Adhyaya 53
भुवनकोशस्वभाववर्णनम् — सप्तद्वीप-पर्वत-लोकविन्यासः तथा यक्ष-उमा-प्रकाशः
ਸੂਤ ਭੁਵਨ-ਕੋਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸੱਤ ਦਵੀਪਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਲ-ਪਰਬਤ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਪਲਕਸ਼, ਸ਼ਾਲਮਲੀ, ਕੁਸ਼, ਕ੍ਰੌਂਚ, ਸ਼ਾਕ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ; ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਧਾਮ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਮਨਸੋੱਤਰ ਪਰਬਤ ਅਤੇ ਲੋਕਾਲੋਕ ਸੀਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੁੱਕਦਾ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉੱਪਰਲੇ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਵਾਯੂ, ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰਮਾ, ਨਕਸ਼ਤਰ-ਗ੍ਰਹਿ, ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ; ਅਤੇ ਮਹਰਲੋਕ, ਜਨਲੋਕ, ਤਪੋਲੋਕ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ; ਹੇਠਾਂ ਤਲ ਅਤੇ ਨਰਕ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਨੰਤ ਅੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਕਸ਼-ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋੜਦਾ ਹੈ; ਉਮਾ ਹੈਮਵਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਹ ਸਮੂਹ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਤੱਕ ਪੁਲ ਬਣਾਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਹੀ ਸੱਚੀ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भुवनकोशस्वभाववर्णनं नाम द्विपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच प्लक्षद्वीपादिद्वीपेषु सप्त सप्तसु पर्वताः ऋज्वायताः प्रतिदिशं निविष्टा वर्षपर्वताः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਭੁਵਨਕੋਸ਼-ਸ੍ਵਭਾਵ-ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਬਵੰਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਪਲਕਸ਼ਦਵੀਪ ਆਦਿ ਦਵੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਵਰ੍ਹਸ਼ ਪਰਬਤ ਹਨ; ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਫੈਲੇ ਹੋਏ, ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ॥
Verse 2
प्लक्षद्वीपे तु वक्ष्यामि सप्त दिव्यान् महाचलान् गोमेदको ऽत्र प्रथमो द्वितीयश्चान्द्र उच्यते
ਹੁਣ ਮੈਂ ਪਲਕ੍ਸ਼-ਦ੍ਵੀਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੱਤ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹਾ-ਪਰਬਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਗੋਮੇਦਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਚਾਂਦ੍ਰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 3
तृतीयो नारदो नाम चतुर्थो दुन्दुभिः स्मृतः पञ्चमः सोमको नाम सुमनाः षष्ठ उच्यते
ਤੀਜਾ ਨਾਰਦ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਚੌਥਾ ਦੁੰਦੁਭਿ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ ਸੋਮਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੇਵਾਂ ਸੁਮਨਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 4
स एव वैभवः प्रोक्तो वैभ्राजः सप्तमः स्मृतः सप्तैते गिरयः प्रोक्ताः प्लक्षद्वीपे विशेषतः
ਉਹੀ ਪਰਬਤ ਵੈਭਵ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਭ੍ਰਾਜ ਸੱਤਵਾਂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੱਤੋਂ ਪਰਬਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪਲਕ੍ਸ਼-ਦ੍ਵੀਪ ਦੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 5
सप्त वै शाल्मलिद्वीपे तांस्तु वक्ष्याम्यनुक्रमात् कुमुदश्चोत्तमश्चैव पर्वतश् च बलाहकः
ਸ਼ਾਲਮਲੀ-ਦ੍ਵੀਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੱਤ (ਮੁੱਖ ਪਰਬਤ) ਹਨ; ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਕੁਮੁਦ, ਉੱਤਮ, ਪਰਬਤ ਅਤੇ ਬਲਾਹਕ।
Verse 6
द्रोणः कङ्कश् च महिषः ककुद्मान् सप्तमः स्मृतः कुशद्वीपे तु सप्तैव द्वीपाश् च कुलपर्वताः
ਦ੍ਰੋਣ, ਕੰਗ, ਮਹਿਸ਼ ਅਤੇ ਕਕੁਦਮਾਨ—ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਕੁਸ਼-ਦ੍ਵੀਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਸੱਤ ਖੰਡ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਲ-ਪਰਬਤ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 7
तांस्तु संक्षेपतो वक्ष्ये नाममात्रेण वै क्रमात् विद्रुमः प्रथमः प्रोक्तो द्वितीयो हेमपर्वतः
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾ ‘ਵਿਦ੍ਰੁਮ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ‘ਹੇਮਪਰਵਤ’—ਸੁਵਰਨ ਪਹਾੜ।
Verse 8
तृतीयो द्युतिमान्नाम चतुर्थः पुष्पितः स्मृतः कुशेशयः पञ्चमस्तु षष्ठो हरिगिरिः स्मृतः
ਤੀਜਾ ‘ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ’—ਦੀਪਤਿਮਾਨ ਹੈ। ਚੌਥਾ ‘ਪੁਸ਼ਪਿਤ’—ਮੰਗਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖਿੜਨ ਵਾਲਾ। ਪੰਜਵਾਂ ‘ਕੁਸ਼ੇਸ਼ਯ’—ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਵਸਣ ਵਾਲਾ। ਛੇਵਾਂ ‘ਹਰਿਗਿਰਿ’—ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
सप्तमो मन्दरः श्रीमान् महादेवनिकेतनम् मन्दा इति ह्यपां नाम मन्दरो धारणाद् अपाम्
ਸੱਤਵਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ‘ਮੰਦਰ’ ਹੈ—ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਨਿਕੇਤਨ। ‘ਮੰਦਾ’ ਜਲ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ; ਜਲ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ‘ਮੰਦਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
तत्र साक्षाद्वृषाङ्कस्तु विश्वेशो विमलः शिवः सोमः सनन्दी भगवान् आस्ते हेमगृहोत्तमे
ਉੱਥੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧ੍ਵਜ ਪ੍ਰਭੂ—ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼, ਨਿਰਮਲ ਸ਼ਿਵ—ਨੰਦੀ ਸਮੇਤ ਭਗਵਾਨ ਸੋਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸੁਵਰਨ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਹਨ।
Verse 11
तपसा तोषितः पूर्वं मन्दरेण महेश्वरः अविमुक्ते महाक्षेत्रे लेभे स परमं वरम्
ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਦਰ ਦੇ ਤਪ ਨਾਲ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਅਵਿਮੁਕਤ ਮਹਾਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ ਨੇ ਪਰਮ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ—ਸ਼ਿਵ ਕਿਰਪਾ, ਜੋ ਪਾਸ਼ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਕਰਕੇ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 12
प्रार्थितश् च महादेवो निवासार्थं सहांबया अविमुक्तादुपागम्य चक्रे वासं स मन्दरे
ਨਿਵਾਸ-ਥਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਿਤ ਮਹਾਦੇਵ ਅੰਬਾ ਸਮੇਤ ਅਵਿਮੁਕਤ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਵਾਸ ਬਣਾ ਲਿਆ।
Verse 13
सनन्दी सगणः सोमस् तेनासौ तन्न मुञ्चति क्रौञ्चद्वीपे तु सप्तेह क्रौञ्चाद्याः कुलपर्वताः
ਸਨੰਦੀ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਸੋਮ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੌਂਚ ਆਦਿ ਸੱਤ ਕੁਲ-ਪਰਬਤ ਹਨ।
Verse 14
क्रौञ्चो वामनकः पश्चात् तृतीयश्चान्धकारकः अन्धकारात्परश्चापि दिवावृन्नाम पर्वतः
ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰੌਂਚ, ਫਿਰ ਵਾਮਨਕ; ਤੀਜਾ ‘ਅੰਧਕਾਰਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ‘ਦਿਵਾਵ੍ਰਿਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਰਬਤ ਹੈ।
Verse 15
दिवावृतः परश्चापि विविन्दो गिरिरुच्यते विविन्दात्परतश्चापि पुण्डरीको महागिरिः
ਦਿਵਾਵ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ‘ਵਿਵਿੰਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਗਿਰਿ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਵਿਵਿੰਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ‘ਪੁੰਡਰੀਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾ-ਪਰਬਤ ਹੈ।
Verse 16
पुण्डरीकात्परश्चापि प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः एते रत्नमयाः सप्त क्रौञ्चद्वीपस्य पर्वताः
ਪੁੰਡਰੀਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ‘ਦੁੰਦੁਭਿਸਵਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਰਬਤ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਦੇ ਰਤਨਮਯ ਸੱਤ ਪਰਬਤ ਹਨ।
Verse 17
शाकद्वीपे च गिरयः सप्त तांस्तु निबोधत उदयो रैवतश्चापि श्यामको मुनिसत्तमाः
ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਹਨ; ਸੁਣੋ—ਉਦਯ, ਰੈਵਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਆਮਕ, ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ।
Verse 18
राजतश्च गिरिः श्रीमान् आंबिकेयः सुशोभनः आंबिकेयात्परो रम्यः सर्वौषधिसमन्वितः
ਉੱਥੇ ‘ਰਾਜਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ, ਸੁੰਦਰ ‘ਆੰਬਿਕੇਯ’ ਪਹਾੜ ਹੈ; ਆੰਬਿਕੇਯ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਭ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਇਕ ਰਮਣੀਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ।
Verse 19
तथैव केसरीत्युक्तो यतो वायुः प्रजायते पुष्करे पर्वतः श्रीमान् एक एव महाशिलः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ‘ਕੇਸਰੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੋਂ ਵਾਯੂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਪਹਾੜ ਹੈ—ਇਕ ਮਹਾਂ-ਸ਼ਿਲਾ।
Verse 20
चित्रैर्मणिमयैः कूटैः शिलाजालैः समुच्छ्रितैः द्वीपस्य तस्य पूर्वार्धे चित्रसानुस्थितो महान्
ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਮਣੀਮਯ ਚੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਪੱਥਰੀ ਜਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਟਾਪੂ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ‘ਚਿਤ੍ਰਸਾਨੁ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਖੜਾ ਸੀ।
Verse 21
योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः अधश्चैव चतुस्त्रिंशत् सहस्राणि महाचलः
ਉਹ ਮਹਾਚਲ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਚੌਂਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।
Verse 22
द्वीपस्यार्धे परिक्षिप्तः पर्वतो मानसोत्तरः स्थितो वेलासमीपे तु नवचन्द्र इवोदितः
ਦੀਪ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਮਾਨਸੋੱਤਰ ਪਹਾੜ ਖੜਾ ਹੈ; ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਹ ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਉਗ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
Verse 23
योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः तावदेव तु विस्तीर्णः पार्श्वतः परिमण्डलः
ਉਹ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਉੱਠਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਤਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਲ—ਪਾਸ਼-ਬੱਧ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਸੀਮਿਤ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਲੰਘ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਲਿੰਗ-ਚਿੰਨ੍ਹ।
Verse 24
स एव द्वीपपश्चार्धे मानसः पृथिवीधरः एक एव महासानुः संनिवेशाद्द्विधा कृतः
ਦੀਪ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ‘ਮਾਨਸ’ ਧਰਤੀ-ਧਾਰਕ ਪਹਾੜ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਉਹ ਇਕੋ ਵੱਡੀ ਰਿੱਜ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਬਣਤਰ ਕਰਕੇ ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 25
तस्मिन्द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ राजतौ मानसस्याथ पर्वतस्यानुमण्डलौ
ਉਸ ਦੀਪ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੁੰਨਯ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਜਨਪਦ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—‘ਰਾਜਤ’ ਅਤੇ ‘ਅਨੁਮੰਡਲ’; ਪਹਿਲਾ ਮਾਨਸ (ਸਰੋਵਰ) ਨਾਲ, ਦੂਜਾ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।
Verse 26
महावीतं तु यद्वर्षं बाह्यतो मानसस्य तु तस्यैवाभ्यन्तरो यस्तु धातकीखण्ड उच्यते
‘ਮਹਾਵੀਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵਰ੍ਹਸ਼ ਮਾਨਸ (ਮਾਨਸੋੱਤਰ) ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਪਾਸੇ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ‘ਧਾਤਕੀਖੰਡ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 27
स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः पुष्करद्वीपविस्तारविस्तीर्णो ऽसौ समन्ततः
ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਪੁਸ਼ਕਰ-ਦੀਪ, ਪੁਸ਼ਕਰਦੀਪ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੈ।
Verse 28
विस्तारान्मण्डलाच्चैव पुष्करस्य समेन तु एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्तसप्तभिर् आवृताः
ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਮੰਡਲਾਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਰਗੇ ਇਹ ਦੀਪ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 29
द्वीपस्यानन्तरो यस्तु समुद्रः सप्तमस्तु वै एवं द्वीपसमुद्राणां वृद्धिर्ज्ञेया परस्परम्
ਦੀਪ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੱਤਵਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਪ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਧਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 30
परेण पुष्करस्याथ अनुवृत्य स्थितो महान् स्वादूदकसमुद्रस्तु समन्तात्परिवेष्ट्य च
ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਮਹਾਨ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਘੇਰ ਕੇ ਹੱਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
Verse 31
परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वा चैकशिलोपमा
ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਵਿਵਸਥਾ ਦਿਸਦੀ ਹੈ—ਸੁਵਰਨਮਈ; ਉੱਥੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦੋਗੁਣੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਖੇਤਰ ਜਿਵੇਂ ਇਕੋ ਅਖੰਡ ਚਟਾਨ ਵਰਗਾ ਹੈ।
Verse 32
तस्याः परेण शैलस्तु मर्यादापारमण्डलः प्रकाशश्चाप्रकाशश् च लोकालोकः स उच्यते
ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਹੈ ਜੋ ਹੱਦ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਚੱਕਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੇਖਾ-ਵੰਡ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ‘ਲੋਕਾਲੋਕ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 33
दृश्यादृश्यगिरिर् यावत् तावदेषा धरा द्विजाः योजनानां सहस्राणि दश तस्योच्छ्रयः स्मृतः
ਹੇ ਦਵਿਜ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਇਹ ਧਰਤੀ ‘ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ–ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਪਹਾੜ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 34
तावांश् च विस्तरस्तस्य लोकालोकमहागिरेः अर्वाचीने तु तस्यार्धे चरन्ति रविरश्मयः
ਉਸ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਹਾੜ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਇੰਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਅੱਧੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਗਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਹੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਲੋਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 35
परार्धे तु तमो नित्यं लोकालोकस्ततः स्मृतः एवं संक्षेपतः प्रोक्तो भूर्लोकस्य च विस्तरः
ਇਸ ਦੇ ਪਰਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਹਨੇਰਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ‘ਲੋਕਾਲੋਕ’—ਲੋਕ ਅਤੇ ਅਲੋਕ ਦੀ ਹੱਦ—ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਭੂਰਲੋਕ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।
Verse 36
आ भानोर्वै भुवः स्वस्तु आ ध्रुवान्मुनिसत्तमाः आवहाद्या निविष्टास्तु वायोर्वै सप्त नेमयः
ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਭੁਵਰਲੋਕ ਤੱਕ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਧ੍ਰੁਵ ਤੱਕ, ਵਾਯੂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ‘ਨੇਮੀਆਂ’—ਆਵਹ ਆਦਿ—ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 37
आवहः प्रवहश्चैव ततश्चानुवहस् तथा संवहो विवहश्चाथ ततश्चोर्ध्वं परावहः
ਆਵਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਹ, ਫਿਰ ਅਨੁਵਹ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਵਹ ਅਤੇ ਵਿਵਹ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਪਰਾਵਹ (ਵਾਯੂ-ਪ੍ਰਵਾਹ) ਹੈ।
Verse 38
द्विजाः परिवहश्चेति वायोर्वै सप्त नेमयः बलाहकास् तथा भानुश् चन्द्रो नक्षत्रराशयः
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਵਾਯੂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਨੇਮੀਆਂ (ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ-ਵਲਯ) ਹਨ—ਦ੍ਵਿਜਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਹ; ਅਤੇ ਬਲਾਹਕ, ਭਾਨੂ, ਚੰਦਰਮਾ, ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ।
Verse 39
ग्रहाणि ऋषयः सप्त ध्रुवो विप्राः क्रमादिह योजनानां महीपृष्ठाद् ऊर्ध्वं पञ्चदश आ ध्रुवात्
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਇੱਥੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗ੍ਰਹਿ, ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੱਠ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਥਾਂ ਪੰਦਰਾਂ ਕ੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪੇ ਗਏ ਹਨ—ਧ੍ਰੁਵ ਤੱਕ।
Verse 40
नियुतान्येकनियुतं भूपृष्ठाद्भानुमण्डलम् रथः षोडशसाहस्रो भास्करस्य तथोपरि
ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੱਠ ਤੋਂ ਭਾਨੁ-ਮੰਡਲ ਤੱਕ ਇੱਕ ਨਿਯੁਤ ਦਾ ਫਾਸਲਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਭਾਸਕਰ ਦਾ ਰਥ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ (ਯੋਜਨ) ਫੈਲਿਆ ਹੈ।
Verse 41
चतुरशीतिसाहस्रो मेरुश्चोपरि भूतलात् कोटियोजनमाक्रम्य महर्लोको ध्रुवाद्ध्रुवः
ਭੂਤਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਮੇਰੂ ਚੌਰਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ (ਯੋਜਨ) ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਲੈ ਕੇ, ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਹਰਲੋਕ ਧ੍ਰੁਵ ਵਾਂਗ ਅਚਲ ਤੇ ਸਥਿਰ ਹੈ।
Verse 42
जनलोको महर्लोकात् तथा कोटिद्वयं द्विजाः जनलोकात्तपोलोकश् चतस्रः कोटयो मतः
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਮਹਰਲੋਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਨਲੋਕ ਦੋ ਕਰੋੜ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਨਲੋਕ ਤੋਂ ਤਪੋਲੋਕ ਤੱਕ ਦੀ ਦੂਰੀ ਚਾਰ ਕਰੋੜ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 43
प्राजापत्याद्ब्रह्मलोकः कोटिषट्कं विसृज्य तु पुण्यलोकास्तु सप्तैते ह्य् अण्डे ऽस्मिन्कथिता द्विजाः
ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਲੋਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਹੈ; ਛੇ ਕਰੋੜ (ਉਪ-ਵਿਭਾਗ) ਛੱਡ ਕੇ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਇਸ ਅੰਡ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੱਤ ਪੁੰਨ੍ਯ ਲੋਕ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 44
अधः सप्ततलानां तु नरकाणां हि कोटयः मायान्ताश्चैव घोराद्या अष्टाविंशतिरेव तु
ਸਪਤਤਲਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਨਰਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਕਰੋੜਾਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਾਯਾਂਤ ਤੱਕ ਅਠਾਈ ਭਿਆਨਕ ਭਾਗ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 45
पापिनस्तेषु पच्यन्ते स्वस्वकर्मानुरूपतः अवीच्यन्तानि सर्वाणि रौरवाद्यानि तेषु च
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਪੀ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੜਦੇ ਤੇ ‘ਪਕਦੇ’ ਹਨ। ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਰੌਰਵ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਵੀਚੀ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਨਰਕ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
Verse 46
प्रत्येकं पञ्चकान्याहुर् नरकाणि विशेषतः अण्डमादौ मया प्रोक्तम् अण्डस्यावरणानि च
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਰਕ ਹਰ ਇੱਕ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਅੰਡ (ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ) ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਵਰਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 47
हिरण्यगर्भसर्गश् च प्रसंगाद्बहुविस्तरात् अण्डानामीदृशानां तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः
ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਸੰਗਵਸ਼ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਕੇਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਐਸੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ ਕਰੋੜਾਂ ਕਰੋੜਾਂ, ਸਹਸ੍ਰ ਕਰੋੜ ਜਾਣੋ।
Verse 48
सर्वगत्वात् प्रधानस्य तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा अण्डेष्वेतेषु सर्वेषु भुवनानि चतुर्दश
ਪ੍ਰਧਾਨ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਦੇ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ—ਤਿਰਛੇ, ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੌਦਾਂ ਭੁਵਨ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹਨ।
Verse 49
प्रत्यण्डं द्विजशार्दूलास् तेषां हेतुर्महेश्वरः अण्डेषु चाण्डबाह्येषु तथाण्डावरणेषु च
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼ਾਰਦੂਲੋ! ਹਰ ਅੰਡ (ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ) ਦਾ ਕਾਰਣ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਅੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਅੰਡ ਦੇ ਆਵਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
Verse 50
तमो ऽन्ते च तमःपारे चाष्टमूर्तिर्व्यवस्थितः अस्यात्मनो महेशस्य महादेवस्य धीमतः
ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਅਤੇ ਉਸ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ ਅਸ਼ਟਮੂਰਤੀ ਸਥਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਧੀਮਾਨ ਮਹੇਸ਼, ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਆਤਮ-ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੈ।
Verse 51
अदेहिनस् त्वहो देहम् अखिलं परमात्मनः अस्याष्टमूर्तेः शर्वस्य शिवस्य गृहमेधिनः
ਅਹੋ ਅਚੰਭਾ! ਉਹ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦੇਹ ਹੈ; ਅਸ਼ਟਮੂਰਤੀ ਸ਼ਰਵ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ—ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਮੇਧੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਤੇ ਪਾਲਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 52
गृहिणी प्रकृतिर्दिव्या प्रजाश् च महदादयः पशवः किङ्करास्तस्य सर्वे देहाभिमानिनः
ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉਸ ਦੀ ਗ੍ਰਿਹਿਣੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਪਸ਼ੂ—ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ—ਉਸ ਦੇ ਸੇਵਕ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 53
आद्यन्तहीनो भगवान् अनन्तः पुमान्प्रधानप्रमुखाश् च सप्त प्रधानमूर्तिस्त्वथ षोडशाङ्गो महेश्वरश्चाष्टतनुः स एव
ਆਦਿ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਨੰਤ ਭਗਵਾਨ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਸੱਤ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਆਧਾਰ ਬਣ ਕੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ-ਮੂਰਤੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਅਸ਼ਟਤਨੂ ਹੈ।
Verse 54
आज्ञाबलात्तस्य धरा स्थितेह धराधरा वारिधराः समुद्राः ज्योतिर्गणः शक्रमुखाः सुराश् च वैमानिकाः स्थावरजङ्गमाश् च
ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਧਰਤੀ ਥਿਰ ਹੈ; ਪਹਾੜ-ਧਾਰਕ, ਬੱਦਲ-ਧਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਜੋਤਿ-ਗਣ, ਇੰਦਰ ਮੁਖ ਦੇਵ, ਵੈਮਾਨਿਕ ਅਤੇ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ—ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਪਰਮ ਪਤੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
Verse 55
दृष्ट्वा यक्षं लक्षणैर्हीनमीशं दृष्ट्वा सेन्द्रास्ते किमेतत्त्विहेति यक्षं गत्वा निश्चयात्पावकाद्याः शक्तिक्षीणाश्चाभवन् यत्ततो ऽपि
ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦਿੱਸਦੇ ਉਸ ਯਕਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ ਸੀ—ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵ ਬੋਲੇ, “ਇਹ ਇੱਥੇ ਕੀ ਹੈ?” ਨਿਸ਼ਚੇ ਲਈ ਯਕਸ਼ ਕੋਲ ਗਏ ਤਾਂ ਅਗਨੀ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਘਟ ਗਈਆਂ, ਉਮੀਦ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ।
Verse 56
दग्धुं तृणं वापि समक्षमस्य यक्षस्य वह्निर्न शशाक विप्राः वायुस्तृणं चालयितुं तथान्ये स्वान्स्वान्प्रभावान् सकलामरेन्द्राः
ਹੇ ਵਿਪਰੋ, ਉਸ ਯਕਸ਼ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਗਨੀ ਇਕ ਤਿੰਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਾੜ ਸਕਿਆ; ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਅਮਰੇਂਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਗਈਆਂ।
Verse 57
तदा स्वयं वृत्ररिपुः सुरेन्द्रैः सुरेश्वरः सर्वसमृद्धिहेतुः सुरेश्वरं यक्षमुवाच को वा भवानितीत्थं स कुतूहलात्मा
ਤਦੋਂ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ-ਵਧਕ ਸ਼ਕ੍ਰ—ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ—ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਉਸ ਯਕਸ਼-ਰੂਪੀ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ— “ਤੁਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਹੋ?”
Verse 58
तदा ह्यदृश्यं गत एव यक्षस् तदांबिका हैमवती शुभास्या उमा शुभैराभरणैरनेकैः सुशोभमाना त्वनु चाविरासीत्
ਤਦੋਂ ਉਹ ਯਕਸ਼ ਨਜ਼ਰੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸੇ ਪਲ ਸ਼ੁਭ-ਮੁਖੀ ਹੈਮਵਤੀ ਅੰਬਿਕਾ—ਉਮਾ—ਅਨੇਕ ਮੰਗਲ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 59
तां शक्रमुख्या बहुशोभमानाम् उमामजां हैमवतीमपृच्छन् /* किमेतदीशे बहुशोभमाने वांबिके यक्षवपुश्चकास्ति
ਤਦੋਂ ਸ਼ਕ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ, ਅਜਨਮੀ ਹੈਮਵਤੀ ਉਮਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ— “ਹੇ ਅਤਿ ਸ਼ੋਭਾਵਤੀ ਅੰਬਿਕੇ! ਇੱਥੇ ਯਕਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਸੱਤਾ ਕੌਣ ਹੈ?”
Verse 60
निशम्य तद्यक्षमुमाम्बिकाह त्वगोचरश्चेति सुराः सशक्राः /* प्रणेमुरेनां मृगराजगामिनीमुमामजां लोहितशुक्लकृष्णाम्
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿ ਉਹ ਯਕਸ਼ ਉਮਾ-ਅੰਬਿਕਾ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਸ਼ਕ੍ਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ— ਸਿੰਹਣੀ ਵਰਗੀ ਚਾਲ ਵਾਲੀ, ਅਜਨਮੀ ਉਮਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਲਾਲ, ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਦਮਕਦੀ ਹੈ।
Verse 61
संभाविता सा सकलामरेन्द्रैः सर्वप्रवृत्तिस्तु सुरासुराणाम् अहं पुरासं प्रकृतिश् च पुंसो यक्षस्य चाज्ञावशगेत्यथाह
ਸਾਰੇ ਅਮਰੇਂਦਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਹਰ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਬਣੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਮੈਂ ਆਦਿਕਾਲ ਤੋਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਉਸ ਯਕਸ਼-ਰੂਪੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹਾਂ।”
Verse 62
तस्माद्द्विजाः सर्वमजस्य तस्य नियोगतश्चाण्डमभूदजाद्वै अजश् च अण्डादखिलं च तस्माज् ज्योतिर्गणैर्लोकमजात्मकं तत्
ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਉਸ ਅਜ (ਅਜਨਮਾ) ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੇ ਨਿਯੋਗ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ-ਰੂਪੀ ਅੰਡ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਅਜ ਤੋਂ ਹੀ ਅੰਡ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅੰਡ ਤੋਂ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਗਟ ਜਗਤ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਜੋਤਿਰਮਯ ਗਣਾਂ ਨੇ ਅਜ-ਸਰੂਪ ਉਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਸੁਵਿਧਿਤ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ।
Frequently Asked Questions
The chapter outlines the sapta-dvīpas with their kula-parvatas, then focuses on Puṣkara-dvīpa and its Manasottara mountain, and finally describes Lokāloka as the boundary separating the region reached by the sun’s rays from perpetual darkness.
The devas fail to act before the mysterious Yakṣa, revealing the limits of delegated power; Umā then identifies the hidden supreme source behind that presence—teaching that all cosmic authority ultimately rests in Maheśvara, known through humility, devotion, and true knowledge.
That the vast structure of worlds and their rulers is contingent and enclosed within aṇḍas, while Śiva remains the underlying cause; this supports liṅga-bhakti as a direct means to transcend finite worlds and move toward mokṣa.