Adhyaya 17

Verse 1

सूत उवाच एवं संक्षेपतः प्रोक्तः सह्यादीनां समुद्भवः यः पठेच्छृणुयाद्वापि श्रावयेद्वा द्विजोत्तमान्

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸਹ੍ਯ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਜੋ ਪੜ੍ਹੇ, ਸੁਣੇ ਜਾਂ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਵੇ, ਉਹ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 2

स याति ब्रह्मसायुज्यं प्रसादात्परमेष्ठिनः ऋषय ऊचुः कथं लिङ्गमभूल्लिङ्गे समभ्यर्च्यः स शङ्करः

ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਲਿੰਗ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ? ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪੂਜ੍ਯ ਸ਼ੰਕਰ (ਪਤੀ) ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਆਰਾਧਨਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ?

Verse 3

किं लिङ्गं कस् तथा लिङ्गी सूत वक्तुमिहार्हसि रोमहर्षण उवाच एवं देवाश् च ऋषयः प्रणिपत्य पितामहम्

ਲਿੰਗ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲਿੰਗੀ ਕੌਣ ਹੈ? ਹੇ ਸੂਤ, ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕਹਿਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ। ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਗਏ।

Verse 4

अपृच्छन् भगवंल्लिङ्गं कथमासीदिति स्वयम् लिङ्गे महेश्वरो रुद्रः समभ्यर्च्यः कथं त्विति

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਭਗਵਾਨ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ? ਅਤੇ—ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਰੁਦ੍ਰ (ਪਤੀ) ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ?

Verse 5

किं लिङ्गं कस् तथा लिङ्गी सो ऽप्याह च पितामहः पितामह उवाच प्रधानं लिङ्गमाख्यातं लिङ्गी च परमेश्वरः

ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ—“ਲਿੰਗ ਕੀ ਹੈ ਤੇ ਲਿੰਗੀ ਕੌਣ ਹੈ?” ਤਦ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਆਦਿ-ਮੂਲ ‘ਪ੍ਰਧਾਨ’ ਹੀ ਲਿੰਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਲਿੰਗੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ, ਪਰਮ ਪਤੀ ਹਨ।”

Verse 6

रक्षार्थमंबुधौ मह्यं विष्णोस्त्वासीत् सुरोत्तमाः वैमानिके गते सर्गे जनलोकं सहर्षिभिः

ਹੇ ਸੁਰੋਤਮੋ! ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲੀ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵੈਮਾਨਿਕ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਤਦ ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਨਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 7

स्थितिकाले तदा पूर्णे ततः प्रत्याहृते तथा चतुर्युगसहस्रान्ते सत्यलोकं गते सुराः

ਜਦੋਂ ਸਥਿਤੀ-ਕਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਨੇੜੇ ਆਇਆ, ਤਦ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਦੇਵ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 8

विनाधिपत्यं समतां गते ऽन्ते ब्रह्मणो मम शुष्के च स्थावरे सर्वे त्व् अनावृष्ट्या च सर्वशः

ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ—ਅਧਿਪਤ੍ਯ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਗਤ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਾਰਨ ਹਰ ਥਾਂ ਸਾਰੇ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਸੁੱਕ ਗਏ। ਐਸੇ ਕ੍ਰਮ-ਭੰਗ ਵਿੱਚ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਬਿਨਾ ਪਸ਼ੂ (ਬੱਧ ਜੀਵ) ਬੇਸਹਾਰਾ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 9

पशवो मानुषा वृक्षाः पिशाचाः पिशिताशनाः गन्धर्वाद्याः क्रमेणैव निर्दग्धा भानुभानुभिः

ਪਸ਼ੂ, ਮਨੁੱਖ, ਰੁੱਖ, ਪਿਸਾਚ, ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਜੀਵ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਆਦਿ—ਸਭ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਜਲਦੇ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੜ ਗਏ।

Verse 10

एकार्णवे महाघोरे तमोभूते समन्ततः सुष्वापांभसि योगात्मा निर्मलो निरुपप्लवः

ਇੱਕੋ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘੋਰ ਹਨੇਰਾ ਛਾਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਜਲਾਂ ਉੱਤੇ ਯੋਗਾਤਮਾ ਪਰਮ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਨਿਰਮਲ, ਨਿਰੁਪਦ੍ਰਵ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 11

सहस्रशीर्षा विश्वात्मा सहस्राक्षः सहस्रपात् सहस्रबाहुः सर्वज्ञः सर्वदेवभवोद्भवः

ਉਹ ਸਹਸ੍ਰ-ਸ਼ੀਰਸ਼, ਵਿਸ਼ਵ-ਆਤਮਾ ਹੈ; ਸਹਸ੍ਰ ਨੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਰ ਚਰਨਾਂ ਵਾਲਾ। ਸਹਸ੍ਰ ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਰਵਜ੍ਞ—ਸਾਰੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਭਾਵ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਆਦਿ-ਸਰੋਤ ਉਹੀ ਹੈ।

Verse 12

हिरण्यगर्भो रजसा तमसा शङ्करः स्वयम् सत्त्वेन सर्वगो विष्णुः सर्वात्मत्वे महेश्वरः

ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਉਹ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ) ਹੈ; ਤਮੋਗੁਣ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ੰਕਰ ਹੈ। ਸੱਤ੍ਵਗੁਣ ਨਾਲ ਉਹ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਰਵਾਤਮ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਗੁਣਾਤੀਤ ਪਰਮ ਪਤੀ ਹੈ।

Verse 13

कालात्मा कालनाभस्तु शुक्लः कृष्णस्तु निर्गुणः नारायणो महाबाहुः सर्वात्मा सदसन्मयः

ਉਹ ਕਾਲ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਨਾਭੀ ਵੀ; ਉਹ ਸ਼ੁਕਲ ਹੈ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੀ—ਤਾਂ ਵੀ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ। ਉਹੀ ਮਹਾਬਾਹੂ ਨਾਰਾਇਣ ਸਰਵਾਤਮਾ ਹੈ, ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ।

Verse 14

तथाभूतमहं दृष्ट्वा शयानं पङ्कजेक्षणम् मायया मोहितस्तस्य तमवोचममर्षितः

ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੇ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਬੇਸਬਰੀ ਵਿੱਚ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਲ ਪਿਆ।

Verse 15

कस्त्वं वदेति हस्तेन समुत्थाप्य सनातनम् तदा हस्तप्रहारेण तीव्रेण स दृढेन तु

“ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?” ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਨਾਤਨ ਪ੍ਰਭੂ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਚੁੱਕਿਆ; ਫਿਰ ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੱਥ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 16

प्रबुद्धो ऽहीयशयनात् समासीनः क्षणं वशी ददर्श निद्राविक्लिन्ननीरजामललोचनः

ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਤੋਂ ਜਾਗ ਕੇ ਉਹ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਜਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਸਿੱਧੇ ਬੈਠ ਗਏ; ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀਆਂ, ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਨਿਰਮਲ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਚੌਫੇਰ ਤੱਕਿਆ।

Verse 17

मामग्रे संस्थितं भासाध्यासितो भगवान् हरिः आह चोत्थाय भगवान् हसन्मां मधुरं सकृत्

ਤਦ ਚਮਕਦਾਰ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਇਕ ਵਾਰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਬੋਲੇ।

Verse 18

स्वागतंस्वागतं वत्स पितामह महाद्युते तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स्मितपूर्वं सुरर्षभाः

“ਸੁਆਗਤ ਹੈ, ਸੁਆਗਤ ਹੈ, ਵਤਸ! ਹੇ ਮਹਾਂ-ਤੇਜ ਪਿਤਾਮਹ!” ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਨਾਂ ਨੇ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।

Verse 19

रजसा बद्धवैरश् च तमवोचं जनार्दनम् भाषसे वत्स वत्सेति सर्गसंहारकारणम्

ਪਰ ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਬੱਝੀ ਵੈਰ-ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ‘ਵਤਸ, ਵਤਸ’ ਕਿਉਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈਂ।”

Verse 20

माम् इहान्तःस्मितं कृत्वा गुरुः शिष्यमिवानघ कर्तारं जगतां साक्षात् प्रकृतेश् च प्रवर्तकम्

ਹੇ ਅਨਘ! ਉਸ ਨੇ ਅੰਦਰਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਵਾਂਗ ਮੈਨੂੰ ਮੰਨਿਆ—ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

Verse 21

सनातनमजं विष्णुं विरिञ्चिं विश्वसंभवम् विश्वात्मानं विधातारं धातारं पङ्कजेक्षणम्

ਉਸ ਨੇ ਸਨਾਤਨ, ਅਜ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਸੰਭਵ ਵਿਰਿੰਚਿ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ, ਵਿਧਾਤਾ ਤੇ ਧਾਤਾ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ। ਪਰ ਸ਼ੈਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਭ ਪਦ ਪਰਮ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕਦੇ ਹਨ।

Verse 22

किमर्थं भाषसे मोहाद् वक्तुमर्हसि सत्वरम् सो ऽपि मामाह जगतां कर्ताहमिति लोकय

“ਮੋਹ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ? ਜੋ ਕਹਿਣਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਕਹਿ।” ਤਦ ਉਹ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਬੋਲਿਆ—“ਹੇ ਲੋਕੋ! ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ।”

Verse 23

भर्ता हर्ता भवान् अङ्गाद् अवतीर्णो ममाव्ययात् विस्मृतो ऽसि जगन्नाथं नारायणमनामयम्

ਤੂੰ ਭਰਤਾ ਤੇ ਹਰਤਾ ਹੈਂ; ਮੇਰੇ ਅਵ੍ਯਯ ਅੰਗ ਤੋਂ ਅਵਤਰੀਤ ਹੋਇਆ ਹੈਂ—ਤਾਂ ਵੀ ਤੂੰ ਜਗੰਨਾਥ, ਅਨਾਮਯ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈਂ।

Verse 24

पुरुषं परमात्मानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम् विष्णुमच्युतमीशानं विश्वस्य प्रभवोद्भवम्

ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼, ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ—ਬਹੁਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਹਵਾਨਿਤ ਅਤੇ ਬਹੁਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ; ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਅਚ੍ਯੁਤ, ਈਸ਼ਾਨ—ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਪ੍ਰਭਵ ਤੇ ਉਦਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 25

तवापराधो नास्त्यत्र मम मायाकृतं त्विदम् शृणु सत्यं चतुर्वक्त्र सर्वदेवेश्वरो ह्ययम्

ਇੱਥੇ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਅਪਰਾਧ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਦਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਚਤੁਰਮੁਖ! ਸੱਚ ਸੁਣ—ਉਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ।

Verse 26

कर्ता नेता च हर्ता च न मयास्ति समो विभुः अहमेव परं ब्रह्म परं तत्त्वं पितामह

ਮੈਂ ਹੀ ਕਰਤਾ, ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਹਰਤਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਵਿਭੂ, ਮੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ! ਮੈਂ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਤੱਤ ਹਾਂ।

Verse 27

अहमेव परं ज्योतिः परमात्मा त्वहं विभुः यद्यद्दृष्टं श्रुतं सर्वं जगत्यस्मिंश्चराचरम्

ਮੈਂ ਹੀ ਪਰਮ ਜੋਤ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਹੀ ਵਿਭੂ, ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਚਰ-ਅਚਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਭ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।

Verse 28

तत्तद्विद्धि चतुर्वक्त्र सर्वं मन्मयमित्यथ मया सृष्टं पुराव्यक्तं चतुर्विंशतिकं स्वयम्

ਹੇ ਚਤੁਰਮੁਖ! ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ—ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਆਪਤ ਹੈ, ਸਭ ਮੰਨਮਯ ਹੈ। ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪ ਅਵ੍ਯਕਤ ਨੂੰ ਰਚਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਚੌਵੀ ਤੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 29

नित्यान्ता ह्यणवो बद्धाः सृष्टाः क्रोधोद्भवादयः प्रसादाद्धि भवानण्डान्य् अनेकानीह लीलया

ਅਣੁ-ਜੀਵ ਅਨਾਦਿ-ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਬੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕ੍ਰੋਧੋਂ ਉਤਪੰਨ ਆਦਿ ਵੀ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਲੀਲਾ-ਮਾਤ੍ਰ ਕਰਕੇ ਅਨੇਕ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 30

सृष्टा बुद्धिर्मया तस्याम् अहङ्कारस्त्रिधा ततः तन्मात्रापञ्चकं तस्मान् मनः षष्ठेन्द्रियाणि च

ਉਸ ਆਦਿ ਤੱਤ ਤੋਂ ਮੈਂ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਉਸੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਅਹੰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ, ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ।

Verse 31

आकाशादीनि भूतानि भौतिकानि च लीलया इत्युक्तवति तस्मिंश् च मयि चापि वचस् तथा

ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਭੂਤ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਕਾਰ ਕੇਵਲ ਲੀਲਾ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਚਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੱਚ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ।

Verse 32

आवयोश्चाभवद्युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् प्रलयार्णवमध्ये तु रजसा बद्धवैरयोः

ਫਿਰ ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੋਰ, ਰੋਮਾਂਚਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ—ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ—ਕਿਉਂਕਿ ਰਜੋਗੁਣ ਨੇ ਸਾਡੀ ਵੈਰ-ਗੰਢ ਪੱਕੀ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

Verse 33

एतस्मिन्नन्तरे लिङ्गम् अभवच्चावयोः पुरः विवादशमनार्थं हि प्रबोधार्थं च भास्वरम्

ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਬੋਧ ਜਗਾਉਣ ਲਈ—ਜੋ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਸੀ।

Verse 34

ज्वालामालासहस्राढ्यं कालानलशतोपमम् क्षयवृद्धिविनिर्मुक्तम् आदिमध्यान्तवर्जितम्

ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਵਾਲਾ-ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਸੈਂਕੜੇ ਕਾਲਾਗਨੀ ਵਰਗਾ; ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਅਤੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਆਦਿ-ਮੱਧ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੀ।

Verse 35

अनौपम्यमनिर्देश्यम् अव्यक्तं विश्वसंभवम् तस्य ज्वालासहस्रेण मोहितो भगवान् हरिः

ਉਹ ਅਤੁਲ, ਅਵਰਨਣਯੋਗ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਉਸ ਰਹੱਸਮਈ ਲਿੰਗ ਦੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 36

मोहितं प्राह मामत्र परीक्षावो ऽग्निसंभवम् अधोगमिष्याम्यनलस्तंभस्यानुपमस्य च

ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਕਿਹਾ—“ਇਸ ਅੱਗ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਅਦਭੁਤ ਦੀ ਪਰਖ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਹੇਠਾਂ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਇਸ ਅਤੁਲ ਅਗਨਿ-ਸਤੰਭ ਦੀ ਹੱਦ ਲੱਭਣ।”

Verse 37

भवानूर्ध्वं प्रयत्नेन गन्तुमर्हसि सत्वरम् एवं व्याहृत्य विश्वात्मा स्वरूपमकरोत्तदा

“ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਜਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ—ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪਤੀ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਟ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 38

वाराहमहमप्याशु हंसत्वं प्राप्तवान्सुराः तदाप्रभृति मामाहुर्ह् अंसं हंसो विराडिति

“ਮੈਂ ਵੀ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਹੰਸਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਦੇਵ ਮੈਨੂੰ ਅੰਸ, ਹੰਸ ਅਤੇ ਵਿਰਾਟ ਕਹਿ ਕੇ ਸੱਦਦੇ ਹਨ।”

Verse 39

हंसहंसेति यो ब्रूयान् मां हंसः स भविष्यति सुश्वेतो ह्यनलाक्षश् च विश्वतः पक्षसंयुतः

ਜੋ ਮੈਨੂੰ “ਹੰਸ, ਹੰਸ” ਕਹਿ ਕੇ ਜਪੇਗਾ, ਉਹ ਹੰਸ ਬਣੇਗਾ—ਅਤਿ ਚਿੱਟਾ, ਅੰਦਰਲੇ ਅਗਨਿ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ।

Verse 40

मनो ऽनिलजवो भूत्वा गतो ऽहं चोर्ध्वतः सुराः नारायणो ऽपि विश्वात्मा नीलाञ्जनचयोपमम्

ਮੈਂ ਮਨ ਵਰਗਾ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਰਗਾ ਦ੍ਰੁਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉੱਪਰ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਾ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨੀਲੇ ਅੰਜਨ ਦੇ ਢੇਰ ਵਰਗਾ, ਅਗਾਧ ਤੇ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਮਹਾਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ।

Verse 41

दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम् मेरुपर्वतवर्ष्माणं गौरतीक्ष्णाग्रदंष्ट्रिणम्

ਉਹ ਦਸ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਮਾ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ। ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਗੌਰ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਤਿੱਖੀਆਂ ਨੁਕੀਲੀਆਂ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 42

कालादित्यसमाभासं दीर्घघोणं महास्वरम् ह्रस्वपादं विचित्राङ्गं जैत्रं दृढम् अनौपमम्

ਉਹ ਕਾਲਾਂਤ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ; ਲੰਮੀ ਘੋਣ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਂ ਗਰਜਨ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ। ਛੋਟੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਦਭੁਤ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਜੈਯਸ਼ੀਲ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ।

Verse 43

वाराहमसितं रूपम् आस्थाय गतवानधः एवं वर्षसहस्रं तु त्वरन्विष्णुरधोगतः

ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਕਾਲੇ ਵਰਾਹ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਚਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਰੰਤਤਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਉਤਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 44

नापश्यदल्पमप्यस्य मूलं लिङ्गस्य सूकरः तावत्कालं गतो ह्यूर्ध्वम् अहमप्यरिसूदनः

ਸੂਕਰ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੇ ਮੂਲ ਦਾ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਵੀ—ਹੇ ਅਰਿਸੂਦਨ—ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਗਿਆ।

Verse 45

सत्वरं सर्वयत्नेन तस्यान्तं ज्ञातुमिच्छया श्रान्तो ह्यदृष्ट्वा तस्यान्तम् अहङ्कारादधोगतः

ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹਰ ਯਤਨ ਕਰ ਕੇ ਥੱਕ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 46

तथैव भगवान् विष्णुः श्रान्तः संत्रस्तलोचनः सर्वदेवभवस्तूर्णम् उत्थितः सः महावपुः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੀ ਥੱਕ ਕੇ, ਭਯ-ਵਿਸਮਯ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਦੇਵਗਣਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਸਰੋਤ ਉਹ ਮਹਾਵਪੁ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ।

Verse 47

समागतो मया सार्धं प्रणिपत्य महामनाः मायया मोहितः शंभोस् तस्थौ संविग्नमानसः

ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਹ ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਘਬਰਾਏ ਮਨ ਨਾਲ ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 48

पृष्ठतः पार्श्वतश्चैव चाग्रतः परमेश्वरम् प्रणिपत्य मया सार्धं सस्मार किमिदं त्विति

ਪਿੱਛੋਂ, ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਅੱਗੋਂ—ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ—ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ: “ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ?”

Verse 49

तदा समभवत्तत्र नादो वै शब्दलक्षणः ओमोमिति सुरश्रेष्ठाः सुव्यक्तः प्लुतलक्षणः

ਤਦੋਂ ਓਥੇ ਹੀ ਸ਼ਬਦ-ਸਰੂਪ ਆਦਿ ਨਾਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਸੁਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ‘ਓਂ, ਓਂ’ ਦੇ ਲੰਮੇ ਗੂੰਜਦਾਰ ਉਚਾਰਣ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ।

Verse 50

किमिदं त्विति संचिन्त्य मया तिष्ठन्महास्वनम् लिङ्गस्य दक्षिणे भागे तदापश्यत्सनातनम्

“ਇਹ ਕੀ ਹੈ?” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਨਾਦ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੋਇਆ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਿਹਾ। ਤਦ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦੱਖਣ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਨਾਤਨ ਪ੍ਰਭੂ—ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ—ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

Verse 51

आद्यवर्णमकारं तु उकारं चोत्तरे ततः मकारं मध्यतश्चैव नादान्तं तस्य चौमिति

ਆਦਿ ਅੱਖਰ ‘ਅ’ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਉ’; ਵਿਚਕਾਰ ‘ਮ’ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੁਖਮ ਨਾਦ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਭ ‘ਓਂ’—ਪ੍ਰਣਵ—ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸ਼ਬਦ-ਸਰੂਪ ਹੈ।

Verse 52

सूर्यमण्डलवद्दृष्ट्वा वर्णमाद्यं तु दक्षिणे उत्तरे पावकप्रख्यम् उकारं पुरुषर्षभः

ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਵਾਂਗ ਦੇਖ ਕੇ ਪੁਰਖ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਦੱਖਣ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਅੱਖਰ ‘ਅ’ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ; ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ‘ਉ’ ਵੇਖਿਆ—ਲਿੰਗ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 53

शीतांशुमण्डलप्रख्यं मकारं मध्यमं तथा तस्योपरि तदापश्यच् छुद्धस्फटिकवत् प्रभुम्

ਉਸ ਨੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਅੱਖਰ ‘ਮ’ ਠੰਢੀ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲੇ ਚੰਦ੍ਰ-ਮੰਡਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸ਼ੁੱਧ ਸਫਟਿਕ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ—ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ—ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

Verse 54

तुरीयातीतम् अमृतं निष्कलं निरुपप्लवम् निर्द्वन्द्वं केवलं शून्यं बाह्याभ्यन्तरवर्जितम्

ਉਹ ਤੁਰਿਆ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ—ਅਮ੍ਰਿਤ, ਨਿਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਨਿਰੁਪਦ੍ਰਵ ਹੈ। ਦਵੰਦ-ਰਹਿਤ, ਕੇਵਲ ਇਕ; ‘ਸ਼ੂਨ੍ਯ’—ਅਭਾਵ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਭ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ—ਬਾਹਰ-ਅੰਦਰ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।

Verse 55

सबाह्याभ्यन्तरं चैव सबाह्याभ्यन्तरस्थितम् आदिमध्यान्तरहितम् आनन्दस्यापि कारणम्

ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਬਾਹਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅੰਦਰ ਵੀ, ਅਤੇ ਬਾਹਰ-ਅੰਦਰ ਸਭ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਦਿ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਹੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਹੈ।

Verse 56

मात्रास्तिस्रस्त्वर्धमात्रं नादाख्यं ब्रह्मसंज्ञितम् ऋग्यजुःसामवेदा वै मात्रारूपेण माधवः

ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਮਾਤਰਾ ‘ਨਾਦ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ—ਇਹ ਵੇਦ ਵੀ ਮਾਤਰਾ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਧਵ (ਹਰੀ) ਮਾਤਰਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ।

Verse 57

वेदशब्देभ्य एवेशं विश्वात्मानमचिन्तयत् तदाभवदृषिर्वेद ऋषेः सारतमं शुभम्

ਵੇਦ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਈਸ਼—ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਵੇਦ ਆਪ ਹੀ ਰਿਸ਼ੀ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸਾਰ ਬਣ ਗਿਆ।

Verse 58

तेनैव ऋषिणा विष्णुर् ज्ञातवान् परमेश्वरम् देव उवाच चिन्तया रहितो रुद्रो वाचो यन्मनसा सह

ਉਸੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ। ਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਰੁਦ੍ਰ ਚਿੰਤਾ-ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਉਹ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨ ਸਮੇਤ (ਮਨ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਵੀ) ਪਰੇ ਹੈ।”

Verse 59

अप्राप्य तं निवर्तन्ते वाच्यस्त्वेकाक्षरेण सः एकाक्षरेण तद्वाच्यम् ऋतं परमकारणम्

ਉਸ ਨੂੰ ਨ ਪਾ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਬਾਣੀ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਇਕ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਇਕ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਉਹ ਕਹਿਣ-ਯੋਗ ਹੈ—ਉਹੀ ਰਿਤ ਹੈ, ਪਰਮ ਕਾਰਣ।

Verse 60

सत्यमानन्दममृतं परं ब्रह्म परात्परम् एकाक्षरादकाराख्यो भगवान्कनकाण्डजः

ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸਤ੍ਯ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਆਨੰਦ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਅਮਰਤ ਹੈ—ਪਰਾਤਪਰ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ। ਏਕਾਖਰ ਤੋਂ ‘ਅ’ਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਹ ਕਨਕਾਂਡਜ ਭਗਵਾਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਤੀ-ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ।

Verse 61

एकाक्षरादुकाराख्यो हरिः परमकारणम् एकाक्षरान्मकाराख्यो भगवान्नीललोहितः

ਏਕਾਖਰ ਤੋਂ ‘ਉ’ਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਰੀ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਅਤੇ ਏਕਾਖਰ ਤੋਂ ‘ਮ’ਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭਗਵਾਨ ਨੀਲਲੋਹਿਤ—ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼ਿਵ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 62

सर्गकर्ता त्वकाराख्यो ह्य् उकाराख्यस्तु मोहकः मकाराख्यस् तयोर् नित्यम् अनुग्रहकरो ऽभवत्

‘ਅ’ਕਾਰ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਤੱਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਰਤਾ ਹੈ; ‘ਉ’ਕਾਰ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਤੱਤ ਮੋਹ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪਰ ‘ਮ’ਕਾਰ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਤੱਤ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਤ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 63

मकाराख्यो विभुर्बीजी ह्य् अकारो बीजमुच्यते उकाराख्यो हरिर्योनिः प्रधानपुरुषेश्वरः

‘ਮ’ਕਾਰ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਵਿਭੂ ਬੀਜੀ (ਬੀਜ-ਧਾਰਕ) ਹੈ; ‘ਅ’ਕਾਰ ਨੂੰ ਬੀਜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਉ’ਕਾਰ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਹਰੀ ਯੋਨੀ-ਰੂਪ ਹੈ—ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ।

Verse 64

बीजी च बीजं तद्योनिर् नादाख्यश् च महेश्वरः बीजी विभज्य चात्मानं स्वेच्छया तु व्यवस्थितः

ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਆਪ ਹੀ ਬੀਜੀ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੀਜ ਵੀ; ਉਸ ਬੀਜ ਦੀ ਯੋਨੀ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਨਾਦ’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਬੀਜੀ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 65

अस्य लिङ्गादभूद्बीजम् अकारो बीजिनः प्रभोः उकारयोनौ निक्षिप्तम् अवर्धत समन्ततः

ਇਸ ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਬੀਜ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਬੀਜਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ‘ਅਕਾਰ’। ਉਹ ਬੀਜ ‘ਉਕਾਰ’ ਰੂਪੀ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਫੈਲ ਗਿਆ।

Verse 66

सौवर्णमभवच्चाण्डम् आवेष्ट्याद्यं तदक्षरम् अनेकाब्दं तथा चाप्सु दिव्यमण्डं व्यवस्थितम्

ਫਿਰ ਉਹ ਆਦਿ, ਅਖੰਡ ਅਕਸ਼ਰ ਤੱਤ ਢੱਕਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੁਵਰਨਮਈ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਬਣਿਆ। ਅਨੇਕ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉਹ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਮੰਡਲ ਵਾਂਗ ਸਥਿਤ ਰਿਹਾ।

Verse 67

ततो वर्षसहस्रान्ते द्विधा कृतमजोद्भवम् अण्डम् अप्सु स्थितं साक्षाद् आद्याख्येनेश्वरेण तु

ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਆਦਿ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਅਜ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਸਵਯੰਭੂ ਅੰਡ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 68

तस्याण्डस्य शुभं हैमं कपालं चोर्ध्वसंस्थितम् जज्ञे यद्द्यौस्तदपरं पृथिवी पञ्चलक्षणा

ਉਸ ਅੰਡ ਦਾ ਸ਼ੁਭ, ਸੁਵਰਨਮਈ ਉੱਪਰੀ ਖੋਲ ‘ਦ੍ਯੌਃ’ (ਸਵਰਗ) ਬਣਿਆ; ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਪੰਜ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਵਜੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 69

तस्मादण्डोद्भवो जज्ञे त्व् अकाराख्यश्चतुर्मुखः स स्रष्टा सर्वलोकानां स एव त्रिविधः प्रभुः

ਉਥੋਂ ਅੰਡ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ‘ਅਕਾਰ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਚਤੁਰਮੁਖ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਜਨਮਿਆ। ਉਹੀ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 70

एवमोमोमिति प्रोक्तम् इत्याहुर्यजुषां वराः यजुषां वचनं श्रुत्वा ऋचः सामानि सादरम्

“ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਓਂ, ਓਂ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ”—ਯਜੁਸ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਪਕਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਯਜੁਸ-ਵਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਿਚਾਂ ਅਤੇ ਸਾਮਗਾਨ ਭੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਗਏ।

Verse 71

एवमेव हरे ब्रह्मन्न् इत्याहुः श्रुतयस्तदा ततो विज्ञाय देवेशं यथावच्छ्रुतिसंभवैः

“ਹਾਂ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ—ਹੇ ਹਰੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ!” ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਜਨਿਤ ਵੇਦ-ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੇਵੇਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ ਲਿਆ।

Verse 72

मन्त्रैर्महेश्वरं देवं तुष्टाव सुमहोदयम् आवयोः स्तुतिसंतुष्टो लिङ्गे तस्मिन्निरञ्जनः

ਉਸ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਰਮ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਿਰੰਜਨ ਪ੍ਰਭੂ ਉਸੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।

Verse 73

दिव्यं शब्दमयं रूपम् आस्थाय प्रहसन् स्थितः अकारस्तस्य मूर्धा तु ललाटं दीर्घमुच्यते

ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਬਦਮਯ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਮੁਸਕਰਾਂਦੇ ਹੋਏ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਉਸ (ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪ) ਵਿੱਚ ‘ਅ’ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸਿਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਮਾ ਲਲਾਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਲ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 74

इकारो दक्षिणं नेत्रम् ईकारो वामलोचनम् उकारो दक्षिणं श्रोत्रम् ऊकारो वाममुच्यते

‘ਇ’ ਅੱਖਰ ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ‘ਈ’ ਖੱਬੀ ਅੱਖ। ‘ਉ’ ਸੱਜਾ ਕੰਨ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਊ’ ਖੱਬਾ ਕੰਨ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 75

ऋकारो दक्षिणं तस्य कपोलं परमेष्ठिनः वामं कपोलम् ॠकारो ऌ ॡ नासापुटे उभे

਋ਕਾਰ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸੱਜਾ ਗੱਲ੍ਹ ਹੈ; ౠਕਾਰ ਖੱਬਾ ਗੱਲ੍ਹ ਹੈ; ਅਤੇ ਌ ਤੇ ౡ—ਦੋਵੇਂ ਨਾਸਾ-ਛਿਦ੍ਰ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਖਰ ਬੰਧਨਾਤੀਤ ਪਤੀ-ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅੰਗ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 76

एकारम् ओष्ठमूर्द्ध्वश् च ऐकारस्त्वधरो विभोः ओकारश् च तथौकारो दन्तपङ्क्तिद्वयं क्रमात्

ਏਕਾਰ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਉੱਪਰਲਾ ਹੋਠ ਹੈ; ਐਕਾਰ ਹੇਠਲਾ ਹੋਠ। ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਓਕਾਰ ਅਤੇ ਔਕਾਰ ਉਸ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਤਾਰਾਂ ਹਨ—ਇਉਂ ਸ਼ਿਵਾਂਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 77

अमस्तु तालुनी तस्य देवदेवस्य धीमतः कादिपञ्चाक्षराण्यस्य पञ्च हस्तानि दक्षिणे

ਉਸ ਧੀਮਾਨ ਦੇਵਾਦਿਦੇਵ ਦੇ ਤਾਲੂ ਆਦਿ ਭਾਗ ‘ਅ’ ਰੂਪ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਣੇ ਜਾਣ। ‘ਕ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਪੰਜ ਅੱਖਰ ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਪੰਜ ਹੱਥ ਹਨ—ਮੰਤਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਜਗਤ-ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਪਤੀ-ਸ਼ਿਵ।

Verse 78

चादिपञ्चाक्षराण्येवं पञ्च हस्तानि वामतः टादिपञ्चाक्षरं पादस् तादिपञ्चाक्षरं तथा

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਚ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਪੰਜ ਅੱਖਰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਪੰਜ ਹੱਥ ਹਨ। ‘ਟ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਪੰਜ ਅੱਖਰ ਪੈਰ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਤ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਪੰਜ ਅੱਖਰ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ—ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮੰਤਰ-ਦੇਹ ਦੀ ਵਿਨਿਆਸ ਹੈ।

Verse 79

पकारमुदरं तस्य फकारः पार्श्वमुच्यते बकारो वामपार्श्वं वै भकारं स्कन्धमस्य तत्

ਉਸ ਲਿੰਗ-ਮੰਤਰ-ਦੇਹ ਵਿੱਚ ‘ਪ’ ਉਸ ਦਾ ਉਦਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ‘ਫ’ ਉਸ ਦਾ ਪਾਸਾ; ‘ਬ’ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਖੱਬਾ ਪਾਸਾ; ਅਤੇ ‘ਭ’ ਉਸ ਦਾ ਸਕੰਧ (ਕੰਧਾ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 80

मकारं हृदयं शंभोर् महादेवस्य योगिनः यकारादिसकारान्तं विभोर्वै सप्त धातवः

‘ਮ’ ਅੱਖਰ ਸ਼ੰਭੂ—ਮਹਾਦੇਵ, ਪਰਮ ਯੋਗੀ—ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਯ’ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ‘ਸ’ ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰ ਉਸ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸੱਤ ਧਾਤੁ-ਤੱਤ ਹਨ।

Verse 81

हकार आत्मरूपं वै क्षकारः क्रोध उच्यते तं दृष्ट्वा उमया सार्धं भगवन्तं महेश्वरम्

‘ਹ’ ਅੱਖਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਆਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਕ੍ਸ਼’ ਅੱਖਰ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ…

Verse 82

प्रणम्य भगवान् विष्णुः पुनश्चापश्यदूर्द्ध्वतः ओङ्कारप्रभवं मन्त्रं कलापञ्चकसंयुतम्

ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਫਿਰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ ਅਤੇ ਓੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਪੰਜ ਕਲਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 83

शुद्धस्फटिकसंकाशं सुभाष्टत्रिंशदक्षरम् मेधाकरम् अभूद्भूयः सर्वधर्मार्थसाधकम्

ਉਹ ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧ ਸਫਟਿਕ ਵਾਂਗ ਚਮਕਿਆ—ਅਠੱਤੀ (38) ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁਭ (ਮੰਤ੍ਰ/ਸਰੂਪ), ਮੇਧਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਧਰਮ ਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਸਾਧਨ।

Verse 84

गायत्रीप्रभवं मन्त्रं हरितं वश्यकारकम् चतुर्विंशतिवर्णाढ्यं चतुष्कलमनुत्तमम्

ਗਾਇਤਰੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਹਰਿਤ ਵਰਣ ਅਤੇ ਵਸ਼੍ਯਕਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਚੌਵੀ (24) ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਚਤੁਸ਼ਕਲਾ-ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਅਨੁੱਤਮ ਹੈ।

Verse 85

अथर्वमसितं मन्त्रं कलाष्टकसमायुतम् अभिचारिकमत्यर्थं त्रयस्त्रिंशच्छुभाक्षरम्

ਤਦਨੰਤਰ ਉਹ ਅਥਰਵਣ-ਸੰਬੰਧੀ ‘ਅਸਿਤ’ ਮੰਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਅੱਠ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਭਿਚਾਰ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤਿਅੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ, ਅਤੇ ਤੇਤੀਹ ਸ਼ੁਭ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ।

Verse 86

यजुर्वेदसमायुक्तं पञ्चत्रिंशच्छुभाक्षरम् कलाष्टकसमायुक्तं सुश्वेतं शान्तिकं तथा

ਯਜੁਰਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ, ਪੈਂਤੀਹ ਸ਼ੁਭ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਅੱਠ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ—ਇਹ ਮੰਤਰ ਅਤਿ ਸ਼ੁੱਧ-ਸ਼ਵੈਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਿਕਾਰਕ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੈ।

Verse 87

त्रयोदशकलायुक्तं बालाद्यैः सह लोहितम् सामोद्भवं जगत्याद्यं वृद्धिसंहारकारणम्

ਤੇਰਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਬਾਲ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਸਮੇਤ, ਲਾਲ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਇਹ ਸਵਯੰਭੂ—ਜਗਤ ਦਾ ਆਦਿ ਤੱਤ ਬਣ ਕੇ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ।

Verse 88

वर्णाः षडधिकाः षष्टिर् अस्य मन्त्रवरस्य तु पञ्च मन्त्रांस् तथा लब्ध्वा जजाप भगवान् हरिः

ਇਸ ਉੱਤਮ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਛਿਆਸਠ ਵਰਣ ਹਨ। ਅਤੇ ਪੰਜ ਮੰਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕੀਤਾ।

Verse 89

अथ दृष्ट्वा कलावर्णम् ऋग्यजुःसामरूपिणम् ईशानमीशमुकुटं पुरुषास्यं पुरातनम्

ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਰਿਗ-ਯਜੁਹ-ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਈਸ਼ਾਨ ਨੂੰ, ਈਸ਼ਵਰਤਾ ਦੇ ਮੁਕੁਟਧਾਰੀ ਨੂੰ, ਪੁਰੁਸ਼-ਰੂਪ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਉਸ ਪੁਰਾਤਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 90

अघोरहृदयं हृद्यं वामगुह्यं सदाशिवम् सद्यः पादं महादेवं महाभोगीन्द्रभूषणम्

ਅਘੋਰ ਉਸਦਾ ਹਿਰਦਾ ਹੈ—ਸਦਾ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਪ੍ਰਿਯ। ਵਾਮ ਉਸਦਾ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਹੈ—ਆਪ ਸਦਾਸ਼ਿਵ। ਅਤੇ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਉਸਦੇ ਚਰਨ ਹਨ—ਮਹਾਦੇਵ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਨਾਗੇੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਭੂਸ਼ਣ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 91

विश्वतः पादवदनं विश्वतो ऽक्षिकरं शिवम् ब्रह्मणो ऽधिपतिं सर्गस्थितिसंहारकारणम्

ਮੈਂ ਉਸ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜਿਸਦੇ ਚਰਨ ਤੇ ਮੁਖ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ, ਜਿਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਹੱਥ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ; ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਸੰਹਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ-ਤੱਤ ਹੈ।

Verse 92

तुष्टाव पुनरिष्टाभिर् वाग्भिर् वरदमीश्वरम्

ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ—ਪ੍ਰਿਯ ਤੇ ਮੰਗਲ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ, ਭਗਤੀ-ਭਰੇ ਸਤੁਤੀ-ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ।