Sukta 103

Mantra 1

संवत्सरं शशयाना ब्राह्मणा व्रतचारिणः । वाचं पर्जन्यजिन्वितां प्र मण्डूका अवादिषुः ॥

સંવત્સરભર તેઓ મૌન રહી પડ્યા—વ્રતચારી બ્રાહ્મણો; પછી પર્જન્યથી પ્રેરિત થઈ દેડકાઓએ વાણી—વચન—પ્રગટ કર્યું.

Mantra 2

दिव्या आपो अभि यदेनमायन्दृतिं न शुष्कं सरसी शयानम् । गवामह न मायुर्वत्सिनीनां मण्डूकानां वग्नुरत्रा समेति ॥

જ્યારે દિવ્ય આપો તેને આવરી વળી—સરોભૂમિમાં સૂકેલી ચામડી સમો પડેલો—ત્યારે અહીં દેડકાઓનો નાદ એકત્ર થાય છે; વાછરડાંવાળી ગાયોનું રંભાણ જેમ, તેમ સુપ્ત પ્રાણબળોને જગાડી એકસાથે ગતિમાં લાવે છે.

Mantra 3

यदीमेनाँ उशतो अभ्यवर्षीत्तृष्यावतः प्रावृष्यागतायाम् । अख्खलीकृत्या पितरं न पुत्रो अन्यो अन्यमुप वदन्तमेति ॥

જ્યારે પ્રાવૃષના આગમને તરસેલા આ જીવો પર વરસાદ વરસ્યો, ત્યારે—અટકાટક બોલતાં—એક બીજાને મળવા જાય છે, પુત્ર પિતાને જેમ; પુનર્જાત વાણી પોતાના સ્ત્રોતને શોધે છે અને ફરીથી તેના છંદ-લય શીખે છે.

Mantra 4

अन्यो अन्यमनु गृभ्णात्येनोरपां प्रसर्गे यदमन्दिषाताम् । मण्डूको यदभिवृष्टः कनिष्कन्पृश्निः सम्पृङ्क्ते हरितेन वाचम् ॥

જળોના પ્રવાહમાં, જ્યારે તેઓ આનંદિત થાય છે, ત્યારે એક બીજાને પકડી લે છે. અને જ્યારે દેડક પર વરસાદ વરસે છે, ત્યારે તે વારંવાર કૂદતો-ફાંદતો રહે છે; ચિતરેલો દેડક પીળાશવાળા (હરિત) દેડક સાથે પોતાનો સ્વર ભેળવી દે છે—અनेक ધ્વનિઓ એક જ જાગૃત વાણીમાં એકરૂપ થાય છે.

Mantra 5

यदेषामन्यो अन्यस्य वाचं शाक्तस्येव वदति शिक्षमाणः । सर्वं तदेषां समृधेव पर्व यत्सुवाचो वदथनाध्यप्सु ॥

જ્યારે એમનો એક બીજાના વચનને, કુશળ પાઠકની જેમ શીખતો-શીખતો, પુનરોચ્ચાર કરે છે, ત્યારે એ આખો પરસ્પર સંવાદ એમને માટે સમૃદ્ધિનું સંયુક્ત ‘પગલું-ઉત્સવ’ બની જાય છે—કારણ કે, સુવાચ (સુવાચો) બની, તમે જળો ઉપર ઉચ્ચારો છો; પ્રવાહ પર આધારિત વાણી પૂર્ણતામાં વિસ્તરે છે.

Mantra 6

गोमायुरेको अजमायुरेकः पृश्निरेको हरित एक एषाम् । समानं नाम बिभ्रतो विरूपाः पुरुत्रा वाचं पिपिशुर्वदन्तः ॥

એકનો ‘ગાયનો રણકાર’ છે, એકનો ‘બકરાનો રણકાર’; એક ચિતરેલો છે, એક પીળાશવાળો (હરિત) છે. છતાં એક જ નામ ધારણ કરીને, અનેક રૂપવાળા તેઓ, બોલતાં બોલતાં, અનેક રીતે વાણી ઘડે છે—એક જ શક્તિના વિવિધ તેજો પ્રગટ કરે છે.

Mantra 7

ब्राह्मणासो अतिरात्रे न सोमे सरो न पूर्णमभितो वदन्तः । संवत्सरस्य तदहः परि ष्ठ यन्मण्डूकाः प्रावृषीणं बभूव ॥

અતિરાત્રમાં સોમપાન કરનારા બ્રાહ્મણોની જેમ, પૂર્ણ સરોવર સમા, તેઓ સર્વ દિશામાં ગુંજે છે. એ જ દિવસ વર્ષના વળાંકને ચિહ્નિત કરે છે—જ્યારે મંડૂકાઓ ‘વર્ષાવાળા’ બને છે; કાળનો યજ્ઞ ફરી ખુલ્લો પડે છે અને વાણી પોતાના પરિઘમાં પાછી વળે છે.

Mantra 8

ब्राह्मणासः सोमिनो वाचमक्रत ब्रह्म कृण्वन्तः परिवत्सरीणम् । अध्वर्यवो घर्मिणः सिष्विदाना आविर्भवन्ति गुह्या न के चित् ॥

સોમધારકો વાણી રચે છે; પરિ-વત્સરીય (સમગ્ર સંવત્સર-ચક્રને લગતું) બ્રહ્મ ઘડે છે. અધ્વર્યુકો આંતરિક તાપથી તપ્ત, પ્રયત્નથી પરસેવો વહાવતા, પ્રગટ થાય છે—જે પહેલાં સૌથી ગુપ્ત હતા; પ્રેરણાની ઋતુ આવે ત્યારે છુપાયેલી શક્તિઓ એમ જ પ્રગટે છે.

Mantra 9

देवहितिं जुगुपुर्द्वादशस्य ऋतुं नरो न प्र मिनन्त्येते । संवत्सरे प्रावृष्यागतायां तप्ता घर्मा अश्नुवते विसर्गम् ॥

તેઓ દેવહિતી—દેવ-નિયત વ્યવસ્થા—ની રક્ષા કરે છે; આ પુરુષો દ્વાદશ-ચક્રની ઋતુને ભંગ કરતા નથી. સંવત્સરમાં જ્યારે પ્રાવૃષ આવી પહોંચે છે, ત્યારે તપ્ત ઘર્મો વિસર્ગ પામે છે—બંધાયેલી ઊર્જાઓ યોગ્ય કાળે મુક્ત થાય છે.

Mantra 10

गोमायुरदादजमायुरदात्पृश्निरदाद्धरितो नो वसूनि । गवां मण्डूका ददतः शतानि सहस्रसावे प्र तिरन्त आयुः ॥

ગોમાયુઃ (ગાય-સ્વરવાળી) એ દાન આપ્યું; અજમાયુઃ (બકરી-સ્વરવાળી) એ દાન આપ્યું; પૃશ્નિઃ (ચિતરેલી/છાંટાવાળી) એ દાન આપ્યું; હરિતઃ (પીળાશ-તામ્રવર્ણ) એ અમને વસુઓ આપ્યાં. ગવાં મંડૂકાઃ (ગાયની જેમ ગર્જનારા દેડકા) શતશઃ આપતાં, સહસ્રસાવે (હજારગણી સોમપિષણમાં) અમારા આયુઃને આગળ ધપાવે છે—જીવનનો વિસ્તાર કરે છે.