
Sukta 7.3
Vasiṣṭha
Triṣṭubh
વસિષ્ઠનું આ સ્તોત્ર અગ્નિને સર્વથી યોગ્ય દૂત (દૂત) અને યાજ્ઞિક પુરોહિત-શક્તિ તરીકે આહ્વાન કરે છે—જે મર્ત્યોમાં દૃઢપણે સ્થાપિત છે છતાં ઋત (સત્ય-વ્યવસ્થા) ધારણ કરે છે. અગ્નિના તેજસ્વી, સૂર્યસદૃશ-ગર્જનાત્મક વૈભવનું સ્તવન કરીને, ગાયકોએ અને તેમના સમુદાય માટે સમૃદ્ધિ પ્રજ્વલિત કરવી, શુદ્ધ બુદ્ધિ/સુસ્પષ્ટ સંકલ્પશક્તિ (સુ-ચેતસ્/ક્રતુ) આપવી, અને દીર્ઘકાલીન કલ્યાણ પ્રદાન કરવું એવી પ્રાર્થના કરવામાં આવી છે.
Mantra 1
अग्निं वो देवमग्निभिः सजोषा यजिष्ठं दूतमध्वरे कृणुध्वम् । यो मर्त्येषु निध्रुविॠतावा तपुर्मूर्धा घृतान्नः पावकः ॥
દેવ અગ્નિને—દિવ્ય અગ્નિઓ સાથે એકસૂર થઈ—યજ્ઞમાં અતિપૂજ્ય દૂત તરીકે તમારા માટે સ્થાપિત કરો. જે મનુષ્યોમાં દૃઢપણે સ્થિત છે, ઋતાવાન (ઋત-ધર્મનો ધારક) છે, તપ્ત તેજમય મસ્તકવાળો છે, ઘૃતથી પોષિત છે—એ પાવક (શુદ્ધિકર્તા) છે.
Mantra 2
प्रोथदश्वो न यवसेऽविष्यन्यदा महः संवरणाद्व्यस्थात् । आदस्य वातो अनु वाति शोचिरध स्म ते व्रजनं कृष्णमस्ति ॥
ચારો શોધતા અશ્વની જેમ તે ઉછળી આગળ ધસી જાય છે, જ્યારે મહાન આવરણમાંથી બહાર ઊભો થાય છે. ત્યારે પવન તેની જ્વાલાને અનુસરે છે; અને તેથી જ તારો ગતિપથ કાળો થઈ જાય છે—જ્યાં અગ્નિ ગયો, ત્યાં અંધકાર દહન થઈ માર્ગચિહ્ન બની રહે છે.
Mantra 3
उद्यस्य ते नवजातस्य वृष्णोऽग्ने चरन्त्यजरा इधानाः । अच्छा द्यामरुषो धूम एति सं दूतो अग्न ईयसे हि देवान् ॥
હે અગ્ને, નવજાત બળવાન વૃષભ-અગ્નિ! તારા અજર (અવિનાશી) પ્રજ્વલનો ચાલે છે, ફેલાય છે. તારો અરુણ ધૂમ આકાશ તરફ ઊઠે છે; દૂત બનીને તું ખરેખર દેવો તરફ યાત્રા કરે છે, લોકોને જોડે છે.
Mantra 4
वि यस्य ते पृथिव्यां पाजो अश्रेत्तृषु यदन्ना समवृक्त जम्भैः । सेनेव सृष्टा प्रसितिष्ट एति यवं न दस्म जुह्वा विवेक्षि ॥
હે (અગ્નિ) તારો પરાક્રમ પૃથ્વી પર વિસ્તરેલો છે; જ્યારે તું તારા જડબાંથી શુષ્ક સ્થાનોમાં રહેલા અન્નને સાફ કરી, ભેગું કરે છે. મુક્ત કરેલી સેના જેવી તારી આગળ ધપતી ગતિ આગળ વધે છે; હે અદ્ભુત દસ્મ, યજ્ઞની જિહ્વાથી તું યવ (ધાન્ય)ને અલગ કરે છે—જે અગ્નિમાં ગ્રહણ કરવાનું છે તેનું વિવેક કરીને.
Mantra 5
तमिद्दोषा तमुषसि यविष्ठमग्निमत्यं न मर्जयन्त नरः । निशिशाना अतिथिमस्य योनौ दीदाय शोचिराहुतस्य वृष्णः ॥
તેને જ રાત્રે, તેને જ ઉષામાં—સૌથી યુવાન અગ્નિને—માનવો ઘોડાને ઘસીને ચમકાવે તેમ ઘસે છે. પોતાના જ યોનિ (આસન)માં અતિથિ એવા તેને તીક્ષ્ણ કરતાં, આહુતિ મૂકાતાં જ બળવાનના શોચિ (જ્વાળા) દીપ્ત થઈ પ્રજ્વલિત થાય છે.
Mantra 6
सुसंदृक्ते स्वनीक प्रतीकं वि यद्रुक्मो न रोचस उपाके । दिवो न ते तन्यतुरेति शुष्मश्चित्रो न सूरः प्रति चक्षि भानुम् ॥
સુદર્શન છે તારો સ્વનીક (પ્રકાશમય) પ્રતિમુખ; જ્યારે તું નજીકમાં સુવર્ણ આભૂષણ સમો ઝળહળે છે. તારો શુષ્મ (બળ) દ્યૌના તન્યતુ (ગર્જના) સમો આગળ વધે છે; ચિત્ર સૂર્ય સમો તું તારા ભાનુ (કિરણ)થી પાછું જોઈને પ્રકાશ પાડે છે—જે જોવાપાત્ર છે તેને ઉજાગર કરે છે.
Mantra 7
यथा वः स्वाहाग्नये दाशेम परीळाभिर्घृतवद्भिश्च हव्यैः । तेभिर्नो अग्ने अमितैर्महोभिः शतं पूर्भिरायसीभिर्नि पाहि ॥
જેથી અમે અગ્નિને ‘સ્વાહા’ અર્પણ કરીએ—પરિઘેરતી પ્રાર્થનાઓથી અને ઘૃતભર્યા હવિષ્યોથી. તે અપરિમિત મહિમાઓ દ્વારા, હે અગ્નિ, અમને રક્ષા કર; લોહિયાં સમા દૃઢ સો પુરોથી અમારી સત્તાને આવરીને બચાવ.
Mantra 8
या वा ते सन्ति दाशुषे अधृष्टा गिरो वा याभिर्नृवतीरुरुष्याः । ताभिर्नः सूनो सहसो नि पाहि स्मत्सूरीञ्जरितॄञ्जातवेदः ॥
હે દાન આપનાર માટે, તારી જે અજય વાણીઓ છે—જેનાથી તું નરવીર શક્તિઓને વિસ્તારે છે અને રક્ષે છે—તે વાણીઓથી, હે સહસના સુંનુ, અમને રક્ષા કર. હે જાતવેદસ, અમારા તરફથી સૂરિઓને—પ્રકાશિત નેતાઓને—અને જરિતૃઓને—સ્તુતિકારોને—રક્ષા કર.
Mantra 9
निर्यत्पूतेव स्वधितिः शुचिर्गात्स्वया कृपा तन्वा रोचमानः । आ यो मात्रोरुशेन्यो जनिष्ट देवयज्याय सुक्रतुः पावकः ॥
જ્યારે તે બહાર નીકળે છે—શુદ્ધ, જાણે શુદ્ધ કરેલી સ્વધિતિ (કુહાડી) સમો—પોતાની જ ઘડાયેલી દેહથી તેજસ્વી, પ્રકાશમાન. જે બે માતાઓમાંથી જન્મે છે, અતિ ઇચ્છનીય, દેવયજ્ઞ માટે આવે છે—સુક્રતુ, પાવક, નિર્મળ જ્વાલાવાળો.
Mantra 10
एता नो अग्ने सौभगा दिदीह्यपि क्रतुं सुचेतसं वतेम । विश्वा स्तोतृभ्यो गृणते च सन्तु यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥
હે અગ્નિ, આ સૌભાગ્યો અમારા માટે પ્રજ્વલિત થાઓ; અને અમે સુચેતસ (પ્રકાશિત સમજવાળી) ક્રતુ—દિવ્ય સંકલ્પ-શક્તિ—ને પ્રાપ્ત કરીએ. સ્તુતિ કરનારાઓ અને ગાન કરનારાઓ માટે સર્વ કલ્યાણો રહે; તમે સ્વસ્તિભિઃ—કલ્યાણમય આશીર્વાદોથી—અમને સદા રક્ષો.
Agni is established as the unanimous choice of the rite—most worshipful messenger, firmly set among mortals, bearer of ṛta and purifier.
Praise expands from Agni’s ritual role to his visible epiphany: golden radiance, near-at-hand brilliance, and a power that moves like thunder while illuminating like the sun.
Agni’s luminous manifestation becomes a revelation of divine force that both purifies and makes truth-visible—linking cosmic power with the sacrificer’s right understanding.
The hymn closes with a direct petition: may Agni blaze forth prosperity and grant clear-minded kratu; may all good accrue to the praisers, and may Agni guard them always with svasti.
yajiṣṭhaṃ dūtam adhvare
सुसंदृक्ते स्वनीक प्रतीकं वि यद्रुक्मो न रोचस उपाके । दिवो न ते तन्यतुरेति शुष्मश्चित्रो न सूरः प्रति चक्षि भानुम् ॥yūyaṃ pāta svastibhiḥ sadā naḥ
Agni is praised—the sacred Fire who serves as the messenger between humans and the gods and purifies the sacrifice.
The hymn asks Agni to blaze forth prosperity (saubhāgya), grant a clear and luminous will/intelligence (kratu), and protect the community with lasting well-being (svasti).
These images describe Agni’s visible and cosmic power: golden radiance (beauty and purity), thunder-like force (divine energy), and sun-like illumination (making truth and right action seen).
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.