Mandala 6

Sukta 1

Sukta 6.1

છઠ્ઠા મંડળનું આ આરંભિક સૂક્ત અગ્નિને પ્રેરિત ધી (પ્રજ્ઞા)ને સૌપ્રથમ જગાડનાર અને યજ્ઞને અસરકારક બનાવનાર અદ્ભુત હોતૃ તરીકે આવાહન કરે છે. તે અગ્નિના અપ્રતિહત બળ અને લોકોને દિવ્ય ઋત તરફ દોરી જતું તેજસ્વી નેતૃત્વ સ્તુતે છે; અને અંતે “રાજસી” અગ્નિને બહુરૂપ, પ્રચુર ધન અને કલ્યાણ આપવા પ્રાર્થના કરે છે.

13 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for RV 6.1) | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 2

Sukta 6.2

ઋગ્વેદ 6.2 અગ્નિનું સંક્ષિપ્ત સૂક્ત છે, જેમાં તેને સ્થિર વસેલા ગૃહનો અધિપતિ અને યશ (શ્રવસ) તથા સમૃદ્ધિ (પુષ્ટિ) વધારતી તેજસ્વી શક્તિ તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે. તેમાં તેની દૃશ્ય શક્તિ—ધુમાડો અને જ્વાળાઓ આકાશ તરફ ઊંચે ચઢે છે—નું પ્રશંસન છે. અંતે, ઉપાસક વિશે દેવોમાં અગ્નિ શુભ રીતે બોલે અને વૈર, પાપ તથા દુર્ભાગ્ય પાર કરાવી કલ્યાણ અને સુરક્ષિત નિવાસ સુધી દોરી જાય એવી પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.

11 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for RV 6.2) | Devata: Agni

Chandas: Gāyatrī (likely; RV 6.2 is predominantly gāyatrī-style short verses)

Sukta 3

Sukta 6.3

આ સૂક્ત ઋત (બ્રહ્માંડિય સત્ય/વ્યવસ્થા)ના રક્ષક અને તેના સજીવ સ્વરૂપ તરીકે અગ્નિની સ્તુતિ કરે છે. તે સાધકને “વિસ્તૃત પ્રકાશ” તરફ દોરી જતી શક્તિ છે અને મર્ત્યને સંકોચક દુઃખ-કષ્ટોથી રક્ષે છે. અગ્નિનું વર્ણન રાત્રિમાં પક્ષી સમે ઝડપથી ગતિ કરનાર તેજસ્વી બળ તરીકે અને સ્તુતિગીતોથી બળ પામેલી વીજળી જેવી દીપ્તિ તરીકે પણ થાય છે. મિત્ર–વરુણ સાથે સુસંગત રીતે કાર્ય કરીને તે વ્યવસ્થા અને સુરક્ષા જાળવે છે.

8 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya | Devata: Agni (with Mitra-Varuṇa invoked as allied powers)

Chandas: Trishtubh (probable; verify)

Sukta 4

Sukta 6.4

આ સૂક્ત અગ્નિને હોતૃ અને ‘દેવતાતા’ (યજ્ઞવિધિમાં દેવતાઓને તેમના સ્થાન પર સ્થાપિત કરનાર) તરીકે આવાહન કરે છે. મનુ—યજ્ઞના આદર્શ સ્થાપક—માટે અગ્નિએ જેમ પૂર્વે કાર્ય કર્યું તેમ જ વર્તમાન યજમાનો માટે પણ કરે એવી પ્રાર્થના છે. અગ્નિ ઝડપી અને અજેય તરીકે સ્તુત છે—રાત્રિઓમાં પણ ગતિમાન રહી, શત્રુત્વકારી શક્તિઓને (અરાતિ) પછાડીને, ઉપાસકોને ભક્ષક ન બને એવા, સુરક્ષિત માર્ગે દોરી જાય છે. સૂક્ત અંતે દુઃખ-કષ્ટમાંથી રક્ષણ, ગાયકોએ માટે ઉદાર આશીર્વાદ, અને વીર સંતાન સાથે દીર્ઘ આયુષ્ય માટેની પ્રાર્થનાથી પૂર્ણ થાય છે.

8 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) | Devata: Agni (Hotṛ, deva-tātā)

Chandas: Trishtubh (typical for Agni hymns in this section)

Sukta 5

Sukta 6.5

આ સંક્ષિપ્ત અગ્નિ-સૂક્ત “બળપુત્ર” અગ્નિને યુવાન, સત્યનિષ્ઠ પુરોહિત તરીકે આવાહન કરે છે; તે જાગૃત થઈ સર્વ ઇચ્છનીય ધનોને પ્રેરિત કરે છે એમ કહે છે. દૂરના તથા આંતરિક આક્રમણકારોને દહન કરીને ઉપાસકોનું રક્ષણ કરવા અગ્નિને પ્રાર્થના કરે છે. અંતે, ઇચ્છાસિદ્ધિ, વીર પુત્રો સાથેનું ધન, વિજયશક્તિ (વાજ), અને અગ્નિની અક્ષય મહિમા પ્રાપ્ત થવાની પુનઃપુનઃ અભિલાષાઓ સાથે સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.

7 mantras | Devata: Agni

Sukta 6

Sukta 6.6

આ સૂક્ત “બળનો પુત્ર” એવા અગ્નિને દિવ્ય હોતૃ તરીકે આવાહન કરે છે—જે ઉપાસનાનો માર્ગ ખોલે છે અને યજમાનને અંધકારમાંથી પ્રકાશમય ઋત-વ્યવસ્થામાં લઈ જાય છે. અગ્નિનું સ્તવન તેજસ્વી, શુદ્ધિકારક શક્તિ તરીકે થાય છે; તેની ઊર્જાઓ પૃથ્વીના ક્ષેત્રને “હળ ચલાવી” તૈયાર કરે છે, યજ્ઞવિધિને આગળ ધપાવે છે અને તેના પ્રકાશને વિસ્તારે છે. સૂક્તનો પર્યવસાન આંતરિક જાગૃતિ (ચિત્ર-ચિતયંતમ્) માટે, તેમજ ગાયક અને સમુદાય માટે ઝળહળતું, વીરતાભર્યું ધન અને રક્ષણ માગવામાં થાય છે.

7 mantras | Devata: Agni

Sukta 7

Sukta 6.7

આ સૂક્ત વૈશ્વાનર અગ્નિનું સ્તવન કરે છે—ઋત (કોસ્મિક વ્યવસ્થા)માંથી જન્મેલો, સર્વવ્યાપી અગ્નિ; “સ્વર્ગનું શિર” તરીકે સ્થાપિત અને પૃથ્વી પર માર્ગદર્શક શક્તિરૂપે કાર્ય કરનાર. તેમાં અગ્નિને દ્રષ્ટા-રાજા અને જનસમુદાયોનો “અતિથિ” તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે; તે અર્પણોને મધ્યસ્થ બની પહોંચાડે છે, તેજસ્વી લોકધામોનું વિસ્તરણ કરે છે અને અમરત્વનું રક્ષણ કરે છે—જેથી દેવો અને મનુષ્યો જીવન, વ્યવસ્થા અને રક્ષણમાં સહભાગી બની શકે.

7 mantras | Devata: Agni Vaiśvānara

Chandas: Trishtubh (probable; requires metrical verification)

Sukta 8

Sukta 6.8

આ સૂક્ત અગ્નિને વૈશ્વાનર અને જાતવેદસ—સર્વવ્યાપી અગ્નિ, સર્વ જન્મોને જાણનાર અને યજ્ઞને વહન કરનાર—રૂપે સ્તુતિ કરે છે. તેમાં તેની લાલિમાયુક્ત તેજસ્વી શક્તિ અને યજ્ઞસભામાં ઝડપથી ઉપસ્થિત થવાની ક્ષમતા ઉજાગર થાય છે. માતરિશ્વને દૂરના લોકમાંથી અગ્નિને લાવ્યો હતો એવી પુરાકથા સ્મરીને, અગ્નિદેવ સમુદાયનું, તેના નેતાઓનું અને યજમાન/દાનદાતાઓનું રક્ષણ કરે તથા તેમને જોખમો પાર કરીને સુરક્ષિત રીતે પાર ઉતારે એવી પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.

7 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) (traditional for RV 6.8) | Devata: Agni Vaiśvānara / Jātavedas

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 9

Sukta 6.9

આ સૂક્ત વૈશ્વાનર અગ્નિ—સર્વવ્યાપી અગ્નિ—ની સ્તુતિ કરે છે. તે રાજા સમાન જન્મે છે અને પોતાના તેજથી અંધકાર અને પ્રકાશમય દિવસોને અલગ કરી તેમને ક્રમબદ્ધ કરે છે. મર્ત્યોમાં જ “અમર પ્રકાશ” પ્રગટ કરનાર, આંતરિક તથા બાહ્ય અંધકાર દૂર કરનાર, પ્રથમદર્શી હોતૃ તરીકે અગ્નિ પ્રશંસિત છે. અંતે સૂક્ત રક્ષણ અને ઉન્નતિ માટેની પ્રાર્થનાથી પૂર્ણ થાય છે; અંધકારમાં સ્થિત અગ્નિ સમક્ષ દેવતાઓ પણ નમન કરે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે.

7 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) (traditional for RV 6.9) | Devata: Agni Vaiśvānara

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 10

Sukta 6.10

આ સૂક્ત યજ્ઞના અગ્રસ્થાને અગ્નિ જાતવેદસને તેજસ્વી માર્ગદર્શક તરીકે સ્થાપે છે—જે વિધિનો માર્ગ શુદ્ધ કરીને સુગમ બનાવે છે અને પ્રાર્થનાઓને સુરક્ષિત રીતે આગળ વહન કરે છે. દૂરથી દેખાતા શુદ્ધિકર્તા તરીકે અગ્નિની સ્તુતિ થાય છે; તેની જ્વાળા ‘અંધકારમય પથ’ને પ્રકાશમય માર્ગમાં ફેરવે છે, વૈર‑વિરોધને દૂર કરે છે અને ઇળા (યજ્ઞસમૃદ્ધિ તથા પ્રેરિત પોષણ)ને પોષે છે. હેતુ માત્ર વિધિની સિદ્ધિ—અર્પણયાત્રા અખંડ રહે—એ જ નથી; પરંતુ આંતરિક વિજય પણ છે: અંધકાર પર પ્રકાશ, શત્રુતા પર સૌહાર્દ, દીર્ઘ આયુષ્ય અને કુલિન સંતાન માટે બળ.

7 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for RV 6.10) | Devata: Agni (Jātavedas)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 11

Sukta 6.11

ભરદ્વાજનું આ ટૂંકું ત્રિષ્ટુભ્ સ્તોત્ર આંતરપ્રેરિત હોતૃ એવા અગ્નિને મરુત સમી તાકાતથી યજ્ઞને આગળ ધપાવવા અને સહયોગી દેવતાઓને અર્પણ તરફ આકર્ષવા માટે પ્રેરિત કરે છે. તે અગ્નિના સ્વયંપ્રકાશિત, સર્વવ્યાપી તેજનું સ્તવન કરે છે અને પ્રાર્થના કરે છે કે “દેવતાઓ સાથે” પ્રજ્વલિત થયેલો અગ્નિ સમૃદ્ધિ આપે તથા ઉપાસકોને દુઃખ અને સંકટ/ભયથી પર પાર ઉતારવામાં સહાય કરે.

6 mantras | Rishi: Bharadvāja | Devata: Agni (with invited deities: Mitra-Varuṇa, Aśvins, Dyāvā-Pṛthivī)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 12

Sukta 6.12

ભરદ્વાજનું આ ટૂંકું ત્રિષ્ટુભ સૂક્ત, ઘર-યજ્ઞવેદી પર બર્હિસ ઉપર આસનસ્થ રાજહોતૃ અગ્નિની સ્તુતિ કરે છે; તેની દૂર સુધી પહોંચતી જ્વાળા સૂર્યની જેમ પ્રસરે છે. ઉપાસકોના ઉત્સાહ સાથે અગ્નિ જાતવેદસ આગળ વધે, યજ્ઞને પકવીને પરિપૂર્ણ કરે, તેમને સમૃદ્ધિ તરફ દોરી જાય, અને હાનિકારક માર્ગો દૂર કરી સમુદાયને વીર સંતતિ સાથે પૂર્ણ આયુષ્ય સુધી ફૂલેફાલે એવી પ્રાર્થના કરે છે.

6 mantras | Rishi: Bharadvāja | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 13

Sukta 6.13

આ નાનું ત્રિષ્ટુભ સૂક્ત અગ્નિની સ્તુતિ કરે છે—જેનામાંથી સમૃદ્ધિ, વિજય, વરસાદ અને જળનો સુવ્યવસ્થિત પ્રવાહ જેવી સર્વ મંગલ શક્તિઓ બહાર ફેલાય છે એવો તે મૂળસ્રોત છે. સ્તુતિગીતો અને યજ્ઞાર્પણ દ્વારા વેદી પર અગ્નિ સુધી પહોંચનાર મર્ત્યને સફળતા માટેનું દરેક “દ્વાર/ઉઘાડ” (વારા) પ્રાપ્ત થાય છે; અન્ન, ધન અને સ્થિર ગૃહસમૃદ્ધિ સહિત સર્વ લાભ મળે છે—એવું સૂક્ત ભારપૂર્વક કહે છે. અંતે સંતાન, વંશપરંપરાની સતતતા અને યોગ્ય રીતે અર્પિત સ્તુતિથી પ્રાપ્ત થતી પૂર્ણતા (પૂર્તિ) માટે સીધી પ્રાર્થના સાથે સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.

6 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for 6.13) | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 14

Sukta 6.14

આ સંક્ષિપ્ત અગ્નિ-સૂક્ત શીખવે છે કે જે મર્ત્ય સાચા આશયથી અને પ્રેરિત વિચારથી અગ્નિની સેવા કરે છે, તે તેજસ્વી બને છે અને બળ, અન્નસમૃદ્ધિ તથા રક્ષણમાં આગળ વધે છે. અગ્નિની સ્તુતિ પ્રાચીન શક્તિ તરીકે થાય છે—આક્રમણ સહન કરનાર અડગ વીર આપનાર તરીકે, અને અન્ય દેવતાઓ સમક્ષ “અમારા માટે બોલી શકે” એવા મધ્યસ્થ તરીકે. સૂક્તનો અંત વારંવારની પ્રાર્થનાથી થાય છે: અમને કલ્યાણ અને સારા નિવાસ તરફ દોરી જજો, અને અગ્નિના સહાયથી દ્વેષ, કષ્ટ અને ખોટા માર્ગોને પાર કરાવી દો.

6 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (Mandala 6 attribution) | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh (probable; requires metrical confirmation)

Sukta 15

Sukta 6.15

આ સૂક્ત ઉષાકાળે જાગૃત થતો ગૃહનો “અતિથિ” અને સર્વ કુળોને નેતૃત્વ આપતો અધિપતિ તરીકે અગ્નિનું સ્તવન કરે છે; તે માનવ અર્પણોને અમર દેવો સુધી વહન કરે છે એમ ગાય છે. ભારદ્વાજ અગ્નિને સર્વજ્ઞ પુરોહિત તરીકે આવાહન કરે છે—યજ્ઞવિધિ અને અંતર્દૃષ્ટિ/વિવેક (વયુનાની) પરિપૂર્ણ કરવા વિનવે છે; ગૃહાગ્નિઓને દૃઢપણે સ્થાપિત કરવા અને સમુદાયની શક્તિ તથા ધર્મસંગત ઉન્મેષ/ઉત્સાહને વધુ તીક્ષ્ણ કરવા પ્રાર્થના કરે છે.

19 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya | Devata: Agni

Chandas: Jagatī (probable, given the longer line length; requires metrical confirmation)

Sukta 16

Sukta 6.16

ઋગ્વેદ ૬.૧૬ ભરદ્વાજનું અગ્નિ માટેનું સૂક્ત છે. તેમાં અગ્નિને સર્વવ્યાપક હોતૃ તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવી છે—જે યજ્ઞને સ્થાપે છે, મનુષ્યોને દેવો સાથે જોડે છે અને શત્રુત્વપૂર્ણ શક્તિઓને દૂર હાંકે છે. અગ્નિનું તેજસ્વી માર્ગદર્શન (સંદૃષ્ટિ), પોષણ અને ધનપ્રદ શક્તિ, તેમજ વૃત્રહનન અને રાક્ષસ-વિનાશક બળ—વિજય અને સમૃદ્ધિ માટે માર્ગને શુદ્ધ કરીને ખુલ્લો કરે છે—એવું તેમાં વર્ણવાયું છે.

48 mantras | Rishi: Bharadvāja | Devata: Agni

Chandas: Gāyatrī (3 pādas of 8 syllables typical; verify exact syllable count)

Sukta 17

Sukta 6.17

આ સૂક્ત ઇન્દ્ર માટેનું પ્રચંડ સોમ-આહ્વાન છે. તેમાં ઇન્દ્રને વજ્રધારી, વૃત્રનો ભેદક અને અવરોધમાં અટકાવેલી “ગાયો” (પ્રકાશ, કિરણો અને સમૃદ્ધિ)ને ખુલ્લી કરનાર તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે. જ્યારે દેવો પર દેવવિહિન/અધર્મીઓએ આક્રમણ કર્યું ત્યારે દેવોએ ઇન્દ્રને અગ્રપંક્તિમાં સ્થાપ્યો—આ વાતનું સ્મરણ થાય છે; અને ઉપાસકો માટે વિજય, બળ તથા દેવનિયત પરિપૂર્ણ સમૃદ્ધિની પ્રાર્થના થાય છે. અંતિમ પ્રાર્થના પુરાણિક વિજયને વર્તમાન આશામાં ફેરવે છે: યજ્ઞવિધિ દેવસ્થાપિત લાભ જીતે અને તે સ્થિર, વીર આનંદમાં પરિપક્વ બને.

15 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional attribution for RV 6.17; needs confirmation) | Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (high likelihood; requires verification)

Sukta 18

Sukta 6.18

ઋગ્વેદ ૬.૧૮ ભરદ્વાજનું ત્રિષ્ટુભ સ્તોત્ર છે, જે અજેય, વારંવાર આહ્વાન પામતા વિજયી ઇન્દ્રની સ્તુતિને વધુ પ્રબળ બનાવે છે. તેની શક્તિ આક્રમણોને તોડી નાખે છે અને કિલ્લેબંદ શત્રુઓને ધરાશાયી કરે છે. દૈત્યસ્વરૂપ વિરોધીઓ અને દૃઢ ગઢો પર ઇન્દ્રના નિર્ણાયક વિજયોનું સ્મરણ કરાવી, આ સ્તોત્ર તે વૈશ્વિક સામર્થ્યને યજમાનની વર્તમાન જરૂરિયાત તરફ વાળે છે—બળ, રક્ષણ, અને યજ્ઞ દ્વારા સતત નવેસરથી જન્મતી પવિત્ર વાણી (સ્તુતિ-વચન)નું સર્જન.

15 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for RV 6.18) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 19

Sukta 6.19

આ સૂક્ત ઇન્દ્રની સ્તુતિ કરે છે—તે કદી ન ક્ષીણ થતી, સર્વત્ર વ્યાપતી શક્તિ છે, જે ઉપાસકો તરફ વળી તેમની વીરશક્તિને વિસ્તારે છે. સમુદાયને રક્ષણ, સમૃદ્ધિ અને સંતાન–વંશપરંપરાની અવિચ્છિન્નતા મળે તે માટે, અવરોધ પર અવરોધ જીતતાં યુદ્ધવિજય અપાવનાર તેનો “મદ” (વિજયી ઉન્મેષ/ઉત્સાહ) લાવવા માટે પ્રાર્થના કરે છે.

13 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 20

Sukta 6.20

ઇન્દ્રને અર્પિત આ સૂક્ત યુદ્ધમાં તેની અપ્રતિહત શક્તિનું સ્તવન કરે છે; સર્પસમાન શત્રુઓ અને કિલ્લાબંધીવાળા દુર્ગોનું તેણે કરેલું ભંજન-વિનાશ, તેમજ ઉદાર યજમાનોનું તેણે કરેલું રક્ષણ સ્મરે છે. કવિના લોકો માટે ઇન્દ્ર ‘પૃથ્વી પર આકાશ જેટલી’ વિશાળ સમૃદ્ધિ—ધન, ગાયો-ઢોર અને ઉપજાઉ ખેતરો—વરસાવે એવી પ્રાર્થના કરે છે. સોમ પિડીને સ્તુતિ અર્પણ કરનારાઓને વૃત્રહનન અને શત્રુદમન જેવા ઇન્દ્રના વૈશ્વિક વિજય સ્પષ્ટ ભૌતિક સમૃદ્ધિરૂપે પ્રાપ્ત થાય છે—એવો સંબંધ આ મંત્રો બાંધે છે.

13 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (trad.) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 21

Sukta 6.21

આ સૂક્ત શક્તિશાળી હવિષ્ય અર્પણો અને રથસ્થ પ્રેરણાઓ (ધીઃ) દ્વારા ઇન્દ્રને આવાહન કરે છે. તેને સદાય યુવાન, અક્ષય શક્તિ તરીકે સ્તુતિ કરીને, વિશાળ ધન અને વિજય આપનાર તરીકે વખાણે છે. તે શત્રુત્વપૂર્ણ શક્તિઓ (રક્ષસ્)નો સામનો કરે છે અને વજ્રધારી, પ્રાચીન સહાયક ઇન્દ્રને તેમને દૂર હાંકી કાઢવા પ્રાર્થના કરે છે. અંતે એક વ્યવહારુ પ્રાર્થના સાથે સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે: માર્ગનિર્માતા અને નેતા તરીકે ઇન્દ્ર જાગૃત થાઓ; સહેલા તેમજ કઠિન માર્ગોથી ઉપાસકોને બળ અને સમૃદ્ધિ (વાજ) સુધી પહોંચાડો.

12 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) (traditional ascription for RV 6.21 within Mandala 6) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 6.21; Mandala 6 Indra hymns predominantly Triṣṭubh)

Sukta 22

Sukta 6.22

આ સૂક્ત સર્વત્ર આવાહનયોગ્ય એવા ઇન્દ્રની સ્તુતિ કરે છે—તે સત્યસ્વરૂપ, વૃષભસમાન પરાક્રમી, અને અનેક પ્રભાવશાળી માયાશક્તિઓ (માયાઃ)નો અધિપતિ છે. અચળ લાગતું પણ ભેદી નાખવું અને બંધાયેલને મુક્ત કરવું જેવી તેની અપ્રતિહત કૃત્યોનું સ્મરણ કરે છે; ત્યારબાદ યજ્ઞમાં, નિયુત્‌ (યુક્ત શક્તિઓ/વાહનબળ) સાથે ઇન્દ્રને આવવા માટે સીધું આમંત્રણ આપે છે. યજ્ઞમાં રક્ષા, વિજય અને વરદાનપ્રાપ્તિ માટે સ્તવન તથા વિધિસંમત આવાહન—આ જ તેનો હેતુ છે.

11 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable; needs verification)

Sukta 23

Sukta 6.23

આ સૂક્ત સદા સચેત બલના અધિપતિ ઇન્દ્રની સ્તુતિ કરે છે. સોમપિષણ (સોમ દબાવવાની ક્રિયા) અને ભારદ્વાજ ઋષિઓના પ્રેરિત સ્તોત્રો તરફ તે આકર્ષાય છે એમ કહે છે. તે પોતાના પિંગળ અશ્વો સાથે આવે, વજ્ર ધારણ કરે, અને ઉપાસકોને શાંતિદાયક સમૃદ્ધિ, રક્ષણ તથા ‘સર્વકામ્ય’ એવી સર્વઇચ્છિત સમૃદ્ધિ અર્પે એવી પ્રાર્થના કરે છે.

10 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 24

Sukta 6.24

ઋગ્વેદ ૬.૨૪ ભરદ્વાજનું ત્રિષ્ટુભ છંદનું સૂક્ત છે, જેમાં સોમપાન કરનાર, વાણીમાં પ્રકાશ પાથરનાર રાજા ઇન્દ્રની સ્તુતિ થાય છે. સ્તોત્રો અને યજ્ઞથી પ્રેરિત થઈ ઇન્દ્ર બળ, વિજય અને રક્ષણ આપે—એવી પ્રાર્થના તેમાં છે. પર્વતમાંથી ફાટી નીકળતા જળની જેમ ઇન્દ્રની છલકાતી શક્તિનું વર્ણન કરીને, અંતે ઘરમા પણ અને અરણ્યમાં પણ નેતા તથા ઉપાસકોનું રક્ષણ કરવાનું સીધું પ્રાર્થન થાય છે, જેથી તેઓ વીર સંતાન સાથે દીર્ઘ આયુષ્યે જીવે.

10 mantras | Rishi: Bharadvāja | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 6.24)

Sukta 25

Sukta 6.25

આ સૂક્ત ભારદ્વાજનું ઇન્દ્ર પ્રત્યેનું સ્તુતિ-આહ્વાન છે: અપરાજેય વૃત્રહંતા ઇન્દ્રની પ્રશંસા કરીને, તેની સહાયનો દરેક સ્તર—નજીક કે દૂર, ઊંચો કે નીચો—સંઘર્ષમાં ઉપાસકોને પાર ઉતારે એવી પ્રાર્થના કરે છે. તે સર્વ જીવો પર ઇન્દ્રની અજેયતા અને સર્વોચ્ચતાનું ગાન કરે છે અને શત્રુભાવવાળી, ‘અદેવસદૃશ’ શક્તિઓને વશ કરવા વિનવે છે, જેથી ગાયકોએ સુરક્ષિત, વિશાળ ઉષાઓ અને દીર્ઘકાળ ટકતી સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે.

9 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 26

Sukta 6.26

આ સૂક્ત યુદ્ધમય અને રક્ષણાત્મક રીતે ઇન્દ્રનું આવાહન કરે છે. વિજય માટે પ્રજાઓ એકત્ર થાય તે “નિર્ણાયક દિવસે” ભારદ્વાજ ગાયકની વાણી સાંભળી ઇન્દ્રે પ્રચંડ સહાય આપવી એવી પ્રાર્થના છે. શંબરનો વધ અને દિવોદાસનું રક્ષણ જેવા ઇન્દ્રના પ્રમાણિત પરાક્રમોને સ્મરીને, એ જ વર્તમાન સહાયનો આધાર છે એમ કહી, યજમાનોને બળ, ગોસંપત્તિ/ધન અને સર્વભૌમ અધિકાર જીતાડવા વિનંતી કરે છે.

8 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 27

Sukta 6.27

આ સૂક્ત ઇન્દ્રની મત્ત કરાવતી મહિમાના રહસ્યને તપાસે છે—સોમપ્રેરિત ઉલ્લાસ અને મિત્રતા તેને યુદ્ધમાં નિર્ણાયક વિજય કેવી રીતે અપાવે છે તે દર્શાવે છે. પછી શેષ અને વૃચીવંત જેવા શત્રુઓના વધ સહિતના સ્પષ્ટ વીરકૃત્યોનું સ્મરણ કરાવે છે. અંતે યાજ્ઞિક–પુરોહિતી પરિસરમાં રાજપોષકો ઉદાર દક્ષિણા આપે છે એવો પ્રસંગ આવે છે અને ઇન્દ્રની શક્તિને સમૃદ્ધિ, વૈભવ અને આશ્રયદાતૃત્વ સાથે જોડે છે.

8 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya lineage; traditional attribution for much of Maṇḍala 6) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable; RV 6.27 predominantly Triṣṭubh)

Sukta 28

Sukta 6.28

ઋગ્વેદ 6.28નું ભરદ્વાજનું પ્રસિદ્ધ ગો-સૂક્ત ગાયો ગોષ્ઠમાં (ગૌશાળા/વાડામાં) સુખપૂર્વક આવી સ્થિર થાય તેવી આશીર્વાદવાણી કરે છે અને તેમને સમૃદ્ધિ, આનંદ અને વૃદ્ધિનું સ્ત્રોત કહી સ્તુતિ કરે છે. ગાયોને શુભ, અનેકરૂપ, સંતાનદાયિની શક્તિઓ તરીકે—ઉષા જેવી તેજસ્વિતા અને ઇન્દ્રના પરાક્રમ સાથે જોડીને—તેમનું દૂધ, પ્રજનનશક્તિ અને રક્ષણ સતત ગૃહને અને યજ્ઞને પોષે તેવી પ્રાર્થના કરે છે.

8 mantras | Rishi: Bharadvāja (traditional for Maṇḍala 6; this hymn is the famous Go-sūkta in Book 6) | Devata: Go (Cows) / associated with Indra and Uṣas (symbolic powers of light and increase)

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 6.28.1)

Sukta 29

Sukta 6.29

આ સંક્ષિપ્ત ત્રિષ્ટુભ સ્તોત્ર ઉપાસકોને ઇન્દ્ર તરફ વિશ્વસનીય મિત્ર (સખા) અને મહાન ઉપકારક તરીકે વાળે છે; રક્ષણ માટે અને વિસ્તૃત સહાય માટે તેને આહ્વાન કરે છે. તે ઇન્દ્રની સ્તુતિને સોમયજ્ઞના પરિપ્રેક્ષ્યમાં—પિછોડેલો સોમ, તૈયાર અન્ન, અને ગવાયેલા ઉક્થો—સ્થાપે છે; જેથી વિધિ જ ઇન્દ્રની અજેય શક્તિનું માધ્યમ બની અવરોધો (વૃત્રો) તોડી નાખે અને શત્રુત્વપૂર્ણ બળોને (દસ્યુઓ) વશ કરે છે.

6 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (Mandala 6 default attribution) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 30

Sukta 6.30

આ સંક્ષિપ્ત ઇન્દ્રસૂક્ત દેવની સતત વધતી જતી વીરશક્તિ અને ધન તથા સમૃદ્ધિ વહેંચવામાં કદી ન ખૂટતી ઉદારતાનું સ્તવન કરે છે. પર્વત ભેદવો, અવરોધિત જળોને મુક્ત કરવું અને લોકોની સ્થાપના કરવી—ઇન્દ્રના આવા વિશ્વકર્મોનું સ્મરણ કરાવી, ઉપાસકને સ્થિરતા, વિજય અને પ્રચુરતા માં ભાગ મળે એવી કામના કરે છે.

5 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (RV 6.30 Indra hymn) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 31

Sukta 6.31

આ સંક્ષિપ્ત ઇન્દ્રસૂક્ત ઇન્દ્રને ધનસંપત્તિના એકમાત્ર સ્વામી તરીકે, અને પ્રજાઓને પોતાના હાથમાં ધારણ કરનાર તરીકે સ્તુતિ કરે છે; ઘર, જળ, સંતાન અને સૂર્યમાં સર્વત્ર તેની પ્રશંસા થાય છે એમ કહે છે. કૂત્સ સાથે શુષ್ಣ તથા અન્ય અવરોધક શત્રુઓ પર મેળવેલા તેના વીર વિજયોને—ગાયો/પ્રકાશની શોધમાં થયેલા સંઘર્ષને—સ્મરે છે. અંતે, ઇન્દ્રને પોતાના રથ પર આરોહણ કરીને વિશાળ માર્ગોથી આવવા અને ઉપાસકનો આહ્વાન અસરકારક રીતે સંભળાય એવું કરવા પ્રાર્થના કરે છે.

5 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (RV 6.31 Indra hymn) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 32

Sukta 6.32

ભરદ્વાજનું આ સંક્ષિપ્ત ત્રિષ્ટુભ સ્તોત્ર નવી રીતે ઘડાયેલી વાણીથી ઇન્દ્રની સ્તુતિ કરે છે. વજ્રધારી (વજ્રિન) અને દુર્ગભેદક (પુરંદર) તરીકે તેની અપ્રતિહત શક્તિનું ગાન કરે છે. પ્રેરિત ઋષિઓ અને અગ્નિવહન કરનારા યાજકો સાથે પ્રાપ્ત થયેલી ઇન્દ્રની વિજયગાથાનું સ્મરણ કરાવે છે અને અંતે જળોના મુક્તિ/પ્રાપ્તિમાં પરિપૂર્ણ થાય છે—જે જીવન, ફળદ્રુપતા અને અવરોધરહિત સિદ્ધિનું પ્રતીક છે.

5 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 33

Sukta 6.33

ઇન્દ્રને અર્પિત આ સંક્ષિપ્ત ત્રિષ્ટુભ સ્તુતિમાં દેવ પાસે તેની સર્વાધિક શક્તિશાળી ‘મદ’ (વીરતા જગાવતો, ઉત્સાહદાયક પરાક્રમી ઉલ્લાસ) આપવા વિનંતી છે, જે વિજય, સમૃદ્ધિ અને યોગ્ય ભોગવટા શક્ય બનાવે છે. યુદ્ધમાં અવરોધ ઊભા કરનાર શક્તિઓનો ઇન્દ્રે નિર્ણાયક સંહાર કર્યો હતો તે સ્મરીને, અંતે માત્ર તાત્કાલિક જરૂરિયાતોમાં જ નહીં પરંતુ ‘પાર’—દૂરની, પ્રકાશમય સ્વર્ગીય અવસ્થામાં પણ—તેના રક્ષણ માટે પ્રાર્થના સાથે સ્તુતિ પૂર્ણ થાય છે.

5 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 34

Sukta 6.34

આ સંક્ષિપ્ત ત્રિષ્ટુભ સ્તુતિ પ્રાચીન અને સદૈવ નવપલ્લવિત થતી સ્તુતિધારાને એકત્ર કરે છે—જે ઇન્દ્રમાં “એકત્રિત થાય છે” અને તેની પાસેથી વિસ્તૃત પ્રેરણારૂપે “બહાર વહે છે”. તે ઇન્દ્રની અક્ષયતા પર ભાર મૂકે છે—કોઈ વિચાર કે શબ્દ તેના વર્ણનને પૂર્ણ કરી શકતો નથી. વૃત્ર પરના તેના આદર્શ વિજયનું સ્મરણ કરાવી, એ જ ઉપાસક માટે રક્ષણ, વૃદ્ધિ અને જીવનની પૂર્ણતાની ખાતરી છે એમ જણાવે છે.

5 mantras | Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (probable for RV 6.34)

Sukta 35

Sukta 6.35

આ ટૂંકું ઇન્દ્ર-સૂક્ત તાત્કાલિક વિનંતિઓની શ્રેણી છે: કવિ વારંવાર “ક્યારે?” પૂછે છે—ઇન્દ્ર બ્રહ્મને (પ્રેરિત વાણી) ક્યારે બળ આપશે, સ્તોત્ર/સ્તોમને (સ્તુતિગાન) ક્યારે સમૃદ્ધ કરશે, અને યજમાનના આહ્વાન પર ક્યારે આવશે. અંતે તે ઇન્દ્રની વિશિષ્ટ ક્રિયા સાથે પૂર્ણ થાય છે—બંધ ગઢને ફોડી ખોલવું—જેથી “પ્રકાશમય દૂધ આપતી ગાય” (દીપ્ત સમૃદ્ધિનું રૂપક) સૂકી ન જાય, અને અંદરના આંગિરસ-બળો પ્રેરિત થઈ છુપાયેલું ધન બહાર લાવે.

5 mantras | Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (probable for RV 6.35)

Sukta 36

Sukta 6.36

ભરદ્વાજનું આ સંક્ષિપ્ત સ્તોત્ર ઇન્દ્રને પૃથ્વી પર સ્થિર રહેનારાઓ માટે સદા ઉત્સાહ, ધન અને વિજયી બળ આપનાર સર્વવ્યાપી સ્ત્રોત તરીકે સ્તુતિ કરે છે. તેમાં દર્શાવ્યું છે કે સર્વ શક્તિઓ અને સ્તુતિગીતો નદીઓ સમુદ્રમાં ભળી જાય તેમ ઇન્દ્રમાં જ એકત્ર થાય છે. અંતે, તે આત્મીય પ્રાર્થના કરે છે કે ઇન્દ્ર અર્પણ સાંભળે અને યુગયુગ સુધી સતત નવેસરથી પ્રગટ થતી શક્તિથી ઉપાસકોને ધારણ-પોષણ કરે.

5 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (Bharadvāja family) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable; not mechanically verified here)

Sukta 37

Sukta 6.37

આ ટૂંકું ત્રિષ્ટુભ સ્તોત્ર ઇન્દ્રને આહ્વાન કરે છે કે તે પિંગળ અશ્વો દ્વારા ખેંચાતા, સર્વ વરદાન વહન કરનાર પોતાના રથ પર ઝડપથી આવી કવિઓ સાથે ઉલ્લાસભર્યા સોમસત્ર (સધમાદ)માં જોડાય. તેમાં ઇન્દ્રની સ્તુતિ સ્થિર અને દીર્ઘકાળ ટકનાર બળ આપનાર તથા વૃત્રનો નિશ્ચિત સંહાર કરનાર તરીકે થાય છે, જેથી ઉપાસકો માટે સમૃદ્ધિ, પ્રેરિત વાણી અને વિજયશક્તિ સુનિશ્ચિત થાય.

5 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (Bharadvāja family) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable; not mechanically verified here)

Sukta 38

Sukta 6.38

આ સંક્ષિપ્ત ઇન્દ્ર-સૂક્ત તેજસ્વી “ઇન્દ્રહૂતિ” (ઇન્દ્રને આવાહન/હાક) ઊભી કરે છે અને દેવને વિનંતી કરે છે કે તે લોકોના પ્રેરિત વિચારને વહન કરે અને તેમના માટે દાન તથા રક્ષણ જીતે. તેમાં ઇન્દ્રને પ્રાચીનજન્મા અને અજર તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે; મંત્ર (બ્રહ્મન) અને ગીત (ગિરઃ) જેમાં એકત્રિત થાય છે એવો કેન્દ્રરૂપ તરીકે તેને વર્ણવવામાં આવે છે; અને અંતે વૃત્ર—વિશ્વનો “આવરણકર્તા”—વિરુદ્ધના યુદ્ધોમાં સહાય માટે તાત્કાલિક આમંત્રણ સાથે સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.

5 mantras | Rishi: unknown (Book 6 generally Bharadvāja; not specified in input) | Devata: Indra (via indra-hūti; hymn is Indra-focused)

Chandas: likely Triṣṭubh (not verified from input alone)

Sukta 39

Sukta 6.39

આ ટૂંકું સૂક્ત ઇન્દ્રની (સોમ/ઇંદુના તેજની છાયા સાથે) પ્રાચીન રાજા તરીકે સ્તુતિ કરે છે—પ્રેરિત વાણી પ્રજ્વલિત કરનાર, રાત્રિ–ઉષાના ચક્રોને પ્રકાશિત કરનાર, અને ઋષિના સ્તોત્રને બળ આપનાર. ઉપાસક માટે દૈવી ‘ઇષઃ’ (સમૃદ્ધિ અને પ્રેરણાના આવેગો) વધારવા, અને જીવનધારક શક્તિઓને ગતિમાં મૂકવા પ્રાર્થના કરે છે—જળ, ઔષધી વનસ્પતિઓ, ફળદાયી વનો, ગો-જ્યોતિ, અશ્વો, અને માનવીય બળ—જેથી સમૃદ્ધિ અને યોગ્ય ઉચ્ચાર/વાણી પ્રાપ્ત થાય.

5 mantras | Rishi: unknown | Devata: likely Indra (continuity with surrounding Indra hymns; explicit ‘deva’ here)

Chandas: likely Triṣṭubh (not verified from input alone)

Sukta 40

Sukta 6.40

આ ટૂંકું ઇન્દ્ર-સ્તુતિગીત અગ્નિ પ્રજ્વલિત થાય અને સોમ પિષાય ત્યારે દેવને યજ્ઞમાં તાત્કાલિક આવવા માટે તીવ્ર આમંત્રણ આપે છે—પાન કરીને આનંદોત્સાહથી પ્રફુલ્લિત થવા માટે. કવિ ઇન્દ્રને જુગ (યોક) ખોલી ઉપાસક મંડળી સાથે બેસવા, અને બળ, “સુગમ ગતિ/સારો માર્ગ” (સુવિતા), તેમજ રક્ષણ આપવા વિનંતી કરે છે. ઇન્દ્ર ભલે સ્વર્ગમાં દૂર હોય અથવા પોતાના ગુપ્ત આસનમાં હોય, તો પણ મરુતો સાથે મળીને આ વિધિનું રક્ષણ કરવા માટે તેને પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.

5 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for 6.40) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 41

Sukta 6.41

આ ટૂંકું ઇન્દ્રસૂક્ત વજ્રધારી દેવ ઇન્દ્રને ક્રોધ વિના યજ્ઞ પાસે આવવા અને તેના માટે “સ્વચ્છ વહેતો” તાજો પિછોડેલો સોમરસ પાન કરવા આમંત્રિત કરે છે. ઇન્દ્રના બળ માટે તૈયાર કરાયેલ શક્તિદાયક બિંદુરૂપ સોમની સ્તુતિ કરીને, અર્પણથી પ્રસન્ન થયેલ ઇન્દ્ર સંઘર્ષોમાં તથા જાતિઓ વચ્ચે રક્ષણ આપે એવી પ્રાર્થના કરે છે.

5 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for 6.41) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 42

Sukta 6.42

આ ટૂંકું ઇન્દ્રસૂક્ત યજ્ઞસમુદાયને વીર ‘નર’—ઇન્દ્રને—સોમરસ અને સર્વ “સમૃદ્ધિઓ” અર્પણ કરવા પ્રેરિત કરે છે. અહીં ઇન્દ્રને સીધા માર્ગે ચાલનાર, લક્ષ્ય સુધી પહોંચનાર અને પાછળ ન પડનાર શક્તિરૂપે દર્શાવવામાં આવ્યો છે. યોગ્ય હવિર્પ્રદાન અને સ્તુતિને ઇન્દ્રના જાગૃત જ્ઞાન અને સાહસી વૃદ્ધિ સાથે જોડીને, યજમાન પર થતી શત્રુવાણી, શાપો અને આક્રમણોથી તેની રક્ષા માગવામાં આવે છે.

4 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) tradition. | Devata: Indra (heroic 'nár' as Indra/Indra-like power; hymn is Indra-oriented in this sequence).

Chandas: Jagatī (probable; longer cadence typical—exact syllable count should be verified against a critical text).

Sukta 43

Sukta 6.43

ઇન્દ્રને અર્પિત આ ટૂંકું સ્તોત્ર સંક્ષિપ્ત સોમ-આમંત્રણ છે. તેમાં ઇન્દ્રના શૌર્યકર્મો સ્મરાય છે—દિવોદાસ માટે શંબરને દમન કરવું, પથ્થરમાં બંધાયેલા “ગાયો/કિરણો”ને મુક્ત કરવું, અને ઉદાર યજમાન/દાતામાં વિજયશક્તિ સ્થાપિત કરવી. દરેક ઋચામાં પુનરાવર્તન જેવી હાક છે—“આ જ તે તારા માટે, હે ઇન્દ્ર, પિચડાયેલો સોમ; પી”—જે સ્તુતિને (સ્તુતિ) સીધે હવિસ સાથે જોડે છે. હેતુ ઇન્દ્રને સોમપાન તરફ આકર્ષવો, તેની મદ (ઉલ્લાસ)ને નવીન કરવો, અને યજમાન તથા દાતાને રક્ષા, વિજય અને સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરાવવી છે.

4 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) tradition. | Devata: Indra.

Chandas: Gāyatrī (likely; refrain-like structure; verify by syllable count in critical edition).

Sukta 44

Sukta 6.44

ઋગ્વેદ ૬.૪૪ એક પ્રચંડ ઇન્દ્રસ્તુતિ છે. તેમાં ભારદ્વાજ ઋષિ તાજું પિછોડેલું સોમ ઇન્દ્રનું પરમ ઉલ્લાસક પાન તરીકે અર્પે છે અને તેને યજ્ઞનો રાજા તથા ધન, વિજય અને તેજસ્વી શક્તિ આપનાર તરીકે સ્તુતિ કરે છે. આ સૂક્તમાં સોમના “મધુ/મદ” (રસાનંદ, મત્તતા) ને ઇન્દ્રના વિશ્વધારક કાર્યો સાથે વારંવાર જોડવામાં આવે છે—માર્ગો ખોલવા, રથને બળ આપવું, અને દ્યાવા–પૃથ્વીને આધાર આપતી ઋત/કોસ્મિક વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરવી.

24 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) tradition (Mandala 6 is predominantly Bharadvāja) | Devata: Indra (with Soma as the empowering offering/power)

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 6.44; confirm against pada count in critical editions)

Sukta 45

Sukta 6.45

આ સૂક્ત ઇન્દ્રની સ્તુતિ યુવાન મિત્ર અને રક્ષક તરીકે કરે છે—તે કુળોને સંકટમાંથી માર્ગ બતાવે છે અને કવિના આહ્વાનને રક્ષણ તથા કૃપાથી પ્રતિસાદ આપે છે. તેમાં વીર-સ્મરણ (તુર્વશ અને યદુને ઇન્દ્રે ભૂતકાળમાં આપેલું માર્ગદર્શન), વર્તમાન સહાય-યાચનાઓ, અને અંતે ઉદાર દાતૃત્વનું ગૌરવ કરતી દાનસ્તુતિ—આ બધું એકસાથે ગૂંથાયેલું છે; જેથી દૈવી શક્તિ અને માનવીય દાન મળીને ઋત અને સમૃદ્ધિને ટકાવી રાખે છે, તે દર્શાય છે.

33 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for Maṇḍala 6) | Devata: Indra

Chandas: Gāyatrī (probable for RV 6.45 opening; requires verification)

Sukta 46

Sukta 6.46

ભરદ્વાજનું આ ઇન્દ્ર સ્તોત્ર, દરેક અવરોધ (વૃત્ર)માં અને યાત્રાના દરેક વળાંક પર દેવને નિશ્ચિત “સત્ય સ્વામી” તરીકે આહ્વાન કરે છે; વિજય, બળ અને વાજ (શક્તિ/ઇનામ/સમૃદ્ધિ) પ્રાપ્ત કરવાની પ્રાર્થના કરે છે. પ્રસિદ્ધ માનવ વંશોમાં ઇન્દ્રે વીરબળનું વિતરણ કર્યું હતું તે યાદ અપાવી, યુદ્ધમાં શત્રુઓને જીતવા માટે એ જ વિજયી શક્તિ ગાયકના સમુદાયને આપવાની વિનંતી કરે છે. અંતિમ ભાગમાં ઝડપી, નદી જેવી છબીઓ દ્વારા આહ્વાન તરફ શક્તિઓ એકત્ર થતી દર્શાવી, ઇન્દ્રની શક્તિઓને સંકલિત કરવી, પુનઃસ્થાપિત કરવી અને ઊર્જાઓને પ્રકાશ તરફ દોરી જવાની ક્ષમતા સૂચવે છે.

14 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for RV 6.46) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (common for Indra hymns in Book 6)

Sukta 47

Sukta 6.47

ભરદ્વાજનું આ ત્રિષ્ટુભ સૂક્ત, સોમથી શક્તિમાન બનેલા અપ્રતિરોધ્ય યોદ્ધા ઇન્દ્રનું સ્તવન કરે છે—અંતરંગ અને બાહ્ય બંને યુદ્ધોમાં વિજયી. પિળાયેલા સોમના મધુર્ય અને પ્રભાવથી શરૂ કરીને તે માનવ કુળોમાં ઇન્દ્રના ઉછળતા પરાક્રમ સુધી આગળ વધે છે; અને અંતે રક્ષણ, સંકલિત શક્તિ, તથા રથચાલિત સંઘર્ષમાં વિજય માટેની પ્રાર્થનાઓ સાથે પૂર્ણ થાય છે.

31 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for RV 6.47) | Devata: Indra (with Soma as empowering medium)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 48

Sukta 6.48

આ સૂક્ત મુખ્યત્વે યજ્ઞને સદા નવેસરથી સ્વીકારનાર અગ્નિ જાતવેદસનું ગાન કરે છે. તે “અર્પણ પછી અર્પણ” અને “શબ્દ પછી શબ્દ” એમ સ્તુતિ પામે છે અને ઉપાસકને દક્ષતા (દક્ષ), સમરસતા તથા શુભ આગવી ગતિ આપે છે. આગળ તે એક વિશ્વ–યાજ્ઞિક દૃષ્ટિમાં વિસ્તરે છે: મરુત્‌ગણને પોષતી પ્રેરણા, અને અંતે આકાશ–પૃથ્વીની અનન્ય, એકવાર જ થયેલી આદિસ્થાપના તથા માતૃતત્ત્વ (પૃશ્ની)માંથી પોષણનું આદિ દોહન વિષેનું ચિંતન. હેતુ એ છે કે અગ્નિને મધ્યસ્થ મિત્ર અને અમર જ્ઞાતા તરીકે સ્થાપિત કરવો—જે વિધિને વહન કરે, રક્ષા કરે અને માનવીય ક્રિયાને જગતની પ્રથમ વ્યવસ્થાની સાથે સુસંગત કરે.

22 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya | Devata: Agni (Jātavedas)

Chandas: Gāyatrī (probable for 6.48 opening; requires metrical verification)

Sukta 49

Sukta 6.49

આ સૂક્ત એક વ્યાપક આવાહન-પ્રાર્થના છે. તે શરૂઆતમાં ઋત (કોસ્મિક વ્યવસ્થા) અને સદાચારના રક્ષક મિત્ર–વરુણને સંબોધે છે—તેઓ આવે, સાંભળે, અને અગ્નિની અસરકારક શક્તિ સાથે શુભ રક્ષણ આપે—એવી વિનંતી કરે છે. પછી તે બહુ-દેવતા પ્રાર્થના તરીકે વિસ્તરે છે (માર્ગોના માર્ગદર્શક પૂષણનો પણ સમાવેશ કરીને), પ્રેરિત વાણી, સુરક્ષિત ગમન, સહાયના તેજસ્વી ‘પ્રવાહો’, અને અંતે સ્થિર સમૃદ્ધિ, સુરક્ષિત નિવાસ, તથા દેવવિહિન શત્રુત્વ પર વિજયની યાચના કરે છે.

15 mantras | Devata: Mitra-Varuṇa (and Agni as included power)

Sukta 50

Sukta 6.50

ઋગ્વેદ ૬.૫૦ એક વ્યાપક, રક્ષણાત્મક આવાહન છે. તેમાં અદિતિ અને આદિત્યો—વિશેષ કરીને વરુણ, મિત્ર અને અર્યમન—ને અગ્નિ, સવિતૃ અને ભગ સાથે એકત્ર બોલાવી કૃપા, રક્ષા અને કલ્યાણ માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. સ્તોત્ર આદરભર્યા આવાહન અને સ્તુતિથી શરૂ થઈ આશ્રય, ઋત-ધર્મની યોગ્ય વ્યવસ્થા, અને શુભ દાન-વર માટેની સ્પષ્ટ વિનંતિઓ સુધી આગળ વધે છે; અંતે ભારદ્વાજ-કુળનો આત્મસંદર્ભ આપી સમૂહ ઉપાસનાક્રિયાને મોહર લગાવે છે.

15 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for RV 6.50) | Devata: Aditi and the Ādityas (Varuṇa, Mitra, Aryaman) with Agni, Savitṛ, Bhaga (multi-devatā invocation)

Chandas: Tr̥ṣṭubh (probable)

Sukta 51

Sukta 6.51

આ સૂક્ત ઋત (બ્રહ્માંડની વ્યવસ્થા)ના રક્ષક મિત્ર–વરુણની સ્તુતિ કરે છે. સત્યને પ્રગટ કરતું અને માનવ વર્તનને માર્ગદર્શન આપતું તેમનું સર્વદ્રષ્ટિ “નેત્ર” (સૌર દૃષ્ટિ) અહીં આહ્વાનિત થાય છે. આ આદિત્યો ઉપાસકને દોષ, શત્રુતા અને અવ્યવસ્થા પરથી રક્ષે, અને સમુદાયને સુરક્ષિત તથા મંગલ માર્ગે દોરી અંતે સ્વસ્તિ (કલ્યાણ) અને સમૃદ્ધિ સુધી પહોંચાડે—એવી પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.

16 mantras | Rishi: Bharadvāja (traditional attribution for RV 6.51) | Devata: Mitra-Varuṇa (Ādityas), with solar ‘Eye’ motif

Chandas: Triṣṭubh (probable; verify by metrical count in critical edition)

Sukta 52

Sukta 6.52

વિશ્વદેવોને અર્પિત આ સૂક્ત કવિના વચનને સાંભળવા, યજ્ઞવિધિનું રક્ષણ કરવા અને યજમાનને કલ્યાણ આપવા સમગ્ર દેવસમૂહને એકત્ર બોલાવે છે. તેમાં તીક્ષ્ણ વાદાત્મક ધાર વહે છે: બ્રહ્મદ્વિષ્ (પવિત્ર વાણીનો દ્વેષ કરનાર) તથા ભ્રમિત અથવા અતિશય આગળ વધતો હવિષ્ અર્પણકર્તા દબાવી દેવા અને માર્ગથી ખસી પડે તેમ કરવાના છે. અંતે, પ્રજ્વલિત અગ્નિ સમક્ષ ઔપચારિક આમંત્રણ-દૃશ્ય સાથે સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે; વિશ્વદેવોને આહુતિમાં અને સમુદાયની પવિત્ર સભામાં આનંદ કરવા વિનંતી કરવામાં આવે છે.

16 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) tradition (Mandala 6 affiliation; hymn to Viśve Devāḥ) | Devata: Viśve Devāḥ (All the Gods) with polemical focus against the brahma-dviṣ (hater of sacred word) across the hymn

Chandas: Triṣṭubh (dominant in Mandala 6; this verse conforms to triṣṭubh cadence)

Sukta 53

Sukta 6.53

આ સૂક્તમાં માર્ગાધિપતિ પૂષણને આવાહન કરીને, દ્રષ્ટાના વિચાર સાથે તેની માર્ગદર્શક શક્તિને જોડવા, સુરક્ષિત યાત્રા, યોગ્ય દિશા અને પોષક જીવનોપાર્જનનો વિજય મેળવવા પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. સાથે જ, અટકાવનાર પણી દ્વારા સંગ્રહિત ધનને ભેદીને પ્રગટ કરવા અને છુપાયેલા ‘પ્રિય’ ખજાનાઓને ઉપાસકના ન્યાયસંગત અધિકારમાં લાવવા પૂષણને વિનંતી કરવામાં આવે છે. અંતે, ગાયો, ઘોડા અને જીવનદાયી પરિપૂર્ણ સમૃદ્ધિ ભોગ માટે તથા અર્પણ માટે પ્રાપ્ત કરાવતી વિજયી, પુરુષોચિત પ્રેરણા (ધી) માટેની પ્રાર્થનાઓ સાથે સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.

10 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) tradition (Mandala 6 attribution) | Devata: Pūṣan (Pathaspati)

Chandas: Gayatri (likely; short 3×8 pattern—needs verification)

Sukta 54

Sukta 6.54

આ સૂક્ત પૂષણને જ્ઞાની માર્ગદર્શક તરીકે આવાહન કરે છે—ઉપાસકને સીધા સન્માર્ગે દોરી જનાર, મુસાફર અને યજ્ઞકર્તાનું રક્ષણ કરનાર, તથા ગુમ થયેલું પાછું અપાવનાર દેવ તરીકે. દસ મંત્રોમાં કવિ યોગ્ય માર્ગદર્શન, સુરક્ષિત ગમન, અને સોમ-પીડનમાં તેમજ જીવનયાત્રાઓમાં દેવની સક્રિય સાથસંગતની પ્રાર્થના કરે છે. સૂક્ત અંતે રક્ષણાત્મક ચિત્ર સાથે પૂર્ણ થાય છે: પૂષણ પોતાના જમણા હાથથી ભક્તને ઘેરી લે છે અને ગુમ થયેલું કે ચોરાયેલું પાછું લાવી આપે છે.

10 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) tradition | Devata: Pūṣan

Chandas: Gāyatrī/Anuṣṭubh-like short meter (probable; verify metrically)

Sukta 55

Sukta 6.55

આ ટૂંકું સૂક્ત મુખ્યત્વે ઋતના યોગ્ય ગમનનો માર્ગદર્શક અને રક્ષક એવા પૂષણનું સ્તવન કરે છે. તેને “આવો” એમ આમંત્રિત કરીને, ઉપાસકને સુરક્ષિત રીતે દોરી જાય એવો સારથી બનવા વિનંતી કરે છે. તેમાં મુસાફરી અને જોડાણ/જુગાડ (બકરાં ખેંચે એવો પૂષણનો રથ) જેવી છબીઓ સાથે, બંધનોમાંથી મુક્તિ અને જીવનના માર્ગોમાં સમૃદ્ધ, તેજસ્વી માર્ગદર્શન મળે એવી ઊંડી પ્રાર્થના પણ જોડાયેલી છે.

6 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) tradition (Mandala 6 attribution) | Devata: Unclear from provided excerpt alone; dual address (vām) with ‘napāt’ and ‘āghṛṇe’ suggests a paired power; often such epithets can touch Pūṣan/Agni/Sūrya lineages—requires confirmation from full sukta 6.55 header in a critical index

Chandas: Triṣṭubh (probable; confirm in critical edition)

Sukta 56

Sukta 6.56

પૂષણને અર્પિત આ ટૂંકું સૂક્ત માર્ગદર્શન, રક્ષણ અને સર્વાંગી કલ્યાણ માટે પ્રાર્થના કરે છે. દેવ માત્ર નામો કે બાહ્ય વર્ણનો દ્વારા પકડાતો નથી; સાચી ઓળખ અને જીવનમાં જીવાતો સંબંધ—એ દ્વારા જ તેની અનુભૂતિ થાય છે, એવો ભાર અહીં છે. બાહ્ય વ્યાખ્યાઓથી પર પૂષણનું સ્વરૂપ દર્શાવીને સૂક્ત શરૂ થાય છે, ઉપાસકનો સંકલ્પ સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થાય તેવી વિનંતી કરે છે, અને આજે તથા આવતીકાલે પણ સુરક્ષા અને પૂર્ણતા પ્રાપ્ત થાઓ એવી સ્પષ્ટ આશીર્વાદવાણી સાથે અંતે પૂર્ણ થાય છે.

6 mantras | Rishi: Bharadvāja | Devata: Pūṣan

Chandas: Triṣṭubh (contextual; verify)

Sukta 57

Sukta 6.57

આ ટૂંકું સૂક્ત ઇન્દ્ર અને પૂષણને સાથે સ્નેહી સહયોગી તરીકે આહ્વાન કરે છે; તેઓ સ્વસ્તિ (સુરક્ષિત કલ્યાણ) અને વાજસાતિ (બળ, સમૃદ્ધિ અને સફળતાની પ્રાપ્તિ) સુનિશ્ચિત કરે છે. ઋતના નિયમ હેઠળ ઇન્દ્રે મહાન જળોને મુક્ત કરીને આગળ દોર્યા—આ પ્રસંગનું સ્મરણ કરાવે છે, અને પૂષણ માર્ગદર્શક તરીકે સાથે ચાલે છે એમ કહે છે. અંતે, રથસારથી જેમ લગામ કસે તેમ પૂષણને “જાગૃત” કરીને યાત્રા સીધી અને સુરક્ષિત રીતે આગળ વધે—એ રીતે સમાપ્ત થાય છે.

6 mantras | Rishi: Bharadvāja | Devata: Indra and Pūṣan (dual invocation)

Chandas: Gāyatrī (likely, given brevity; exact confirmation requires syllable count)

Sukta 58

Sukta 6.58

પૂષણને અર્પિત આ ટૂંકું સૂક્ત તેને અનેક શક્તિઓ ધરાવતા માર્ગદર્શક તરીકે સ્તુતિ કરે છે; તેની તેજસ્વી અને આરાધ્ય રૂપો તેની સ્વધા (જાતસ્વરૂપ નિયમ/અંતર્નિહિત વ્યવસ્થા) દ્વારા સર્વ માર્ગો અને સર્વ કાર્યોનું રક્ષણ કરે છે. સૂક્તમાં પૂષણ સૂર્યના કાર્ય માટે “સુવર્ણ પાત્રો”માં સમુદ્ર અને મધ્યાકાશમાંથી ગતિ કરે છે એમ ચિત્રણ થાય છે. અંતે, તે સ્વર્ગથી પૃથ્વી સુધીનો સગો અને ઇળા (પ્રેરિત આવાહન)નો સ્વામી બની કલ્યાણકારી દાન અને સુરક્ષિત ગમન પ્રદાન કરે છે, એમ સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.

4 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) (Mandala 6 convention) | Devata: Pūṣan

Chandas: Jagatī (probable due to length; requires metrical verification)

Sukta 59

Sukta 6.59

આ સૂક્ત સોમયજ્ઞમાં સંયુક્ત વિજેતા એવા ઇન્દ્ર–અગ્નિની દ્વિશક્તિનું સ્તવન કરે છે—ઇન્દ્ર વિજયકારી પરાક્રમરૂપે અને અગ્નિ અર્પણને વહન કરનાર દહકતી ઋત્વિક ઇચ્છારૂપે. તે તેમના પ્રાચીન કાર્યોનું સ્મરણ કરાવે છે અને ગૂઢ, કોયડાસમાન પ્રતિમાઓ દ્વારા સૂચવે છે કે તેમની દિવ્ય ઊર્જા મર્યાદાને ઉથલાવી શકે છે. પછી પિચડેલા સોમનું પાન કરવા તેઓ આવે એવી આમંત્રણ આપે છે અને સ્તોત્ર તથા યજમાનને ઉન્નત કરવા વિનંતી કરે છે.

10 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) | Devata: Indrāgnī (dual deity)

Chandas: Triṣṭubh (probable; requires metrical verification)

Sukta 60

Sukta 6.60

ઋગ્વેદ ૬.૬૦ સૂક્ત ઇન્દ્રાગ્ની નામની યુગ્મ શક્તિને આહ્વાન કરે છે; તેમાં વૃત્રહંતા ઇન્દ્ર મુખ્યરૂપે પ્રગટ થાય છે અને યજ્ઞમાં તે વિજયને અસરકારક બનાવતી સહકારી શક્તિ તરીકે અગ્નિ કાર્ય કરે છે. ઝડપી રથદળો સાથે આવી, અર્પણો સ્વીકારી, ઉપાસકમાં બળ, સમૃદ્ધિ અને વિજયદાયી તેજ ઊંડોળી દેવા માટે આ સ્તુતિ તે દ્વિવીરોને પ્રાર્થના કરે છે. યજ્ઞને તે એક સંગમસ્થાન તરીકે ચિતરે છે—દૈવી પરાક્રમ (ઇન્દ્ર) અને પવિત્ર અગ્નિ/પ્રકાશ (અગ્નિ) એકત્ર થઈ અવરોધ ભેદે છે અને વાજ (જીતવાની શક્તિ) વધારે છે.

15 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) | Devata: Indrāgnī (with Indra foregrounded as Vṛtra-slayer, Agni as co-power)

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 6.60 opening; cadence suggests triṣṭubh)

Sukta 61

Sukta 6.61

આ સૂક્ત સરસ્વતીનું સ્તુતિગાન કરે છે—તે મહાબળવાન, જીવનદાયિની નદી અને દૈવી શક્તિ છે. યોગ્ય યજમાનો અને યજ્ઞકર્તાઓને તે બળ, વિજય અને સમૃદ્ધિ આપે છે. અવરોધોને ભેદી નાખતી અને સંપત્તિ સંગ્રહી રાખનારા પણિઓ (Paṇis)ને પરાજિત કરતી તેની પ્રચંડ શક્તિનું સ્મરણ કરીને, તેની પોષક ધારા સમુદાયને ઉપજાઉ, શુભ નિવાસસ્થાન તરફ દોરી જાય અને બંજર નુકસાનથી દૂર રાખે એવી પ્રાર્થના કરવામાં આવી છે.

14 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) tradition (traditional attribution for RV 6.61 to Bharadvāja) | Devata: Sarasvatī

Chandas: Trishtubh (common for narrative/praise in this mandala; verse-level confirmation may vary)

Sukta 62

Sukta 6.62

આ સ્તુતિ પ્રાતઃકાળે અશ્વિન દ્વયને આહ્વાન કરે છે—તેઓ ઝડપી માર્ગખોલનાર; સ્વર્ગના વિસ્તારોને વિશાળ કરનાર, સીમાબંધનો દૂર કરનાર અને ઉપાસકને શુભ માર્ગોમાં પ્રવેશ કરાવનાર શક્તિઓ છે. તેમની પ્રસિદ્ધ રક્ષાકથાઓ (ખાસ કરીને સમુદ્રમાંથી ભુજ્યુને બચાવવાની) સ્મરીને, સંકટ અને અંધકારમાંથી જીવોને ઉંચે ઉઠાવી સુરક્ષા, પ્રકાશ અને સમૃદ્ધિમાં પહોંચાડવાની તેમની ક્ષમતાને પુષ્ટિ કરે છે. અંતે ઋષિ પ્રાર્થના કરે છે કે તેઓ સર્વ લોકોથી જોડાયેલા પોતાના યુક્ત બળો સાથે આવે અને ગાયક માટે દૃઢપણે બંધ રહેલું તેજસ્વી ધનનું ‘ગોવાડું’ પણ ખોલી આપે.

11 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya | Devata: Aśvinau (the twin divine healers/rescuers, lords of swift luminous movement)

Chandas: Jagatī (probable for RV 6.62 opening; long pādas typical of jagatī in Aśvin hymns)

Sukta 63

Sukta 6.63

આ સૂક્ત ઝડપી દિવ્ય જોડિયા અશ્વિનો (નાસત્યાઓ)ને આહ્વાન કરે છે—કે તેઓ પોતાનો રથ ઉપાસક તરફ વાળે અને દૂતસમાન સંદેશરૂપ આહ્વાન તરીકે અર્પિત સ્તુતિ સ્વીકારે. તેમાં તેમની તેજસ્વી, દૃશ્યમાન શોભા અને ઉપકારક સહાયનું—ખાસ કરીને પોષણ, રક્ષણ અને કલ્યાણ આપવાની શક્તિનું—સ્તુતિગાન થાય છે. અંતે, ઉદાર દાતાઓ સાથે તેમની કૃપાના વિશાળ વિસ્તારમાં નિવાસ મળે એવી સંક્ષિપ્ત પ્રાર્થના સાથે તે પૂર્ણ થાય છે.

11 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya | Devata: Aśvinau (Nāsatyā)

Chandas: Triṣṭubh (probable; verify in critical edition)

Sukta 64

Sukta 6.64

આ ટૂંકું ઉષસ્-સૂક્ત ઉષાને તેજસ્વી જાગૃતકર્ત્રી તરીકે સ્તુતિ કરે છે—તે ઝગમગતા તરંગોની જેમ ઉગે છે, સર્વ જીવોને ગતિમાં મૂકે છે અને જગતના માર્ગોને “ચાલવા યોગ્ય” બનાવે છે. પ્રકાશના આગમનને યોગ્ય દિશામાં થતી પ્રગતિ સાથે જોડીને—સમૃદ્ધિ, ઉદાર દાન (દક્ષિણા) અને ઉપાસકની જીવનયાત્રામાં સુરક્ષિત પસાર થવાની પ્રાર્થના કરે છે.

6 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) (traditional for this hymn cluster in Maṇḍala 6) | Devata: Uṣas (Dawn)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 65

Sukta 6.65

ઉષસ્ (પ્રભાતદેવી)ને અર્પિત આ ટૂંકા સૂક્તમાં સ્વર્ગજ દીકરી ઉષા ઉદય પામી ઊઠે છે, માનવ વસાહતોને જાગૃત કરે છે અને લાંબા અંધકારને દૂર હાંકી કાઢે છે—એ રીતે તેનું અભિવાદન થાય છે. કવિ તેણીને સમયસર દાન—ધન, વીર સંતાન/વીરબળ, અને વિશાળ તથા દીર્ઘકાળ ટકતી કીર્તિ—અર્પવા પ્રાર્થના કરે છે; જેમ પ્રાચીન કાળમાં તેણીએ ભરદ્વાજ વંશને અનુગ્રહ કર્યો હતો તેમ જ.

6 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) tradition | Devata: Uṣas (plural imagery may appear later, but devatā is Dawn)

Chandas: Triṣṭubh (probable; confirm in edition)

Sukta 66

Sukta 6.66

આ સૂક્ત રુદ્રના ઉગ્ર, તેજસ્વી પુત્ર એવા મરુત-ગણનું સ્તવન કરે છે—વાવાઝોડાના દેવો, જેમની ધસમસતી શક્તિ સ્વર્ગ અને પૃથ્વી એવા બે લોકને કંપાવે છે અને તેમને જાણે “જુંગમાં જોડ્યા” હોય તેમ વશમાં રાખે છે. પૃશ્નીને સમૃદ્ધ ગોમાતા તરીકે ચિત્રીને કવિ તેમના જન્મ, પોષણ અને મર્ત્યોના હિત માટે પ્રગટ થતી તેમની ઉજ્જ્વલ સત્તાનું આલેખન કરે છે. આ સૂક્તનો હેતુ સ્તુતિ સાથે આમંત્રણ પણ છે: યજ્ઞ તરફ મરુતોને આકર્ષી તેમની શક્તિ, રક્ષા અને વિજયપ્રેરક વેગથી ઉપાસકને સશક્ત બનાવવો.

11 mantras | Rishi: Bharadvāja (Book 6 family attribution) | Devata: Marut-gaṇa (with Pṛśni as their mother in the hymn’s imagery)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 67

Sukta 6.67

આ સૂક્ત મિત્ર અને વરુણની ઋત (સત્ય/વિશ્વવ્યવસ્થા)ના અગ્ર ઉપધારકો તરીકે સ્તુતિ કરે છે. તેઓ લોકોને “લગામ” જેવી રીતે એકસાથે બાંધી રાખે છે અને સર્વભૌમત્વ, સમયનો પ્રવાહ તથા દ્યાવા-પૃથ્વીની સ્થિરતા જાળવે છે, એમ કહે છે. તેમની અચૂક અને અવિરત રક્ષા, વ્યવસ્થિત શાસન, અને જીવનના સંઘર્ષમાં તેજસ્વી શક્તિઓને વિજયપૂર્વક આગળ વધારવાની કૃપા માગે છે. કુલ મળીને, આ સામાજિક એકતા, યોગ્ય શાસન અને સત્ય સાથે આંતરિક સુસંગતિ માટેની પ્રાર્થના છે.

11 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for 6.67 Mitra-Varuṇa hymn) | Devata: Mitra-Varuṇa

Chandas: Triṣṭubh (standard for many 6th maṇḍala hymns; probable here)

Sukta 68

Sukta 6.68

ભારદ્વાજ પરંપરાનું આ ત્રિષ્ટુભ સૂક્ત ઇન્દ્ર–વરુણની જોડ શક્તિઓને આવાહન કરે છે અને વિજયી બળ તથા ઋતાધારિત ધર્મવ્યવસ્થાના સંયુક્ત રક્ષક તરીકે તેમની સ્તુતિ કરે છે. યજ્ઞ પહેલેથી તૈયાર છે અને તેમની તરફ “વાળેલો” છે એમ દર્શાવી, ઇષ્ (પ્રેરણા), સુમ્ન (કૃપા), સંઘર્ષોમાં રક્ષણ, અને વિસ્તરતી સમૃદ્ધિ (રયિ) આપવા પ્રાર્થના કરે છે. સૂક્ત વારંવાર ઇન્દ્રની અવરોધ-વિનાશક શક્તિને વરુણના ઋત-આધારિત સર્વાધિકાર સાથે એકત્ર ગૂંથીને કહે છે કે સત્ય સાથે સુસંગત હોય ત્યારે જ સફળતા અર્થસભર બને છે.

11 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) tradition (Sukta 6.68). | Devata: Indra–Varuṇa (dual).

Chandas: Triṣṭubh.

Sukta 69

Sukta 6.69

આ સૂક્ત અવિભાજ્ય સાથી એવા ઇન્દ્ર–વિષ્ણુના યુગલ દેવતાઓને આહ્વાન કરે છે; તેઓ મળીને યજમાનને કઠિન પરિશ્રમ અને સંઘર્ષના “પારના કિનારે” પહોંચાડે છે એમ સ્તુતિ કરે છે. તેઓ યજ્ઞમાં પ્રસન્ન થાય, કવિનું બ્રહ્મન્ (સૂત્રબદ્ધ વાણી) સાંભળે, ધન અને રક્ષણ આપે, અને તેમની અજેય, લોકવ્યવસ્થાને સ્થાપિત કરતી શક્તિની પુષ્ટિ કરે એવી પ્રાર્થના કરે છે.

7 mantras | Rishi: Bharadvāja (traditional for Mandala 6). | Devata: Indra-Viṣṇu (dual).

Chandas: Triṣṭubh.

Sukta 70

Sukta 6.70

આ સૂક્ત દ્યાવા–પૃથિવી—આકાશ અને પૃથ્વી—ને તેજસ્વી, પોષક માતા-પિતા તરીકે સ્તુતિ કરે છે; તેઓ સર્વ લોકોને ધારણ કરીને જીવનને આધાર આપે છે. તેમની સ્થિરતા અને ફળદાયિતા “વરુણના ધર્મ” એટલે કે બ્રહ્માંડના નિયમથી ટકી છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે; એ જ બે લોકને યોગ્ય રીતે અલગ રાખીને સુસંગતતા જાળવે છે. યજ્ઞ સફળ થાય તે માટે ઉપાસકમાં ઊર્જા (ઊર્જ), બળ (વાજ) અને સમૃદ્ધિની પૂર્ણતા (રયિ) વધારવા માટે ઋષિ તેમની પ્રાર્થના કરે છે.

5 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) | Devata: Dyāvāpṛthivī (Heaven and Earth), with Varuṇa’s dhárman as governing principle

Chandas: Jagatī

Sukta 71

Sukta 6.71

આ છ ઋચાઓનું સૂક્ત દૈવી પ્રેરક સવિતૃની સ્તુતિ કરે છે. તે ઉદય પામી પોતાના સુવર્ણ બાહુઓ વિસ્તારે છે અને સર્વ લોકોમાં ઋત (કોસ્મિક વ્યવસ્થા)ને ગતિમાં મૂકે છે. યજ્ઞને અભિષેક કરીને શક્તિ આપો, ઉદાર ઉપાસક/યજમાનને સમૃદ્ધિ બક્ષો, અને પ્રેરિત ધી તથા યોગ્ય સંકલ્પ દ્વારા રોજેરોજ ‘ઇચ્છનીય’ ફળ/વસ્તુ પ્રદાન કરો—એવી પ્રાર્થના કરે છે.

6 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) | Devata: Savitṛ (Savitar)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 72

Sukta 6.72

આ સંક્ષિપ્ત ત્રિષ્ટુભ સૂક્ત આદ્ય સર્જક એવા ઇન્દ્ર–સોમની યુગલ શક્તિનું સ્તવન કરે છે. તેઓ સૂર્યને પ્રગટ કરે છે અને આંતરિક તથા બાહ્ય અંધકારને વિધીને નાશ કરે છે. વૃત્રનો વધ કરીને જળોને મુક્ત કરેલું તેમનું પરાક્રમ, તેમજ નદીઓ અને સમુદ્રોને વિસ્તૃત કરેલો તે દૈવી વિજય અહીં સ્મરાય છે. અંતે આ વૈશ્વિક વિજયને માનવીય વરદાનમાં ફેરવી—પ્રજાને રક્ષાકારક બળ, પુરુષોચિત વીર્ય અને યુદ્ધવિજયી શક્તિ પ્રદાન કરવાની પ્રાર્થના કરે છે.

5 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for Mandala 6); hymn to Indra-Soma | Devata: Indra and Soma (dual)

Chandas: Triṣṭubh (probable; typical for heroic Indra hymns and cadence here)

Sukta 73

Sukta 6.73

આ સંક્ષિપ્ત ત્રિષ્ટુભ સૂક્ત ઋતના પ્રથમજ બૃહસ્પતિની સ્તુતિ કરે છે. તે પથ્થરી અવરોધો તોડી નાખે છે, કિલ્લાઓ ધ્વસ્ત કરે છે અને પ્રયત્નશીલ ઉપાસક માટે અવકાશ, જળ, પ્રકાશ અને ગો-સંપત્તિ જીતાડી આપે છે. બંને લોક સુધી પહોંચતી તેની ગર્જના સાથે તેને વિજયી યાજ્ઞિક-પુરોહિત શક્તિ તરીકે રજૂ કરે છે; અને તેની “અર્કા” (પ્રકાશમય સ્તુતિગીતો) પોતે જ વૈરભાવ સામે શસ્ત્ર બની જાય છે એમ કહે છે. આ સૂક્તનો હેતુ—અવરોધભંગ, સંઘર્ષમાં રક્ષણ, અને યોગ્ય આવાહન દ્વારા સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરવા માટે બૃહસ્પતિને આવાહન કરવો.

3 mantras | Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional for this Bṛhaspati hymn cluster) | Devata: Bṛhaspati

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 74

Sukta 6.74

ઋગ્વેદ ૬.૭૪ સોમ–રુદ્ર નામના દ્વિદેવતાઓને અર્પિત સંક્ષિપ્ત આરોગ્ય અને રક્ષણસૂક્ત છે. તેમાં તેઓ આંતરિક “અસ્યુર્ય” (સ્વામીભાવયુક્ત, તેજસ્વી જીવનશક્તિ)ને ધારણ કરાવે, અર્પિત હવિષ્ય સ્વીકારે, અને દ્વિપદ તથા ચતુષ્પદ સર્વ જીવોને કલ્યાણ આપે—એવી પ્રાર્થના છે. ઔષધિઓ દેહમાં સ્થાપિત થાય, દોષ અને પીડાના બંધન ઢીલાં પડે, વરુણના પાશમાંથી મુક્તિ મળે—એવી વિનંતિ સાથે, અંતે સતત રક્ષા અને અનુગ્રહ માટેની યાચના કરીને સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.

4 mantras | Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya lineage) (traditional attribution for Maṇḍala 6; this hymn addressed to Soma-Rudra) | Devata: Soma-Rudra (dual deities as healing and protective powers)

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 6.74; requires full hymn metrical scan for absolute confirmation)

Sukta 75

Sukta 6.75

ઋગ્વેદ ૬.૭૫ એક યુદ્ધ-રક્ષણ સૂક્ત છે. તેમાં યોદ્ધાનું ઉપકરણ—કવચ, ધનુષ્ય, બાણો, રથનું સાધનસામગ્રી—નું અભિષેક/પવિત્રીકરણ કરીને યોદ્ધા અજય શક્તિની અખંડ ઢાલથી આવૃત થઈ યુદ્ધમાં પ્રવેશે છે. સૂક્ત જીવંત યુદ્ધભૂમિના ચિત્રણથી શરૂ થઈ અનેક દૈવી શક્તિઓ દ્વારા આહ્વાન કરાયેલા સ્તરિત રક્ષણો સુધી આગળ વધે છે અને અંતે સર્વોચ્ચ રક્ષણ બ્રહ્મન જ છે—અંતઃકવચરૂપે રહેલું પવિત્ર વચન—એવું પ્રતિપાદિત કરે છે.

19 mantras | Rishi: Bharadvāja (traditional for RV 6.75, the ‘armor/bow’ hymn) | Devata: Weapons/Armor (Varman), martial protection (often treated as addressed power rather than a personal god)

Chandas: Triṣṭubh (common for this sukta; exact scan recommended)