Sukta 40
Sukta 7.40
Vasiṣṭha (traditional attribution for Mandala 7 hymns of this group)
Savitṛ (primary); also the ‘vidathya śruṣṭi’ as supporting power of receptivity
Triṣṭubh (probable)
આ સૂક્તની શરૂઆત ‘વિદથ્યા શ્રુષ્તિ’—પવિત્ર સભાની ગ્રહણશીલ ‘સાંભળવાની’ શક્તિ—ના આવાહનથી થાય છે, જેથી કવિનો સ્તોમ યથાવત સ્વીકારાઈને બળવાન બને. સવિતૃની સ્તુતિ પ્રેરક તરીકે થાય છે—જે દાન અને તેજસ્વી સમૃદ્ધિને ગતિમાં મૂકે છે. ત્યારબાદ સ્તોત્ર ઋત-કેન્દ્રિત પ્રાર્થનામાં વિસ્તરે છે: વરુણ, મિત્ર, અર્યમન, આપઃ (જળ), અને અદિતિ ઉપાસકોને કષ્ટ-સંકટથી પાર લઈ જાય. અંતે દ્યાવા-પૃથિવી તથા ઋતવાન દેવતાઓનું સામૂહિક આવાહન કરીને, અપ્રતિમ પ્રકાશમય સ્તોત્ર અને કલ્યાણ દ્વારા અવિરત રક્ષણ આપવાની વિનંતી કરે છે.
Mantras
Mantra 1
ओ श्रुष्टिर्विदथ्या समेतु प्रति स्तोमं दधीमहि तुराणाम् । यदद्य देवः सविता सुवाति स्यामास्य रत्निनो विभागे ॥
હે, વિદથ્ય શ્રુષ્ટિ—યજ્ઞસભાની શ્રવણશક્તિ—એકત્ર થાઓ; અમે તુરાણાં (ઝડપે આગળ વધનારી) શક્તિઓ સામે સ્તોમ સ્થાપિત કરીએ છીએ. કારણ કે આજે પ્રેરક દેવ સવિતા દાનને પ્રવર્તાવે છે; તેના રત્નો (પ્રકાશ-ધન)ના વિભાજનમાં અમે ભાગીદાર બનીએ.
Mantra 2
मित्रस्तन्नो वरुणो रोदसी च द्युभक्तमिन्द्रो अर्यमा ददातु । दिदेष्टु देव्यदिती रेक्णो वायुश्च यन्नियुवैते भगश्च ॥
મિત્ર અને વરુણ, તેમજ દ્યાવા-પૃથિવી, દ્યુભક્ત—પ્રકાશમય સ્વર્ગે વહેંચેલો—એ ભાગ અમને આપે; ઇન્દ્ર અને અર્યમા પણ તે દાન કરે. દેવી અદિતિ અમને સત્ય રેકણઃ—યથાર્થ સંપત્તિ—દર્શાવે; અને વાયુ તથા ભગ પણ—જે કંઈ અમારી ગતિ અને પ્રગતિ માટે નિયુજ્ય (યોક્ત) છે તે બધું—અર્પે.
Mantra 3
सेदुग्रो अस्तु मरुतः स शुष्मी यं मर्त्यं पृषदश्वा अवाथ । उतेमग्निः सरस्वती जुनन्ति न तस्य रायः पर्येतास्ति ॥
હે મરુતો, તે નિશ્ચયે ભયંકર બને છે, બળથી પરિપૂર્ણ બને છે—એ મર્ત્યને, જેને તમે ચિતરાંગ ઘોડાવાળા (પૃષદશ્વા) દેવશક્તિઓ રક્ષો છો. અને અગ્નિ તથા સરસ્વતી પણ તેને આગળ ધપાવે છે; કારણ કે તેની રાય (સમૃદ્ધિ/પોષણ)ની પરિધિ નથી—જેને ચારે તરફથી ઘેરી શકાય એવી સીમા નથી.
Mantra 4
अयं हि नेता वरुण ऋतस्य मित्रो राजानो अर्यमापो धुः । सुहवा देव्यदितिरनर्वा ते नो अंहो अति पर्षन्नरिष्टान् ॥
આ વરુણ જ ઋત (સત્ય-વ્યવસ્થા)નો નેતા છે; મિત્ર અને અર્યમન રાજાઓ છે, અને આપઃ (જળો) ભારને ધારણ કરે છે. સુહવા (સુપ્રાર્થિત) દેવી અદિતિ, અચલ/અનર્વા, અમને અંહઃ (કષ્ટ/પાપ-સંકટ)થી પાર લઈ જાય—તે દેવશક્તિઓ અમને અરીષ્ટ (અક્ષત) રાખીને પાર કરાવે.
Mantra 5
अस्य देवस्य मीळ्हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः । विदे हि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विनाविरावत् ॥
આ કૃપાળુ દેવના—આગળ પગલાં ભરતા વિષ્ણુના—પ્રભૃથ (પ્રસ્તુતિ/અર્પણ)માં હવિર્ભિઃ (હવિ/અર્પણો) દ્વારા અમે વયા (જીવનશક્તિઓ)ને આગળ લાવીએ છીએ. કારણ કે રુદ્ર ખરેખર રુદ્રીય મહિત્વને જાણે છે. અશ્વિનો, શ્રેષ્ઠ ગતિપથથી આવો—વિરાવત્ (સમૃદ્ધિથી ભરપૂર), યોગ્ય પોષણ અને પરિપૂર્ણતાથી યુક્ત.
Mantra 6
मात्र पूषन्नाघृण इरस्यो वरूत्री यद्रातिषाचश्च रासन् । मयोभुवो नो अर्वन्तो नि पान्तु वृष्टिं परिज्मा वातो ददातु ॥
હે પૂષન, હે તેજસ્વી (આઘૃણ), અહીં અમને નિષ્ફળ ન કર; રક્ષણ આપનાર શક્તિઓ અને દાનને સાથ આપનારાઓ (રાતિષાચ) અમને દાન આપે. આનંદ-દાતા અમારા અશ્વો અમને દૃઢપણે રક્ષે; અને સર્વત્ર પરિભ્રમણ કરતો વાયુ વરસાદ વરસાવે—તાજગીભર્યા બળનો પ્રવાહ.
Mantra 7
नू रोदसी अभिष्टुते वसिष्ठैॠतावानो वरुणो मित्रो अग्निः । यच्छन्तु चन्द्रा उपमं नो अर्कं यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥
હવે, જ્યારે વસિષ્ઠો દ્વારા દ્યાવા-પૃથિવીનું સ્તવન થાય છે, ત્યારે ઋતના ધારક વરુણ, સુમેળ કરનાર મિત્ર અને અગ્નિ પ્રગટ થાય. ચંદ્રસમાન તેજસ્વી શક્તિઓ અમને પરમ અર્ક—પ્રકાશમય સ્તુતિ—અર્પે; અને હે દેવો, તમે સદા સ્વસ્તિભિઃ—કલ્યાણ અને સુરક્ષિત ગતિથી—અમને રક્ષો.
Frequently Asked Questions
Savitṛ is the primary deity—the divine impeller who sets right action, inspiration, and the giving of luminous treasures in motion. The hymn also invokes ṛta-deities like Varuṇa, Mitra, Aryaman, the Waters, and Aditi for protection.
It refers to the receptive “listening power” belonging to the vidatha (sacred assembly). The hymn asks that this attentive receptivity gather so the prayer is properly received and becomes effective.
Begin with receptivity and clear attention, then invoke Savitṛ to energize right effort and timing. Finally, rely on ṛta—truth and order—for protection, asking the gods to carry you beyond distress and keep you in svasti (well-being).
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.