
Sukta 7.2
Vasiṣṭha
Triṣṭubh (probable)
વસિષ્ઠનું આ સ્તોત્ર યજ્ઞના તેજસ્વી પુરોહિત અગ્નિને પ્રજ્વલિત કરે છે; તે ઇંધન સ્વીકારી ઉપર તરફ પ્રજ્વલિત થાય અને સૂર્યના કિરણો સાથે સુસંગત રીતે વિસ્તરે એવી પ્રાર્થના કરે છે. તેમાં સમગ્ર યજ્ઞ-પરિસર ગૂંથાયેલો છે—સહાયક શક્તિઓ રૂપે ઉષા અને રાત્રિ, પવિત્ર આસન (બર્હિસ), અદિતિનું રક્ષણ, અને ઇન્દ્ર તથા દેવતાઓનું આગમન—જેથી અર્પણથી સુવિતા (શુભગમન), સમૃદ્ધિ, અને દિવ્ય આનંદ પ્રાપ્ત થાય.
Mantra 1
जुषस्व नः समिधमग्ने अद्य शोचा बृहद्यजतं धूममृण्वन् । उप स्पृश दिव्यं सानु स्तूपैः सं रश्मिभिस्ततनः सूर्यस्य ॥
હે અગ્નિ, આજે અમારી સમિધા સ્વીકાર; તું વિશાળ, યજનીય તેજે પ્રજ્વલિત થા, ધૂમ ઊંચે ઉઠાવતો. તારા જ્વાલાજિહ્વાઓથી દિવ્ય શિખરને સ્પર્શ કર; સૂર્યના રશ્મિઓ સાથે સુસંગત થઈ તું સર્વત્ર વિસ્તર.
Mantra 2
नराशंसस्य महिमानमेषामुप स्तोषाम यजतस्य यज्ञैः । ये सुक्रतवः शुचयो धियंधाः स्वदन्ति देवा उभयानि हव्या ॥
નરાશંસના—યજનીય—આ મહિમાને અમે યજ્ઞો દ્વારા સ્તુતિ કરીશું. સુક્રતવ, શુચિ, ધિયંધા એવા દેવો ઉભય પ્રકારના હવ્યો (બાહ્ય અને આંતરિક)નો સ્વાદ લઈ આનંદ કરે છે.
Mantra 3
ईळेन्यं वो असुरं सुदक्षमन्तर्दूतं रोदसी सत्यवाचम् । मनुष्वदग्निं मनुना समिद्धं समध्वराय सदमिन्महेम ॥
તમારા માટે અમે સ્તુતિ કરીએ છીએ—પૂજનીય અગ્નિનું, અસુર (સર્વાધિપતિ શક્તિ) સ્વરૂપ, સુદક્ષ (સર્વકુશળ); દ્યાવા-પૃથ્વી વચ્ચેનો આંતરિક દૂત, સત્યવાચી. મનુષ્યવત્, મનુ (મન) દ્વારા સમિદ્ધ થયેલા અગ્નિને અમે યજ્ઞ માટે સદા સમાધાનમાં સ્થાપિત કરીએ; અધ્વર માટે સતત મહિમા કરીએ.
Mantra 4
सपर्यवो भरमाणा अभिज्ञु प्र वृञ्जते नमसा बर्हिरग्नौ । आजुह्वाना घृतपृष्ठं पृषद्वदध्वर्यवो हविषा मर्जयध्वम् ॥
હે અધ્વર્યવો, અર્પણના સેવકો! સમજપૂર્વક હવિષ્ય લાવતા તમે નમસ્કારથી અગ્નિમાં બર્હિ (પવિત્ર આસન) વિસ્તારો. ઘૃતપૃષ્ઠ (ઘીનો તેજ ધરાવતું), કિરણોથી ચિતરાયેલું વેદિ/વેદિ-સ્થાન—તેને હવિષ્યથી ઉજ્જ્વળ કરો; અર્પણથી યજ્ઞને માર્જિત, પરિપૂર્ણ કરો.
Mantra 5
स्वाध्यो वि दुरो देवयन्तोऽशिश्रयू रथयुर्देवताता । पूर्वी शिशुं न मातरा रिहाणे समग्रुवो न समनेष्वञ्जन् ॥
સ્વાધ્ય (આત્મસંયમી) દેવયંતો દ્વારોને વિસ્તૃત ખોલે છે; દેવતાતા (દેવના આગમન) માટે રથયુ (ઉત્સુક) બની તેઓ સ્થિર થાય છે. જેમ બે માતાઓ નવજાત શિશુને ચાટે, તેમ પ્રાચીન શક્તિઓ તેને પોષે છે; જેમ સમિતિઓમાં ગાયકગણ, તેમ તેઓ તેને અભિષિંચે, સમાધાનમાં ગોઠવે છે.
Mantra 6
उत योषणे दिव्ये मही न उषासानक्ता सुदुघेव धेनुः । बर्हिषदा पुरुहूते मघोनी आ यज्ञिये सुविताय श्रयेताम् ॥
અને તે બે દિવ્ય યુવતીઓ—ઉષા અને નક્તા (રાત)—અમારા માટે મહાન, સુદૂઘા ધેનુ જેવી, બર્હિષ પર બેસે; પુરુહૂત (ઘણાંથી આહ્વાનિત) મઘોની (સમૃદ્ધિદાયિની) બની યજ્ઞીય કર્મ તરફ સુવિતાય—શુભ ગતિ અને વિશાળ કલ્યાણ માટે—આશ્રય લે.
Mantra 7
विप्रा यज्ञेषु मानुषेषु कारू मन्ये वां जातवेदसा यजध्यै । ऊर्ध्वं नो अध्वरं कृतं हवेषु ता देवेषु वनथो वार्याणि ॥
માનુષ યજ્ઞોમાં અમે વિપ્ર (ઋષિ) છીએ; કાવ્યગાયક તરીકે, હે જાતવેદસ, હું તમને યજનીય માનું છું. હવેષુ (આહ્વાનોમાં) અમારો અધ્વર (યજ્ઞપ્રવાહ) ઊર્ધ્વ—ઉન્નત—કરાયો છે; તેના દ્વારા તમે દેવોમાં વર્ય (ઇચ્છનીય) ધનો—શક્તિ અને સમૃદ્ધિ—અમારા માટે જીતો છો.
Mantra 8
आ भारती भारतीभिः सजोषा इळा देवैर्मनुष्येभिरग्निः । सरस्वती सारस्वतेभिरर्वाक्तिस्रो देवीर्बर्हिरेदं सदन्तु ॥
ભારતી, ભારતીભિઃ સજોષા—એકમત થઈ—આવો; ઇળા દેવો અને મનુષ્યો સાથે આવો, અને અગ્નિ પણ તેમની સાથે. સરસ્વતી સારસ્વતેભિઃ અર્વાક્—અહીં તરફ વળી—આવો; આ ત્રણ દેવીઓ આ બર્હિષ પર બેસો.
Mantra 9
तन्नस्तुरीपमध पोषयित्नु देव त्वष्टर्वि रराणः स्यस्व । यतो वीरः कर्मण्यः सुदक्षो युक्तग्रावा जायते देवकामः ॥
હે પોષક દેવ ત્વષ્ટૃ, તે ઝડપી આગળ વધતું પોષણ/વૃદ્ધિ અમારે માટે પોષ; આનંદભર્યા દાનમાં તું પ્રકાશિત થા. તારા પરથી જ કર્મયોગ્ય, સુદક્ષ વીરો જન્મે છે—યુક્તગ્રાવા (દબાણ-પથ્થરો જોડેલા) અને દેવકામ (દેવોને ઇચ્છનાર).
Mantra 10
वनस्पतेऽव सृजोप देवानग्निर्हविः शमिता सूदयाति । सेदु होता सत्यतरो यजाति यथा देवानां जनिमानि वेद ॥
હે વનસ્પતિ (લાકડાના અધિપતિ), દેવોને નજીક આવવા માટે મુક્ત કર. અગ્નિ—હવિષનો શમિતા (વ્યવસ્થાપક)—આહુતિને યોગ્ય માર્ગે ગોઠવે છે. પછી હોતા, સત્યમાં વધુ સત્યવાન, યજન કરે છે—કારણ કે તે દેવોના જન્મો અને પ્રકટતાઓ જાણે છે.
Mantra 11
आ याह्यग्ने समिधानो अर्वाङिन्द्रेण देवैः सरथं तुरेभिः । बर्हिर्न आस्तामदितिः सुपुत्रा स्वाहा देवा अमृता मादयन्ताम् ॥
હે અગ્નિ, સમિધાથી પ્રજ્વલિત થઈ, અહીં આવ; ઇન્દ્ર અને દેવો સાથે એક જ રથમાં, તુરે (ઝડપી શક્તિઓ) સાથે વળી આવ. અમારે માટે બર્હિ (યજ્ઞાસન) સ્થાપિત થાઓ; સુપુત્રા અદિતિ અહીં બેસે. સ્વાહા—અમૃત દેવો આ આહુતિમાં આનંદિત અને પ્રસન્ન થાઓ.
Agni is asked to accept the kindling and blaze, lifting smoke and reaching the luminous heights in solar accord.
The hymn broadens from Agni’s ignition to the full sacrificial ecology: divine timing (Dawn–Night), the prepared seat, and the gathering of beneficent powers for prosperity and safe passage.
Agni is summoned to come fully kindled with Indra and the gods in a single chariot—an image of unified divine arrival and empowered rite.
The barhis is established, Aditi is invoked for protection and good progeny, and the hymn seals the rite with svāhā, asking the immortals to delight in the offering.
saṃ raśmibhis tatanaḥ sūryasya
उत योषणे दिव्ये मही न उषासानक्ता सुदुघेव धेनुः । बर्हिषदा पुरुहूते मघोनी आ यज्ञिये सुविताय श्रयेताम् ॥svāhā devā amṛtā mādayantām
It is a fire-kindling hymn that invites Agni to blaze powerfully and carry the offering, while aligning his radiance with the Sun’s rays and calling the gods to the sacrifice.
They represent the right cosmic timing and rhythm for worship. By asking them to “sit on the seat,” the hymn seeks an auspicious flow (suvitā) for the ritual and for life’s journey.
Aditi is invoked as a wide, protective power linked with well-being and noble increase. Her presence marks the rite as safeguarded, rightly ordered, and fruitful for the worshippers.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.