ; ਤੈਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਜੋਤ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਾਂਗਾ—ਜੋ ਪਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਪਤੀ ਹੈ।