Sukta 91
Sukta 7.91
Vasiṣṭha
Vāyu (with Indra–Vāyu context continuing; Manu and Uṣas/Sūrya as supporting figures)
Triṣṭubh (probable)
વસિષ્ઠનું આ સૂક્ત વાયુને ઇન્દ્ર–વાયુ સાથેની ઘનિષ્ઠ ભાગીદારીમાં આહ્વાન કરે છે, તેમને સોમ અર્પણ પાસે આમંત્રિત કરે છે અને રક્ષા, બળ તથા કલ્યાણ માટે પ્રાર્થના કરે છે. તે પ્રાચીન, નિર્દોષ દેવતાઓનું સ્મરણ કરાવે છે જેમણે અવરોધના સમયમાં મનુને સહાય કરી—સૂર્ય સાથે ઉષાને સ્થાપિત કરીને યોગ્ય ઋત-વ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપિત કરી અને માનવ માર્ગ માટે સ્પષ્ટ દૃષ્ટિ પ્રગટાવી. અંતે કવિઓ (વસિષ્ઠો) પોતાની સુઘડ સ્તુતિ દ્વારા દીર્ઘકાળ ટકતી ‘સ્વસ્તિ’ (સુમેળભર્યું કલ્યાણ) માગે છે.
Mantras
Mantra 1
कुविदङ्ग नमसा ये वृधासः पुरा देवा अनवद्यास आसन् । ते वायवे मनवे बाधितायावासयन्नुषसं सूर्येण ॥
શું નમસ્કારથી તે પ્રાચીન, બળમાં વૃદ્ધ અને નિર્દોષ દેવો પ્રસન્ન થશે? તેઓએ વાયુ માટે અને અવરોધથી પીડિત મનુ માટે, સૂર્ય સાથે ઉષાને નિવાસ કરાવ્યો—માનવપથમાં પ્રકાશિત ઋત (વ્યવસ્થા) સ્થાપી.
Mantra 2
उशन्ता दूता न दभाय गोपा मासश्च पाथः शरदश्च पूर्वीः । इन्द्रवायू सुष्टुतिर्वामियाना मार्डीकमीट्टे सुवितं च नव्यम् ॥
ઇચ્છુક, દૂત સમા, અચૂક રક્ષક ગોપા બની, તેઓ માસો, માર્ગો અને અનેક પૂર્વ શરદઋતુઓને પાર કરે છે. હે ઇન્દ્ર–વાયુ, તમારાં તરફ આવતી સુઘડ સ્તુતિ તમારું માર્ડીક (કૃપા) અને નવું સુવિત (સુ-માર્ગદર્શન) માગે છે.
Mantra 3
पीवोअन्नाँ रयिवृधः सुमेधाः श्वेतः सिषक्ति नियुतामभिश्रीः । ते वायवे समनसो वि तस्थुर्विश्वेन्नरः स्वपत्यानि चक्रुः ॥
બળવત્તા અન્નથી સમૃદ્ધ, રયિને વધારનાર, સુમેધા—જોડાયેલ નિયુતો પર શ્વેત તેજ ચોંટે છે, અભિશ્રી ઝળહળે છે. વાયુ માટે તેઓ એકમન થઈ દૃઢ ઊભા રહ્યા; આ નરોએ સર્વ સ્વપત્ય (સુ-અધિપત્ય)નાં કર્મો રચ્યાં અને આત્મસ્વામિત્વ સિદ્ધ કર્યું.
Mantra 4
यावत्तरस्तन्वो यावदोजो यावन्नरश्चक्षसा दीध्यानाः । शुचिं सोमं शुचिपा पातमस्मे इन्द्रवायू सदतं बर्हिरेदम् ॥
જેટલું દેહનું વિસ્તરણ પહોંચે, જેટલું ઓજસ્ (બળ) ફેલાય, જેટલું નર-સાધકો દૃષ્ટિથી દીપ્તિ પ્રજ્વલિત કરે—હે શુચિપા (પવિત્ર પાન કરનાર) ઇન્દ્ર–વાયુ, અહીં અમારા માટે પવિત્ર સોમ પાનો; અને આ અર્પણ-આસન, આ બર્હિ પર બેસો.
Mantra 5
नियुवाना नियुतः स्पार्हवीरा इन्द्रवायू सरथं यातमर्वाक् । इदं हि वां प्रभृतं मध्वो अग्रमध प्रीणाना वि मुमुक्तमस्मे ॥
નિયુવાન (યુવાન અને નવેસરથી પુનઃનવ) એવા, નિયુત (યોક્ત શક્તિઓ) સાથે, સ્પાર્હવીર (ઇચ્છનીય વીર્ય-શક્તિથી સમૃદ્ધ) હે ઇન્દ્ર–વાયુ, એક જ રથમાં જોડાઈ અમારી તરફ આવો. કારણ કે મધુના આ પ્રથમ સારને તમારાં માટે અર્પિત કરીને લાવવામાં આવ્યો છે; પછી તૃપ્ત થઈ, અમારા માટે વિસ્તરણો અને મુક્તિઓને વિમુક્ત કરો.
Mantra 6
या वां शतं नियुतो याः सहस्रमिन्द्रवायू विश्ववाराः सचन्ते । आभिर्यातं सुविदत्राभिरर्वाक्पातं नरा प्रतिभृतस्य मध्वः ॥
તમારી જે નિયુત (યોક્ત શક્તિઓ)—સો અને હજાર—હે ઇન્દ્ર–વાયુ, સર્વ ઇચ્છનીય સમૃદ્ધિથી ભરપૂર, તમારી સાથે જોડાય છે. એ શક્તિઓ સાથે સુવિદત્રા (સુ-વિદ/સુ-વિદત્ર: યોગ્ય શોધની સ્પષ્ટ શક્તિઓ) લઈને અમારી તરફ આવો; હે બે નર (બળવાન), તમારી તરફ અર્પિત અને વહન કરાયેલા મધુના આનંદને પાનો.
Mantra 7
अर्वन्तो न श्रवसो भिक्षमाणा इन्द्रवायू सुष्टुतिभिर्वसिष्ठाः । वाजयन्तः स्ववसे हुवेम यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥
યશની ભિક્ષા માગતા ઉત્સુક અશ્વોની જેમ, હે ઇન્દ્ર-વાયુ, અમે વસિષ્ઠો સુઘડ સ્તુતિઓથી તમને પ્રાર્થીએ છીએ. પોતાના સ્વવશત્વ માટે બળની સમૃદ્ધિ જીતવા પ્રયત્નશીલ થઈ અમે તમને આહ્વાન કરીએ છીએ; તમે સદા કલ્યાણકારી સ્વસ્તિઓથી અમારું રક્ષણ કરો.
Frequently Asked Questions
Vāyu is primary, but the hymn strongly addresses the dual deity Indra–Vāyu, especially in the Soma-drinking context.
It recalls a divine act of removing obstruction and establishing luminous order—symbolically bringing clarity (Dawn) into full alignment with truth and vision (Sun) for human life.
It functions as an invitation and praise during Soma offerings, asking Indra–Vāyu/Vāyu to come, drink the purified Soma, sit on the offering seat, and grant strength and ongoing well-being (svasti).
Ask anything about Sukta 91 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.