Adhyaya 91

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे यतिप्रायश्चित्तं नाम नवतितमो ऽध्यायः सूत उवाच अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि अरिष्टानि निबोधत येन ज्ञानविशेषेण मृत्युं पश्यन्ति योगिनः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਯਤੀ-ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਅਰਿਸ਼ਟ (ਅਪਸ਼ਕੁਨ/ਪੂਰਵ-ਸੂਚਨਾ) ਦੱਸਾਂਗਾ; ਉਹ ਜਾਣੋ—ਉਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 2

अरुन्धतीं ध्रुवं चैव सोमछायां महापथम् यो न पश्येन्न जीवेत्स नरः संवत्सरात्परम्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਰੁੰਧਤੀ, ਧ੍ਰੁਵ, ਚੰਦ ਦੀ ਛਾਇਆ-ਪਥ ਅਤੇ ਮਹਾਪਥ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦਾ। ਇਹ ਬਚਨ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਵਸਥਾ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ—ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ—ਵੱਲ ਠਹਿਰਾਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 3

अरिश्मवन्तम् आदित्यं रश्मिवन्तं च पावकम् यः पश्यति न जीवेद्वै मासादेकादशात्परम्

ਜੋ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ‘ਕਿਰਣ-ਰਹਿਤ’ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਨੂੰ ‘ਕਿਰਣ-ਯੁਕਤ’ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਇਸ ਜਗਤ-ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਅਸ਼ੁਭ ਉਲਟੇਪਣ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਗਿਆਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦਾ।

Verse 4

वमेन्मूत्रं पुरीषं च सुवर्णं रजतं तथा प्रत्यक्षमथवा स्वप्ने दशमासान्न जीवति

ਜੇ ਕੋਈ ਮੂਤਰ ਜਾਂ ਮਲ, ਜਾਂ ਸੋਨਾ-ਚਾਂਦੀ ਉਲਟੀ ਕਰੇ—ਜਾਗਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ—ਤਾਂ ਉਹ ਦਸ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦਾ। ਧਰਮ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਘਟਣ ਵੇਲੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਪਸ਼ੂ ਉੱਤੇ ਕੱਸਦਾ ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ ਪਾਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 5

रुक्मवर्णं द्रुमं पश्येद् गन्धर्वनगराणि च पश्येत् प्रेतपिशाचांश् च नवमासान् स जीवति

ਜੇ ਕੋਈ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਦਾ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵੇਖੇ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਨਗਰ ਵੀ ਵੇਖੇ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਪਿਸਾਚਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨੌਂ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

अकस्माच्च भवेत्स्थूलो ह्य् अकस्माच्च कृशो भवेत् प्रकृतेश् च निवर्तेत चाष्टौ मासांश् च जीवति

ਜੇ ਕੋਈ ਅਚਾਨਕ ਮੋਟਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਅਚਾਨਕ ਪਤਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 7

अग्रतः पृष्ठतो वापि खण्डं यस्य पदं भवेत् पांसुके कर्दमे वापि सप्तमासान्स जीवति

ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਤੋਂ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਵੇ—ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚਿਕੜ ਵਿੱਚ—ਤਾਂ ਉਹ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਭਾਰੀ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਹੈ; ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਪਾਸ਼ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਜਾਂ ਕੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 8

काकः कपोतो गृध्रो वा निलीयेद्यस्य मूर्धनि क्रव्यादो वा खगो यस्य षण्मासान् नातिवर्तते

ਜੇ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਕਾਂ, ਕਬੂਤਰ ਜਾਂ ਗਿਦੜ ਬੈਠ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਮਾਸਖਾਣ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਵੀ ਨਾ ਹਟੇ—ਇਹ ਮਹਾ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਪਸ਼ੂ (ਜੀਵ) ਕਰਮ-ਪਾਸ਼ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਦੇਹਾਂਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 9

गच्छेद् वायसपङ्क्तीभिः पांसुवर्षेण वा पुनः स्वच्छायां विकृतां पश्येच् चतुःपञ्च स जीवति

ਜੇ ਕੋਈ ਤੁਰਦਿਆਂ ਕਾਂਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਖਾ ਲਵੇ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਧੂੜ ਦੀ ਵਰਖਾ ਪਏ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਛਾਂ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਵੇਖੇ—ਤਾਂ ਉਹ ਚਾਰ ਜਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

अनभ्रे विद्युतं पश्येद् दक्षिणां दिशमास्थिताम् उदके धनुर् ऐन्द्रं वा त्रीणि द्वौ वा स जीवति

ਜੇ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਬਿਜਲੀ ਦਿੱਸੇ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਦਿੱਸੇ—ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ—ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਡਰ ਟਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 11

अप्सु वा यदि वादर्शे यो ह्यात्मानं न पश्यति अशिरस्कं तथा पश्येन् मासाद् ऊर्ध्वं न जीवति

ਜੇ ਕੋਈ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਨਾ ਵੇਖੇ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੇਖੇ—ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਮਹਾ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਜਾਣ ਕੇ ਪਾਸ਼ਬੱਧ ਪਸ਼ੂ (ਜੀਵ) ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਰਾਹੀਂ ਪਤੀ—ਸ਼ਿਵ—ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 12

शवगन्धि भवेद्गात्रं वसागन्धमथापि वा मृत्युर्ह्युपागतस्तस्य अर्धमासान्न जीवति

ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਲਾਸ਼ ਵਰਗੀ ਬਦਬੂ ਆਉਣ ਲੱਗੇ, ਜਾਂ ਸੜੀ ਹੋਈ ਚਰਬੀ ਵਰਗੀ ਗੰਧ ਆਵੇ—ਤਾਂ ਮੌਤ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਈ ਹੈ; ਉਹ ਅੱਧੇ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦਾ।

Verse 13

यस्य वै स्नातमात्रस्य हृदयं परिशुष्यति धूमं वा मस्तकात्पश्येद् दशाहान्न स जीवति

ਜੇ ਕੋਈ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹੀ ਦਿਲ ਸੁੱਕਿਆ-ਸੁੱਕਿਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਧੂੰਆਂ ਚੜ੍ਹਦਾ ਵੇਖੇ—ਉਹ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦਾ।

Verse 14

संभिन्नो मारुतो यस्य मर्मस्थानानि कृन्तति अद्भिः स्पृष्टो न हृष्येत तस्य मृत्युरुपस्थितः

ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਵਿਗੜ ਕੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਜਾਪੇ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਛੋਹ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾ ਦੇਵੇ—ਸਮਝੋ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੌਤ ਆ ਖੜੀ ਹੈ।

Verse 15

ऋक्षवानरयुक्तेन रथेनाशां च दक्षिणाम् गायन्नृत्यन् व्रजेत् स्वप्ने विद्यान्मृत्युरुपस्थितः

ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਰਿੱਛਾਂ ਤੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੱਤੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦਾ-ਨੱਚਦਾ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਵੇ—ਤਾਂ ਜਾਣੋ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਆ ਗਈ ਹੈ।

Verse 16

कृष्णांबरधरा श्यामा गायन्ती वाप्यथाङ्गना यं नयेद्दक्षिणामाशां स्वप्ने सो ऽपि न जीवति

ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੀ ਸਿਆਹ ਔਰਤ ਗਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇ—ਉਹ ਵੀ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 17

छिद्रं वा स्वस्य कण्ठस्य स्वप्ने यो वीक्षते नरः नग्नं वा श्रमणं दृष्ट्वा विद्यान्मृत्युमुपस्थितम्

ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਛੇਦ ਵੇਖੇ, ਜਾਂ ਨੰਗੇ ਸ਼੍ਰਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖੇ—ਤਾਂ ਜਾਣੇ ਕਿ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਐਸੇ ਸ਼ਗੁਨ ਵਿੱਚ ਬੰਧਨ ਵਾਲਾ ਪਸ਼ੁ-ਜੀਵ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਪੂਜਾ ਰਾਹੀਂ ਪਤੀ—ਸ਼ਿਵ—ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵੇ; ਡਰ ਅਤੇ ਮਰਣਤਾ ਦੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਹੈ।

Verse 18

आ मस्तकतलाद्यस् तु निमज्जेत्पङ्कसागरे दृष्ट्वा तु तादृशं स्वप्नं सद्य एव न जीवति

ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ ਚਿਕੜ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਐਸਾ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ—ਮੌਤ ਛੇਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 19

भस्माङ्गारांश् च केशांश् च नदीं शुष्कां भुजङ्गमान् पश्येद्यो दशरात्रं तु न स जीवति तादृशः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲਗਾਤਾਰ ਦਸ ਰਾਤਾਂ ਰਾਖ, ਸੜਦੇ ਅੰਗਾਰੇ, ਖਿੱਲਰੇ ਵਾਲ, ਸੁੱਕੀ ਨਦੀ ਅਤੇ ਸੱਪ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ—ਇਹ ਮੌਤ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 20

कृष्णैश् च विकटैश्चैव पुरुषैरुद्यतायुधैः पाषाणैस्ताड्यते स्वप्ने यः सद्यो न स जीवति

ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇ ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਮਰਦ ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਦੇ ਦਿਸਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਲੰਮਾ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦਾ—ਮੌਤ ਛੇਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 21

सूर्योदये प्रत्युषसि प्रत्यक्षं यस्य वै शिवाः क्रोशन्त्यभिमुखं प्रेत्य स गतायुर्भवेन्नरः

ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੇਲੇ ਸਵੇਰ-ਸਵੇਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਿਵ-ਗਣ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਕੇ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੇ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ, ਉਹ ਨਰ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਗਤਾਯੁ’—ਜਿਸ ਦੀ ਉਮਰ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ—ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 22

यस्य वा स्नातमात्रस्य हृदयं पीड्यते भृशम् जायते दन्तहर्षश् च तं गतायुषमादिशेत्

ਜੋ ਨ੍ਹਾਉਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਜਿਸ ਦਾ ਦਿਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੰਦ ਕੰਬਣ/ਕਟਕਟ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਣ, ਉਸ ਬਾਰੇ ‘ਗਤਾਯੁ’—ਉਮਰ ਮੁੱਕੀ—ਇਉਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 23

भूयोभूयस्त्रसेद्यस्तु रात्रौ वा यदि वा दिवा दीपगन्धं च नाघ्राति विद्यान्मृत्युम् उपस्थितम्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਰਾਤ ਜਾਂ ਦਿਨ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅਚਾਨਕ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬੇ ਅਤੇ ਦੀਵੇ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵੀ ਨਾ ਸੁੰਘ ਸਕੇ, ਉਹ ਜਾਣੇ ਕਿ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ।

Verse 24

रात्रौ चेन्द्रधनुः पश्येद् दिवा नक्षत्रमण्डलम् परनेत्रेषु चात्मानं न पश्येन्न स जीवति

ਜੇ ਕੋਈ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਵੇਖੇ, ਜਾਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵੇਖੇ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਅਕਸ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੇ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਲੰਮਾ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦਾ।

Verse 25

नेत्रमेकं स्रवेद्यस्य कर्णौ स्थानाच्च भ्रश्यतः वक्रा च नासा भवति विज्ञेयो गतजीवितः

ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਕ ਅੱਖ ਰਿਸਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਕਾਨ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਖਿਸਕ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਨੱਕ ਟੇਢੀ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 26

यस्य कृष्णा खरा जिह्वा पद्माभासं च वै मुखम् गण्डे वा पिण्डिकारक्ते तस्य मृत्युरुपस्थितः

ਜਿਸ ਦੀ ਜੀਭ ਕਾਲੀ ਤੇ ਖੁਰਦਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਮੂੰਹ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਸੁੱਜੀਆਂ ਗਾਂਠਾਂ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਣ—ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੌਤ ਆ ਗਈ ਹੈ।

Verse 27

मुक्तकेशो हसंश्चैव गायन्नृत्यंश् च यो नरः याम्यामभिमुखं गच्छेत् तदन्तं तस्य जीवितम्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰੱਖ ਕੇ ਹੱਸਦਾ, ਗਾਂਦਾ ਤੇ ਨੱਚਦਾ ਹੋਇਆ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ (ਯਮ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ) ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ—ਉਥੇ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀ ਹੱਦ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ।

Verse 28

यस्य श्वेतघनाभासा श्वेतसर्षपसंनिभा श्वेता च मूर्तिर्ह्यसकृत् तस्य मृत्युरुपस्थितः

ਜੋ ਵਾਰ ਵਾਰ ਚਿੱਟੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਸਰੋਂ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਿਹੀ ਸੁੱਖਮ ਚਿੱਟੀ ਮੂਰਤੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਆ ਖੜ੍ਹਦੀ ਹੈ।

Verse 29

उष्ट्रा वा रासभा वाभियुक्ताः स्वप्ने रथे शुभाः यस्य सो ऽपि न जीवेत्तु दक्षिणाभिमुखो गतः

ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਊਠ ਜਾਂ ਗਧੇ ਰਥ ਨਾਲ ਜੋਤੇ ਹੋਏ ਦਿੱਸਣ—ਰਥ ਭਾਵੇਂ ਸ਼ੁਭ ਲੱਗੇ—ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਲੰਮਾ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦਾ; ਇਹ ਦੱਖਣ ਵੱਲ (ਯਮ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ) ਜਾਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।

Verse 30

द्वे वाथ परमे ऽरिष्टे एकीभूतः परं भवेत् घोषं न शृणुयात्कर्णे ज्योतिर् नेत्रे न पश्यति

ਜਦੋਂ ਪਰਮ ਅਰਿਸ਼ਟ (ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ) ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਇਕ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਕੰਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਧੁਨੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੱਖ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜੋਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ।

Verse 31

श्वभ्रे यो निपतेत्स्वप्ने द्वारं चापि पिधीयते न चोत्तिष्ठति यः श्वभ्रात् तदन्तं तस्य जीवितम्

ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਵੇ, ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਵੀ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਖੱਡ ਤੋਂ ਉੱਠ ਨਾ ਸਕੇ—ਤਾਂ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਹੱਦ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 32

ऊर्ध्वा च दृष्टिर्न च सम्प्रतिष्ठा रक्ता पुनः सम्परिवर्तमाना /* मुखस्य शोषः सुषिरा च नाभिरत्युष्णमूत्रो विषमस्थ एव

ਜਦੋਂ ਨਿਗਾਹ ਉੱਪਰ ਟਿਕ ਜਾਵੇ ਤੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਾਵ ਨਾ ਰਹੇ, ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਕੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਘੁੰਮਣ; ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਜਾਵੇ, ਨਾਭੀ ਖੋਖਲੀ ਲੱਗੇ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਨਾ ਸਕੇ—ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਅਰਿਸ਼ਟ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 33

दिवा वा यदि वा रात्रौ प्रत्यक्षं यो निहन्यते हन्तारं न च पश्येच्च स गतायुर्न जीवति

ਦਿਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਤ, ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਕਾਤਲ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਜਾਣੋ ਉਸ ਦੀ ਨਿਯਤ ਆਯੁ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੈ; ਉਹ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦਾ।

Verse 34

अग्निप्रवेशं कुरुते स्वप्नान्ते यस्तु मानवः स्मृतिं नोपलभेच्चापि तदन्तं तस्य जीवितम्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਵੇਖੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਫ਼ ਯਾਦ ਵੀ ਨਾ ਪਾਏ, ਉਹੀ ਪਲ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹੱਦ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਬਿਨਾ ਇਹ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਰਬਧ-ਕਰਮ ਦੇ ਘਟਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।

Verse 35

यस्तु प्रावरणं शुक्लं स्वकं पश्यति मानवः कृष्णं रक्तमपि स्वप्ने तस्य मृत्युरुपस्थितः

ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਕੱਪੜਾ ਚਿੱਟਾ ਵੇਖੇ ਪਰ ਉਸੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਾਲਾ ਜਾਂ ਲਹੂ-ਲਾਲ ਦਿੱਸੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਆ ਗਈ ਹੈ; ਇਹ ਕਾਲ ਵੱਲੋਂ ਪਾਸ਼ ਢਿੱਲਾ ਹੋਣ ਦਾ ਨਿਮਿੱਤ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਪਸ਼ੂ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਨਾ ਲਵੇ।

Verse 36

प्रेपरतिओन् फ़ोर् देअथ् अरिष्टे सूचिते देहे तस्मिन्काल उपस्थिते त्यक्त्वा खेदं विषादं च उपेक्षेद् बुद्धिमान् नरः

ਜਦੋਂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਅਰਿਸ਼ਟ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਦ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਖੇਦ ਤੇ ਵਿਸਾਦ ਛੱਡ ਕੇ ਅਲਿਪਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਏ।

Verse 37

प्राचीं वा यदि वोदीचीं दिशं निष्क्रम्य वै शुचिः समे ऽतिस्थावरे देशे विविक्ते जन्तुवर्जिते

ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ—ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ—ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਸਮਤਲ, ਮਜ਼ਬੂਤ, ਇਕਾਂਤ, ਜੰਤੂ-ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ; ਇਹੀ ਸਾਧਕ ਲਈ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ ਦੇ ਢਿੱਲੇ ਹੋਣ ਦਾ ਯੋਗ ਅਸਥਾਨ ਹੈ।

Verse 38

उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा स्वस्थश् चाचान्त एव च स्वस्तिकेनोपविष्टस्तु नमस्कृत्वा महेश्वरम्

ਉੱਤਰ ਜਾਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ, ਦੇਹ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਸਵਸਤਿਕ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੋ। ਫਿਰ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਢਿੱਲੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਤੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਵੰਦਨਾ ਕਰੋ।

Verse 39

समकायशिरोग्रीवो धारयन् नावलोकयेत् यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता

ਦੇਹ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਨੂੰ ਸਮ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਾਧਕ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਭਟਕਣ ਨਾ ਦੇਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਹਵਾ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਰੱਖਿਆ ਦੀਵਾ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਧਿਆਨ-ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਇਹੀ ਉਪਮਾ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 40

प्रागुदक्प्रवणे देशे तथा युञ्जीत शास्त्रवित् कामं वितर्कं प्रीतिं च सुखदुःखे उभे तथा

ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਤੇ ਜਲ ਵੱਲ ਢਲਾਨ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਦ ਸਾਧਕ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ—ਕਾਮ, ਵਿਤਰਕ, ਪ੍ਰੀਤੀ/ਆਸਕਤੀ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਆਵੇ—ਤਾਂ ਜੋ ਪਾਸ਼-ਬੱਧ ਪਸ਼ੂ ਪਾਸ਼ ਢਿੱਲੇ ਕਰਕੇ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਮੁੜੇ।

Verse 41

निगृह्य मनसा सर्वं शुक्लं ध्यानम् अनुस्मरेत् घ्राणे च रसने नित्यं चक्षुषी स्पर्शने तथा

ਮਨ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਗ੍ਰਹ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਕਲ (ਸ਼ੁੱਧ) ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਯਾਦ ਕਰੇ। ਘ੍ਰਾਣ, ਰਸਨਾ, ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਸੰਯਮ ਰੱਖੇ; ਤਾਂ ਪਾਸ਼ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਕੇ ਪਸ਼ੂ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ।

Verse 42

श्रोत्रे मनसि बुद्धौ च तत्र वक्षसि धारयेत् कालकर्माणि विज्ञाय समूहेष्वेव नित्यशः

ਸ੍ਰੋਤ੍ਰ, ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ (ਸ਼ਿਵ-ਚੇਤਨਾ) ਟਿਕਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰੇ। ਕਾਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਭ ਸਮੂਹਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਨਿਰੰਤਰ ਬਣਾਈ ਰੱਖੇ।

Verse 43

द्वादशाध्यात्ममित्येवं योगधारणमुच्यते शतमर्धशतं वापि धारणां मूर्ध्नि धारयेत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇਹ ਯੋਗ-ਧਾਰਣਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ (ਸਹਸਰਾਰ) ਵਿੱਚ ਇਹ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਸੌ ਗਿਣਤੀਆਂ ਜਾਂ ਪੰਜਾਹ ਤੱਕ ਵੀ ਅਡੋਲ ਧਾਰਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 44

खिन्नस्य धारणायोगाद् वायुरूर्ध्वं प्रवर्तते ततश्चापूरयेद् देहम् ओङ्कारेण समन्वितः

ਜਦੋਂ ਸਾਧਕ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਾਰਣਾ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਓੰਕਾਰ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਦੇਹ ਨੂੰ ਭਰ ਲਵੇ—ਪਾਸ਼ ਢਿੱਲੇ ਕਰਕੇ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਅਡੋਲ ਖਿੱਚੇ।

Verse 45

तथौंकारमयो योगी अक्षरे त्वक्षरी भवेत् ओंकार अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि ओङ्कारप्राप्तिलक्षणम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਓੰਕਾਰ-ਮਯ ਯੋਗੀ ਅਕਸ਼ਰ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਅਕਸ਼ਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਓੰਕਾਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 46

एष त्रिमात्रो विज्ञेयो व्यञ्जनं चात्र चेश्वरः प्रथमा विद्युती मात्रा द्वितीया तामसी स्मृता

ਇਸ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਮਾਤ੍ਰ (ਤਿੰਨ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਵਾਲਾ) ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਉਹੀ ‘ਵ੍ਯੰਜਨ’—ਅਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਵੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਦੂਜੀ ਤਾਮਸੀ—ਆਵਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ—ਸਮਝੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 47

तृतीयां निर्गुणां चैव मात्रामक्षरगामिनीम् गान्धारी चैव विज्ञेया गान्धारस्वरसंभवा

ਤੀਜੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਨਿਰਗੁਣ—ਗੁਣਾਤੀਤ—ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਰ ਵਿੱਚ ਗਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਗਾਂਧਾਰੀ ਵੀ ਸਮਝਣਯੋਗ ਹੈ, ਜੋ ਗਾਂਧਾਰ ਸੁਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 48

पिपीलिकागतिस्पर्शा प्रयुक्ता मूर्ध्नि लक्ष्यते यथा प्रयुक्त ओङ्कारः प्रतिनिर्याति मूर्धनि

ਜਿਵੇਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਚਿਟੀ ਦੀ ਚਾਲ ਵਰਗਾ ਸਪਰਸ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਮ੍ਯਕ ਉਚਾਰਿਆ ਓੰਕਾਰ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਿਖਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਊਰਧ੍ਵ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 49

तथौंकारमयो योगी त्व् अक्षरी त्वक्षरी भवेत् प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्मलक्षणमुच्यते

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਣਵਮਯ ਯੋਗੀ ਅੱਖਰ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਅੱਖਰ (ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਣਵ ਧਨੁਸ਼ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਹੀ ਤੀਰ—ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਲੱਛਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 50

अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत् तन्मयो भवेत् ओमित्येकाक्षरं ह्येतद् गुहायां निहितं पदम्

ਅਪ੍ਰਮਾਦ ਨਾਲ, ਤੀਰ ਵਾਂਗ (ਅੰਦਰਲੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ) ਵੇਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤਦੋਂ ਸਾਧਕ ਉਸੇ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ‘ਓਮ’ ਇਹ ਇਕ-ਅੱਖਰੀ ਪਦ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ ਗੁਪਤ ਅਵਸਥਾ ਹੈ।

Verse 51

ओमित्येतत्त्रयो लोकास् त्रयो वेदास्त्रयो ऽग्नयः विष्णुक्रमास्त्रयस्त्वेते ऋक्सामानि यजूंषि च

‘ਓਮ’—ਇਸ ਇਕ-ਅੱਖਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ, ਤਿੰਨੇ ਵੇਦ ਅਤੇ ਤਿੰਨੇ ਅਗਨੀਆਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕ੍ਰਮ—ਰਿਗ, ਸਾਮ ਅਤੇ ਯਜੁੱਸ—ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਹਨ; ਸ਼ੈਵ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਰਮ ਲਿੰਗ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਵੈਦਿਕ ਤ੍ਰਯਾਂ ਨੂੰ ਏਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 52

मात्रा चार्धं च तिस्रस्तु विज्ञेयाः परमार्थतः तत्प्रयुक्तस्तु यो योगी तस्य सालोक्यमाप्नुयात्

ਪਰਮ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਂ ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਉਸ ਮਾਪ-ਯੁਕਤ ਜਪ-ਉਚਾਰਣ ਦਾ ਸਮ੍ਯਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਸ਼-ਬੱਧ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਾਲੋਕ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 53

अकारो ह्यक्षरो ज्ञेय उकारः सहितः स्मृतः मकारसहितौंकारस् त्रिमात्र इति संज्ञितः

‘ਅ’ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਮੂਲ ਅੱਖਰ ਜਾਣੋ; ਇਸ ਨਾਲ ‘ਉ’ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮ੍ਰਿਤਿ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਮ’ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ‘ਓਂ’ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤ੍ਰਿਮਾਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 54

अकारस् त्वेष भूर्लोक उकारो भुव उच्यते सव्यञ्जनो मकारस्तु स्वर्लोक इति गीयते

‘ਅ’ ਨੂੰ ਭੂਰਲੋਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ‘ਉ’ ਨੂੰ ਭੁਵਰਲੋਕ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਨਾਦ-ਉਚਾਰਣ ਸਮੇਤ ‘ਮ’ ਨੂੰ ਸਵਰਲੋਕ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 55

ओङ्कारस्तु त्रयो लोकाः शिरस्तस्य त्रिविष्टपम् भुवनाङ्गं च तत्सर्वं ब्राह्मं तत्पदमुच्यते

ਓਂਕਾਰ ਹੀ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਹਨ; ਇਸ ਦਾ ਸਿਰ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ (ਸਵਰਗ) ਹੈ। ਸਾਰੇ ਭੁਵਨ ਇਸ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ; ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਅਵਸਥਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 56

मात्रापादो रुद्रलोको ह्य् अमात्रं तु शिवं पदम् एवं ज्ञानविशेषेण तत्पदं समुपास्यते

ਮਾਤਰਾ-ਰੂਪ ਪਾਦ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਹੈ; ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ ਅਮਾਤ੍ਰ—ਮਾਪ ਤੋਂ ਪਰੇ—ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ-ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਉਸ ਪਦ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 57

तस्माद्ध्यानरतिर्नित्यम् अमात्रं हि तदक्षरम् उपास्यं हि प्रयत्नेन शाश्वतं सुखमिच्छता

ਇਸ ਲਈ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਤੀ ਰੱਖੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅੱਖਰ ਅਮਾਤ੍ਰ—ਅਖੰਡ—ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਸੁਖ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ।

Verse 58

ह्रस्वा तु प्रथमा मात्रा ततो दीर्घा त्वनन्तरम् ततः प्लुतवती चैव तृतीया चोपदिश्यते

ਹ੍ਰਸ੍ਵ ਮਾਤਰਾ ਪਹਿਲੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਰਘ ਮਾਤਰਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਲੁਤ (ਅਤਿ-ਦੀਰਘ) ਮਾਤਰਾ ਤੀਜੀ ਵਜੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 59

एतास्तु मात्रा विज्ञेया यथावदनुपूर्वशः यावदेव तु शक्यन्ते धार्यन्ते तावदेव हि

ਇਹ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਵਤ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿੰਨਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਉਤਨੀ ਹੀ ਸਾਧਨਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਉਤਨੀ ਹੀ।

Verse 60

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिं ध्यायन्नात्मनि यः सदा अर्धं तन्मात्रम् अपि चेच् छृणु यत् फलमाप्नुयात्

ਜੋ ਸਦਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮੇਟਦਾ ਹੈ—ਸੁਣੋ, ਉਹ ਉਸ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਅੱਧਾ ਵੀ ਕਰ ਲਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 61

मासे मासे ऽश्वमेधेन यो यजेत शतं समाः तेन यत्प्राप्यते पुण्यं मात्रया तदवाप्नुयात्

ਜੋ ਸੌ ਸਾਲ ਤੱਕ ਮਹੀਨੇ ਮਹੀਨੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਇਕ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 62

न तथा तपसोग्रेण न यज्ञैर्भूरिदक्षिणैः यत्फलं प्राप्यते सम्यङ् मात्रया तदवाप्नुयात्

ਜੋ ਫਲ ਸਮ੍ਯਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਿਯਤ ਮਾਤਰਾ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਕਠੋਰ ਤਪ ਨਾਲ ਉਤਨਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਾਲੇ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ; ਉਸ ਯੋਗ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹੀ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 63

तत्र चैषा तु या मात्रा प्लुता नामोपदिश्यते एषा एव भवेत्कार्या गृहस्थानां तु योगिनाम्

ਇੱਥੇ ਜੋ ਮਾਤਰਾ ‘ਪਲੁਤ’ (ਦੀਰਘ ਉਚਾਰਣ) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਨਿਯਮਤ ਲੰਮੇ ਜਪ ਨਾਲ ਮਨ ਪਸ਼ੁ-ਭਾਵ ਛੱਡ ਕੇ ਪਤੀ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ।

Verse 64

एषां चैव विशेषेण ऐश्वर्ये ह्यष्टलक्षणे अणिमाद्ये तु विज्ञेया तस्माद्युञ्जीत तां द्विजाः

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਦੇ ਅੱਠ ਲੱਛਣ—ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ—ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਉਸ ਯੋਗ-ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋੜੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 65

एवं हि योगसंयुक्तः शुचिर् दान्तो जितेन्द्रियः आत्मानं विद्यते यस्तु स सर्वं विन्दते द्विजाः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸ਼ੁੱਧ, ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਜਿਤ ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ; ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਪਾਸ਼ ਟੁੱਟਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਪਤੀ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 66

तस्मात्पाशुपतैर्योगैर् आत्मानं चिन्तयेद्बुधः आत्मानं जानते ये तु शुचयस्ते न संशयः

ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 67

ऋचो यजूंषि सामानि वेदोपनिषदस् तथा योगज्ञानादवाप्नोति ब्राह्मणो ऽध्यात्मचिन्तकः

ਅਧਿਆਤਮ-ਚਿੰਤਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯੋਗ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਪਤੀ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 68

सर्वदेवमयो भूत्वा अभूतः स तु जायते योनिसंक्रमणं त्यक्त्वा याति वै शाश्वतं पदम्

ਉਹ ਸਰਵਦੇਵਮਯ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪ ਅਭੂਤ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਸੱਚੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਜਨਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਨੀ-ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਪਦ—ਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਧਾਮ—ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 69

यथा वृक्षात् फलं पक्वं पवनेन समीरितम् नमस्कारेण रुद्रस्य तथा पापं प्रणश्यति

ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖਤ ਤੋਂ ਪੱਕਾ ਫਲ ਹਵਾ ਦੇ ਝੋਕੇ ਨਾਲ ਝੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 70

यत्र रुद्रनमस्कारः सर्वकर्मफलो ध्रुवः अन्यदेवनमस्कारान् न तत्फलमवाप्नुयात्

ਜਿੱਥੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਨਮਸਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

Verse 71

तस्मात्त्रिःप्रवणं योगी उपासीत महेश्वरम् दशविस्तारकं ब्रह्म तथा च ब्रह्मविस्तरैः

ਇਸ ਲਈ ਯੋਗੀ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਦਾ ਜਪ ਕਰਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਦਸ-ਵਿਸਤਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੱਚ ਵਜੋਂ ਇਕੋ ਪਤੀ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਜਾਣੇ।

Verse 72

एवं ध्यानसमायुक्तः स्वदेहं यः परित्यजेत् स याति शिवसायुज्यं समुद्धृत्य कुलत्रयम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਯਕ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਲ-ਤ੍ਰਯ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ—ਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਏਕਤਾ—ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 73

अथवारिष्टमालोक्य मरणे समुपस्थिते अविमुक्तेश्वरं गत्वा वाराणस्यां तु शोधनम्

ਫਿਰ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਕੇ, ਅਵਿਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ (ਜੀਵ ਦਾ) ਸ਼ੋਧਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 74

येन केनापि वा देहं संत्यजेन् मुच्यते नरः श्रीपर्वते वा विप्रेन्द्राः संत्यजेत्स्वतनुं नरः

ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇਹ ਤਿਆਗੇ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੀਪਰਵਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡੇ, ਉਹ ਮੋਖ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 75

स याति शिवसायुज्यं नात्र कार्या विचारणा अविमुक्तं परं क्षेत्रं जन्तूनां मुक्तिदं सदा

ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਅਵਿਮੁਕਤ ਪਰਮ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 76

सेवेत सततं धीमान् विशेषान्मरणान्तिके

ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸੇਵਾ-ਭਗਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ।