Adhyaya 38
ब्रह्मणो वरप्रदानम् — शिवस्य परत्वप्रतिपादनम् तथा वराहेण भूमेः पुनःस्थापनम्
ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਮਗਰੋਂ ਜਨਾਰਦਨ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਰਮਤਾ ਦਾ ਸਤੁਤਿ-ਗਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮਹਾਦੇਵ ਹੀ ਸਰਵਲੋਕਨਾਥ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਵਾਮ ਅੰਸ਼ ਹਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਦੱਖਣ ਅੰਸ਼; ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ/ਅਵ੍ਯਕਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਕਾਰਣ ਮਹਾਦੇਵ ਹੀ ਹੈ। ਦਿਵ੍ਯ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਵਰਦਾਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਜਲਮਗਨ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਠਾ ਕੇ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਦੀਆਂ-ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਭੂਭਾਗ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬਣਾਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਯੋਗਬਲ ਨਾਲ ਕੁਮਾਰ (ਸਨਕ ਆਦਿ), ਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ ਨੈਤਿਕ ਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਸ਼ੈਵ ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ब्रह्मणो वरप्रदानं नाम सप्तत्रिंशो ऽध्यायः शैलादिरुवाच गते महेश्वरे देवे तमुद्दिश्य जनार्दनः प्रणम्य भगवान्प्राह पद्मयोनिमजोद्भवः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਵਰ-ਪ੍ਰਦਾਨ’ ਨਾਮ ਸੈਂਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਸ਼ੈਲਾਦੀ ਬੋਲੇ—ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਯੋਨੀ ਅਜੋਦਭਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ।
Verse 2
श्रीविष्णुरुवाच परमेशो जगन्नाथः शङ्करस्त्वेष सर्वगः आवयोरखिलस्येशः शरणं च महेश्वरः
ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਸ਼ੰਕਰ ਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਜਗੰਨਾਥ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਈਸ਼ ਹੈ; ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੀ ਸਾਡਾ ਸ਼ਰਨ ਹੈ।
Verse 3
अहं वामाङ्गजो ब्रह्मन् शङ्करस्य महात्मनः भवान् भवस्य देवस्य दक्षिणाङ्गभवः स्वयम्
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਮੈਂ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਖੱਬੇ ਅੰਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਦੇਵ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਸੱਜੇ ਅੰਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ।
Verse 4
मामाहुर् ऋषयः प्रेक्ष्य प्रधानं प्रकृतिं तथा अव्यक्तमजमित्येवं भवन्तं पुरुषस्त्विति
ਤੱਤ ਦਾ ਸਮ੍ਯਕ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ—‘ਇਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਇਹ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ, ਇਹ ਅਜ (ਅਜਨਮਾ) ਹੈ’; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ‘ਪੁਰੁਸ਼’—ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪਤੀ—ਵਜੋਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 5
एवमाहुर्महादेवम् आवयोरपि कारणम् ईशं सर्वस्य जगतः प्रभुमव्ययमीश्वरम्
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਈਸ਼, ਪ੍ਰਭੂ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ।
Verse 6
सो ऽपि तस्यामरेशस्य वचनाद्वारिजोद्भवः वरेण्यं वरदं रुद्रम् अस्तुवत्प्रणनाम च
ਤਦੋਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਤੇ ਵਰਦਾਤਾ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 7
अथाम्भसा प्लुतां भूमीं समाधाय जनार्दनः पूर्ववत्स्थापयामास वाराहं रूपमास्थितः
ਫਿਰ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 8
नदीनदसमुद्रांश् च पूर्ववच्चाकरोत्प्रभुः कृत्वा चोर्वीं प्रयत्नेन निम्नोन्नतविवर्जिताम्
ਪ੍ਰਭੂ (ਪਤੀ) ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਦੀਆਂ, ਸਰਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣਾਏ; ਅਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਤਿ-ਨੀਵਾਂ ਤੇ ਅਤਿ-ਉੱਚਾਈ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 9
धरायां सो ऽचिनोत्सर्वान् भूधरान् भूधराकृतिः भूराद्यांश्चतुरो लोकान् कल्पयामास पूर्ववत्
ਪਹਾੜ-ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਭੂਹ ਆਦਿ ਚਾਰ ਲੋਕ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਰਚੇ।
Verse 10
स्रष्टुं च भगवांश्चक्रे मतिं मतिमतां वरः मुख्यं च तैर्यग्योन्यं च दैविकं मानुषं तथा
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ, ਤਿਰਯਗਯੋਨੀ, ਦੈਵਿਕ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਵਜੋਂ ਵੰਡਿਆ।
Verse 11
विभुश्चानुग्रहं तत्र कौमारकम् अदीनधीः पुरस्तादसृजद्देवः सनन्दं सनकं तथा
ਉੱਥੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਕਦੇ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੌਮਾਰਕ ਗਣ ਰਚਿਆ—ਸਨੰਦ ਅਤੇ ਸਨਕ ਨੂੰ।
Verse 12
सनातनं सतां श्रेष्ठं नैष्कर्म्येण गताः परम् मरीचिभृग्वङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्
ਸਨਾਤਨ, ਸਤਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਰਮ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨੈਸ਼ਕਰਮ੍ਯ—ਨਿਸ਼ਕਾਮ, ਕਰਮਾਤੀਤ ਬੋਧ—ਦੁਆਰਾ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ; ਉਹ ਮਰੀਚਿ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ ਹਨ।
Verse 13
दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजद् योगविद्यया संकल्पं चैव धर्मं च ह्य् अधर्मं भगवान्प्रभुः
ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਯੋਗ-ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਦਕਸ਼, ਅਤ੍ਰਿ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਰਚਿਆ; ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ, ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।
Verse 14
द्वादशैव प्रजास्त्वेता ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः ऋभुं सनत्कुमारं च ससर्जादौ सनातनः
ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ; ਅਤੇ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ ਨੇ ਰਿਭੁ ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਰਚਿਆ।
Verse 15
तौ चोर्ध्वरेतसौ दिव्यौ चाग्रजौ ब्रह्मवादिनौ कुमारौ ब्रह्मणस्तुल्यौ सर्वज्ञौ सर्वभाविनौ
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦਿਵ੍ਯ ਕੁਮਾਰ ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਸ, ਅਗਰਜ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਸਨ; ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਮਾਨ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸਰਵਭਾਵ-ਸਮਰੱਥ ਸਨ।
Verse 16
एवं मुख्यादिकान् सृष्ट्वा पद्मयोनिः शिलाशन युगधर्मानशेषांश् च कल्पयामास विश्वसृक्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਕਮਲ-ਯੋਨੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਨੇ ਯੁਗ-ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਨਿਯਤ ਕਰਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰਿਤ-ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ।
Frequently Asked Questions
It asserts a Shaiva-centered ontology: preservation (Vishnu) and creation (Brahma) are functional manifestations (aṃśa) grounded in Shiva, who remains the singular, all-pervading cause (kāraṇa) beyond these roles.
The episode illustrates that even major cosmic acts attributed to Vishnu occur within Shiva’s overarching sovereignty; cosmic stability and re-creation are shown as coordinated within the Shaiva metaphysical order where Maheshvara is the ultimate refuge and cause.