Mandala 9
मण्डल 9
The Soma Mandala
नवमं मण्डलं—सोममण्डलम्—सम्पूर्णतया सोमपवमानाय समर्पितम्। अत्र स सोमः पीडितः सन् ऊर्णामयेन पवित्रेण वेगेन प्रवहन् स्वयमेव पवते, यज्ञार्थं द्रोणेषु/कलशेषु च प्रविशति। अस्य सूक्तेषु सोमः तेजस्वी स्वयंचलः स्रवः इव स्तूयते—यः परिशुद्धतेजसा परिणम्येन्द्रं वर्धयति, देवान् ऋत्विजो यज्ञं च ऋतव्यवस्थां च धारयति। काव्ये पुनःपुनः शोधनस्य परिवर्तनस्य च सम्बन्धः प्रतिपाद्यते—कच्चिदोषधिरसात् प्रकाशमानं बलवत् पानं भवति, यत् धियं वाचं च प्रेरयति।
Suktas in Mandala 9
Sukta 1
Sukta 9.1
सोमपवमानस्यास्य नवममण्डलस्य प्रथमे सूक्ते सोमः पेष्यमाणः पवित्रेण च निष्यन्दमानः स्तूयते। स इन्द्रस्य पानाय परममधुरां हर्षजननीं धारां प्रवहतु इति प्रार्थ्यते। मन्त्रेषु पवित्रेण सोमस्य शोधनं, तस्य प्रसादनं तेजोमयशक्तिरूपेण प्रकाशः, ततः इन्द्रस्य जयशक्तेः प्रबलो वेगः येन स वृत्रादीन् बाधकान् भिनत्ति, समृद्धिं च बहुधा ददाति—इति निरूप्यते।
Sukta 2
Sukta 9.2
ऋग्वेदस्य ९.२ सूक्तं सोमपवमानस्य स्तुतिरस्ति। अत्र द्रष्टा सोमं पवित्रेण स्रवितुं प्रेरयति, यथा सः शुचिर्भास्वरः तेजस्वी च भूत्वा हविषे योग्यः स्यात्। शुद्ध्यमानः सोमः “इन्द्रं प्रविश” इति निमन्त्र्यते, येन दैवी वीर्यं जयः च यज्ञकर्म च प्रवर्धते। अन्ते सूक्तं सोमं यज्ञस्य पुरातनं अन्तरात्मानं स्तौति—स एव सारा शक्तिः या हविर्दानं सफलं करोति।
Sukta 3
Sukta 9.3
अयं पवमानसोमसूक्तः पीडितं सोमममृतं सुपर्णं शक्तिं स्तौति, यः शीघ्रं द्रोणकलशान् निधानस्थानं च प्रति धावति, ततः शुद्ध्यर्थं अप्सु निमज्जति। स सोमः सम्यगविच्छिन्नधारया प्रवहन् ईषाः जनयति, यजमानाय रत्नानि वितरति; एवं यज्ञशौचं समृद्ध्या प्रेरितया ऊर्जया च संयुनक्ति।
Sukta 4
Sukta 9.4
अयं पवमानसोमसूक्तः पेष्यमाणं पव्यमानं च सोमं स्तौति। तं पुनःपुनर्जयाय, महतीं कीर्तिं लब्धुं, यजमानान् च भूयः शुद्धतरान् तेजस्विनश्च कर्तुं प्रार्थयते। ‘अथा नो वस्यसस् कृधि’ इति पुनरुक्त्या प्रत्येकं याचनां परिबध्नाति—दीर्घायुष्यम् आदित्यदर्शनं च, रश्मिमद् धनम्, तथा सोमस्येच्छया सहाय्येन च धारणीयं समृद्धिं च।
Sukta 5
Sukta 9.5
अयं सोमपवमानसूक्तः स्वयमेव पवमानं सोमं स्तौति—यः दीप्तिं बलं च प्राप्य प्रज्वलति, पवित्रकर्मणा प्रवहन् प्राणशक्तीः प्रबोधयति। सः महाबलः आनन्ददः शक्तिरूपः, यस्य प्रकाशो रात्र्युषसोः इव पर्यायेण आविर्भवति। अन्ते च स्वाहाकारसमन्वितेन सोमाहुत्या प्रभाविते यज्ञे देवगणं सर्वं सोमपानाय आह्वयति।
Sukta 6
Sukta 9.6
अयं पवमानसोमसूक्तः सोमस्य हर्षपूर्णं बलवत् प्रवाहं वर्णयति, यः ऊर्णामयेषु पवित्रेषु प्रवहन् देवेषु शुद्ध्यते च हविषे योग्यः क्रियते। अत्र सोमः शक्तिमान् वृषभ इव शीघ्राश्व इव च निरूप्यते, यज्ञीयैः साधनैः परिशुद्धः सन् प्रेरितां वाचं जनयति, इन्द्राय विशेषतः प्रियम् मदकरं हर्षोत्कर्षं च उत्पादयति।
Sukta 7
Sukta 9.7
अयं लघुः पवमानसोमसूक्तः सोमबिन्दून् ऋतस्य नियतपथे प्रस्थितान् स्तौति, ये पवित्रेण शुद्ध्यमानाः प्रभास्वराः भवन्ति। अत्र सोमः चेतनः पिङ्गलवर्णः शक्तिरिव निरूप्यते—शोधनानन्तरं स आसनं निषीदति; स्तोतुः प्रेरिता मतिश्च तस्मै परिचर्यायै प्रवर्तते। सूक्तं च प्रार्थनया विस्तरति—एकचित्तविजयाय, धनमधुर्ययशःकीर्तिदीर्घस्थायिधनानां च लाभाय, द्यावापृथिव्योरनुग्रहेण समर्थितम्।
Sukta 8
Sukta 9.8
अयं पवमानसोमसूक्तः सद्यः परिशुद्धान् सोमधारान् इन्द्रस्य प्रियं कामं प्रति प्रवहन्तो वर्णयति, ये तस्य वीर्यं वर्धयन्ति दिव्यं च हर्षं जनयन्ति। अत्र सोमः शीघ्रः प्रबलश्च शोधकः—देवानां प्रीत्यर्थं विमुक्तः—मानवानां च पोषणं भवति, प्रजया, प्राणशक्त्या, परिपूर्त्या च।
Sukta 9
Sukta 9.9
अयं पवमानसोमसूक्तः पीडितं स्रवन्तं च सोमं स्तौति—यः ज्योतिष्मान् ऋषिशक्तिरिव उभयोर्लोकयोर्मध्ये सञ्चरन् पवित्रेण शुद्धिं प्राप्य देवेभ्यः योग्यतां गच्छति। अस्य प्रसन्नधारां प्रेरितया वाचा, ऋतेन (ऋतेन), इन्द्रस्य च जयधर्मणा संयुनक्ति; अन्ते च स्थिरां कीर्तिं बलं मेधां च स्वः (ज्योतिष्मत् लोकम्) याचते।
Sukta 10
Sukta 9.10
अयं सोमपवमानसूक्तः पवित्रितस्य सोमस्य स्वयम्प्रेरितं वेगवन्तं प्रवाहं स्तौति—यः पीड्यमानः पवित्रेण निष्यन्दमानः प्रवर्त्यते च, राय्यै (पूर्णतायै, धनाय, भावपूर्णत्वाय) अभिप्रयाति। सोमस्य दीप्तौ तस्य प्रवाहः सौरतेजसा (विवस्वता) सह संबध्यते, उषसः भगस्य च आशीर्भिः, तथा च कवेरन्तश्चक्षुषा दृश्यं निगूढं दिव्यं पदं प्रकाशयति—यतो यज्ञे पवित्रीकरणं चेतनायाः आरोहणस्य प्रतिबिम्बमिव भवति।
Sukta 11
Sukta 9.11
अयं पवमानसोमसूक्तः शोधितं इन्दुं स्तोतुं आह्वयति—यः पवित्राणि प्रवहन् देवतान् प्रति शीघ्रं धावति, दिव्यान् शक्तीन् च सुलभान् करोति। सोमस्य माधुर्यं तेजोवर्धकं च बलं स्तौति, तथा धनं वीर्यं शौर्यं च जयसहचर्यं याचते—विशेषतः इन्द्रेण सह संयोगे।
Sukta 12
Sukta 9.12
अयं पवमानसोमसूक्तः पीडितान् सोमबिन्दून् स्तौति—ये पवित्रं वेगेनातिक्रम्य ऋतस्य सदसि प्रविशन्ति, इन्द्रस्य बलवर्धनाय परममधुरा दीप्तिमन्तश्च भवन्ति। अत्र सोमस्य कलशेषु पवित्रे च शोधनं वर्ण्यते, अन्ते च प्रार्थ्यते यत् शुद्ध इन्दुः उपासके स्वयम्भूताṃ सहस्ररश्मिमतीं रयिं प्रतिष्ठापयतु।
Sukta 13
Sukta 9.13
अयं पवमानसोमसूक्तः स्वयमेव शुद्ध्यमानं सोमं स्तौति—यः ऊर्णामयेन पवित्रेण सहस्रधाराभिः शीघ्रं धावन् देवानां यज्ञार्हतां प्राप्नोति। विशेषतः अस्य परिशुद्धं रसं वायवे इन्द्राय च कृतं हविरिव निरूप्य, प्रवहन्त्यः इन्दुशक्तयः बहु धनं वीर्यं च शत्रूणां पराभवं च ददतु इति प्रार्थयते। अन्ते सोमः ऋतस्य योनौ निहित इव प्रतिष्ठते, येन शौचं ऋतं तेजस्विनी च दृष्टिः प्रतिष्ठाप्यते।
Sukta 14
Sukta 9.14
अयं सोमः पवमानः स्तूयते—यः अपां विश्वासां उपरि ऋषिवत् शक्तिरिव चरति, प्रेरितां वाचं वहन् दिवं च पृथिवीं च प्रबोधयन्। पुनःपुनः पवित्रेण शोध्यमानः स तेजस्वी भवति, गाः (रश्मीन्/दीप्तिशक्तीः) जयति, च यजमानं प्रति आहूयते—वसु, प्रकाशबलसौख्यसमृद्धिं च आनयन्।
Sukta 15
Sukta 9.15
अयं पवमानसोमसूक्तः पूतं सोमं पवित्रेषु वेगेन धावन्तं, शुभ्ररश्मिभिः दीप्तं, इन्द्रस्य जयशक्तेः “विवृतक्षेत्रम्” अभिगच्छन्तं च स्तौति। अस्य शोधनं यज्ञकर्मरूपं तथा विश्वात्मिकाध्यात्मिकप्रक्रियारूपं च निरूप्यते—स तेजस्वी पानं बलं हर्षं च भवति, अन्तःशस्त्ररूपेण मार्गं विशोध्य विजयाय धर्म्यकर्मणे च प्रवर्तयति।
Sukta 16
Sukta 9.16
अयं पवमानसोमसूक्तः पिष्टं सोमं स्तौति—यः शिलाभ्यः प्रसृत्य वेगेन निर्गच्छति, ऊर्णामयेन पवित्रेण धावति च; ततः स तेजस्वी मादकः (प्रेरकः) रसः संजायते, यो देवेभ्यो यज्ञियो भवति। अस्य शीघ्रस्रवणगतिं अन्तःशक्तेः प्रबोधेन सह संयोजयति—विशेषतः इन्द्रस्य बलस्य जागरणेन—तथा उपासके प्रज्ञायाः प्रखरत्वेन प्राणबलस्य च वर्धनेन।
Sukta 17
Sukta 9.17
अयं पवमानसोमस्तोत्रे पिष्टः सोमो नदीव वेगेन प्रवर्तते, विघ्नान् अभिघ्नन्, देवयात्रायां पवित्रेण शुद्धिं गच्छन् इति स्तूयते। स त्रिषु रोचनेषु लोकेषु अतिक्रम्य आरोहति, सूर्यवत् प्रेरणया दीप्तिम् प्राणं च अग्रे नयन् प्रकाशते। अन्ते मधुरः शक्तिमान् स्रवः समानयज्ञस्थाने निषीदतु इति आमन्त्र्यते—ऋताय शोभनः, देवपानाय योग्यश्च।
Sukta 18
Sukta 9.18
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं स्तौति—यथा स निष्पीड्यमानः पवित्रेण शोध्यते, पर्वतस्रोतसः प्रवहन् यज्ञाय सिद्धेषु पात्रेषु प्रविशति। प्रत्येकं मन्त्रं “मदेṣu सर्वधा असि” इति पुनरावृत्त-प्रत्यवसानं प्रति निवर्तते, येन सर्वेषु उन्नतावस्थासु पवित्रेषु च हर्षेषु सोमस्य सर्वव्यापकता निश्चीयते। अस्य सूक्तस्य प्रयोजनं द्विविधम्—याज्ञिकं (प्रवहन्तं सोमं पवित्रीकर्तुम्) आध्यात्मिकं च (शुद्धसारात् प्रसादं, बलं, समृद्धिं च आह्वातुम्)।
Sukta 19
Sukta 9.19
अयं लघुः सोमपवमानसूक्तः पवित्रेण शोध्यमानं सोमं स्तौति, यत् स द्यावापृथिव्योः उभयतः “दीप्तं रत्नं” आहरतु इति प्रार्थयते। अत्र यज्ञचित्राणि—प्रवहन् परिशुद्धः पानद्रवः तस्य च पोषणशक्तयः—व्यवहारिकयाचनया सह मिश्रितानि: सोमस्य परिशुद्धं तेजो बलं च समीपदूरस्थान् अपि शत्रून् अभिभवेत्।
Sukta 20
Sukta 9.20
अयं लघुर्गायत्रीयः सूक्तः सोमं पवमानं स्तौति—यः पवित्रे (ऊर्णामये) शीघ्रं धावति, ऋषिवत् स्रवन् देवेषु भोगाय संस्कृतः। कविः शुद्धं सोमं याचते यत् स सर्वान् प्रतिपक्षान् अभिभूय, ध्रुवं रयिं, इषं (पोषवर्धनप्रेरणां), च सुवीर्यं च अस्मिन् स्तोत्रे यजमानस्य च जीवने आनयतु।
Sukta 21
Sukta 9.21
अयं संक्षिप्तः पवमानसूक्तः सोमधाराः स्तौति याः पवित्रं वेगेन प्रविश्य शुचयः दीप्ताः बलवन्तश्च भवन्ति, इन्द्रस्य च हर्षाय जयाय च योग्याः। मन्त्रेषु सोमस्य शोधकगतिḥ प्रकाश्यते, यया सः स्वर्लोकस्य ज्योतिः (स्वर्) तथा रत्नानि धनानि च जयति, तथा सतः (सत्यात्) प्रेरितां मतिं निष्पिपेषयति/प्रवर्तयति। यज्ञेऽन्तरर्थे च सूक्तं परिशुद्धं आनन्दं स्तौति—यः इन्द्रसदृशं बलं तेजस्विनं च ज्ञानं प्रेरयति।
Sukta 22
Sukta 9.22
अयं सोमपवमानसूक्तः पीडितं सोमं शीघ्रं गर्जन्तं च प्रवाहानिव स्तौति—रथानिव वेगवन्तः स्रवन्तो यजमानाय बलं पुष्टिं बहुलं च प्रेरितदर्शनं वहन्ति। अस्य शोधनं प्रसादनशक्तिं च विशेषेण प्रतिपादयति—पवित्रेण गच्छन् सः “सुस्पष्टदर्शी” भवति, धियं च (प्रेरितां मतिं) प्रबोधयति। सोमः पण्येभ्यः निगूढं धनं पुनराहरिता इति च स्तूयते, तथा “तानं तन्तुम्” दृढं करोतीति—येन यज्ञस्य सातत्यं साधनस्य च साक्षात्कारः सूच्यते।
Sukta 23
Sukta 9.23
अयं सोमः पवमानः शीघ्रगामी मधुधारः पवित्रेण शुध्यन् प्रवहति; स कव्यं प्रेरयति, यजमानस्य बलं च स्थापयति। स इन्द्रस्येन्द्रियरसं वहति इति स्तूयते; यदा इन्द्रः एतान् मदान् पिबति तदा स पुनःपुनर्वृत्ररूपान् निरोधबलान् जयति। सोमः उपासकं दुष्टवाचः शत्रोः आक्रमणाच्च रक्षति।
Sukta 24
Sukta 9.24
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं स्तौति—यः अप्सु निःसरन् पवित्रेषु च धावन् स्वं शुद्धिं करोति, यज्ञाय योग्यतां च प्राप्नोति। शुद्धः सोमो मनुष्याञ् हर्षयतु बलयतु च, जनानां हिताय जयतु, स्वस्य दीप्त्या मधुरया पिष्टसारया च शत्रुवाचं तमश्च अपहन्तु इति प्रार्थयते।
Sukta 25
Sukta 9.25
अयं लघुः पवमानसोमसूक्तः सोमं पवित्रेण स्वयमेव शुद्धिं कर्तुं देवानां पेयम्—विशेषतः मरुतां वायोश्च—उत्साहकरं भवितुं च आह्वयति। स निष्पीड्यमानः स्तूयते यथा स प्रेरितविवेकस्य (दक्षस्य) साधकः, “सर्वरूपाणि” व्याप्नोति, अमृतानां निवासलोकं प्रति च गच्छति। अस्य सूक्तस्य प्रयोजनं द्विविधम्—यज्ञीयं, निष्पीडितसोमस्य हविषे अभिषेक-परिशोधनं; आध्यात्मिकं च, सोमस्य दिव्यगर्भे पवित्रस्य स्तोत्रस्य (अर्कस्य) ज्योतिष्मति योनौ आरोहणवर्णनम्।
Sukta 26
Sukta 9.26
अयं लघुः पवमानसोमसूक्तः पवित्रेण शोध्यमानं सोमं स्तौति। स ऋषिदृष्ट्या प्रेरितः प्रवर्तते, ‘अदितेः अङ्के’—अनन्ते ऋते—शुद्ध्यमान इव वर्ण्यते। विवस्वतः सौरतेजसा परिधाय सोमः अग्रे नीयते, वाचः (पवित्रायाः वाचः) अच्युतो नाथ इति प्रशस्यते, अन्ते च इन्द्राय हर्षकरं मदं प्रति प्रेर्यते। अस्य सूक्तस्य प्रयोजनं याज्ञिकं च—सोमाभिषव-परिस्रवणयोः पावनम्—ध्यानात्मकं च, यत् शोधनं सत्येन वाचा च ऋतेन च समग्रतया च संयोजयति।
Sukta 27
Sukta 9.27
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं स्तौति—यः पवित्रमधि स्रवन् शुद्धिकर्मणा दीप्तिमान् बलवान् च भवति। स प्रेरितः कविरिव वक्रतां हिंसां च अपहन्ति, रोचमानान् ‘धेनून्’ (रश्मीन्/वसु) अन्विच्छति, अन्तरिक्षेण शीघ्रं धावन् इन्द्रं प्रति गच्छति, जयिनं दैवं कर्म बलयितुम्।
Sukta 28
Sukta 9.28
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं स्तौति—यः मानुषैः हस्तैः शक्तिभिश्च प्रेरितः सन् ऊर्णामयेन पवित्रेण वेगेन धावति, देवानां कृते विशुद्धः वृतः स्रवो भवति। स सोमः सर्वज्ञः मनसः पतिः इव कीर्त्यते, वृषभवत् बलवान्, “दश स्वसृभिः शक्तिभिः” प्रेरितः, हविर्भाजनेषु पूरितेषु पात्रेषु च पूरयन्। अन्ते तस्य अजेयः पावकः प्रवाहः दिव्यं वीर्यं जनयति, चाघशंसं—हानिकरं मिथ्यावचनं—नाशयति।
Sukta 29
Sukta 9.29
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं महान्तं स्वयंपवित्रं सरितं स्तौति, यस्य प्रवहद्रश्मिः देवान् अनुगच्छति दिव्यकर्म च बृंहयति। सोमं प्रार्थयते यत् सः सर्वाः वसूनि—पार्थिवानि दिव्यानि च—जिगीषेत, द्वेषः शत्रुतां चान्तःप्रतिरोधं च अपहन्तु, तथा विजयायोन्नत्यै च द्युमत् शुष्मं तेजोबलं च आनयतु।
Sukta 30
Sukta 9.30
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं स्तौति—यः शक्तिधाराभिः पवित्रं वेगेनात्येति, शुद्धो भूत्वा यजमानानां वाचं प्रेरयति। अस्य कर्मक्रमः सोमस्य प्रवाहशुद्धेः आरभ्य द्रोणेषु निषीदनपर्यन्तं निरूप्यते; अन्ते च स्पष्टो विधिः—इन्द्राय मधुतमं सोमं पिषत, येन देवगणो मदं बलं च प्रविशेत्।
Sukta 31
Sukta 9.31
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं स्तौति—सः शुद्ध्यर्थं “प्रवर्तते”, जीवद्भिः स्रोतांसि इव प्रवहन् चेतनं रयिं जनयन्। सर्वतः संगृहीतबलः सः वर्धताम् इति प्रार्थ्यते, वाजस्य (जयबलस्य) सभायां च उपस्थितो भवतु। अन्ते इन्दोः सख्यं याच्यते—सः भवस्य लोकानां च धारयिता स्वामी।
Sukta 32
Sukta 9.32
अयं लघुः सोमपवमानसूक्तः पिष्टं सोमं स्तौति—स हर्षजनकवीर्येण प्रवहन् यज्ञसभां प्रविशति, यजमानान् गायकांश्च कीर्तिं श्रवणप्रेरणां चोन्नतिं च ददाति। स तेजोमयः प्रभा उभे लोके प्रकाशयति, शीघ्रपशुरिव वेगेन धावति, अन्ते च ऋतस्य योनौ ‘निषीदति’ इति। सूक्तस्यावसाने सोमं प्रति प्रत्यक्षं प्रार्थ्यते—स उपासकेषु दीप्तां श्रीयं प्रतिष्ठापयतु, वर्धनं मेधां च शाश्वतं श्रवश्च जयतु।
Sukta 33
Sukta 9.33
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं बहुधा प्रवहद्भिः स्रुतिभिः स्तौति—स पवित्रेण शुद्ध्यमानः सलिलतरङ्गा इव प्रेर्यते, वृषभा इव बलात् पुरःसरन् प्रवर्धते। अत्र बाह्यं पवित्रण-निष्पीडन-आहुतिकर्म अन्तःप्रकाशेन संयुज्यते—सोमस्य हरित-तेजः, प्रेरितवाक्-उदयः, चतुर्विधं महद् ऐश्वर्यं च ददाति।
Sukta 34
Sukta 9.34
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं स्तौति यथा स निष्पीड्यते पवित्रेण शुध्यति च स्थिरधारया प्रवहति, स्वबलात् प्रतिरोधान् भित्त्वा। बहिर्यागे पवित्रणक्रियायाः अन्तःप्रेरणया सह सम्बन्धं दर्शयति—सोमः मर्ज्यः शुद्धिकर्ता भवति, इन्द्रस्य वीर्यपूर्णां मदोन्मादप्रेरणां च प्रबोधयति; स्तुतयः अपि धेनोर्मन्दनमिव तं प्रति प्रवहन्ति।
Sukta 35
Sukta 9.35
अयं लघुः पवमानसोमसूक्तः शुद्धं सोमं यजमानान् प्रति दृढेन प्रवाहेण स्रवितुम् आह्वयति, यः विस्तीर्णां रयिं ज्योतिषोऽवबोधं च वहति। अत्र सोमः (इन्दुः) अग्रगामी प्रेरकशक्तिरिव वर्ण्यते, यः द्रष्टारं जयकर्मणे बलयति, स्वस्य पावनव्रतेन च भूतानि धर्मे प्रतिष्ठापयति।
Sukta 36
Sukta 9.36
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं स्तौति—स निष्पीडनात् प्रमुच्यते, ऊर्णामयम् पवित्रं प्रविशति, यमयोः पात्रयोः प्रवहति; एवं स शुद्धो बलवान् देवेषु योज्यते। मन्त्राः तस्य ऋतमन्वेषिणीं सुव्यवस्थितां धारां, वर्धयित्रीं महिमानं च प्रशंसन्ति; स दिवं प्रति आरोहति, यजमानाय तेजः, ज्योतिः, वीर्यं च आनयन्।
Sukta 37
Sukta 9.37
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं स्तौति—स नवो निष्पिष्टः पवित्रं प्रति वेगेन धावति, द्रोणकलशान् प्रति गच्छन् देवानां पानाय योग्यः। स दिव्यः सत्यप्रदः शोधकः कीर्त्यते, यो रक्षांसि शत्रून् च भिनत्ति; स्वजातिभिः तेजोमयैः सह संयोगेन ज्योतिः प्रकटयति, अन्ते च इन्द्राय ऊर्जस्वद् दानं ददाति।
Sukta 38
Sukta 9.38
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं स्तौति—यथा स निष्पीड्य शुद्ध्यति, महावृषभ-रथ इव वेगेन प्रवहन् समृद्धिं बलं चाभिगच्छति। मन्त्रेषु तस्य शीघ्रगमनं मनुष्यलोकं प्रति, तथा ‘प्रिय-योनि’ प्रति तस्य सन्निकर्षः वर्ण्यते—यत्र स विश्रान्तिं लभते, हविर्भावाय पानाय च योग्यः भवति। अस्य प्रयोजनं पवित्र-प्रवाहस्य पावनत्वं संस्कर्तुं, तथा यज्ञे सोमस्य प्राणदं बलदं च तेजः आह्वातुम्।
Sukta 39
Sukta 9.39
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं स्तौति—शीघ्रं स्वयंज्योतिः स्रवन्तं, यः पवित्रेण शोध्यते देवयानं लोकं नीयते च, यत्र देवाः सनातनं सत्यम् अभ्यनुजानन्ति। अस्य अवतरणं निष्प्रवणं च महतीनदीतरङ्गवत् चित्र्यते; अन्ते च स ऋतस्य योनौ—यत् यज्ञं जगच्च धारयति—सिंहासने प्रतिष्ठाप्यते।
Sukta 40
Sukta 9.40
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं स्तौति—यः सवनेषु पीड्यमानः पवित्रेण च शोध्यमानः सर्वान् द्वेष्टॄन् बलानि च अतिव्रजति, धियाभिः प्रेरिताभिः अलङ्क्रियते च। कविः शुचिं इन्दुं प्रार्थयते यत् सः द्युम्नानि (विजयस्य तेजांसि), सहस्रगुणाः पोषकाः इषः, तथा च उभयाधारां समृद्धिं आनयतु—या बाह्यं क्षेमं च अन्तरं च उत्कर्षं धारयति।
Sukta 41
Sukta 9.41
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं पवित्रेण धावन्तं शुद्धं स्तौति। स पवित्रं प्रति वेगेन प्रवहन् तमसो ‘स्य कृष्णं चर्म’ इव अपाकरोति, दीप्ताम् अयास्यां शक्तिं प्रकाशयति। यजमानान् प्रति बहुपोषेण प्रवाहं याचते—पशुभिः, हिरण्यवद्भासया, अश्वैः, जयबलैश्च—तथा शान्तिदायिना रक्षावेष्टनेन तान् परितो रक्षतु। अस्य सूक्तस्य प्रयोजनं याज्ञिकं (सोमाभिषवस्य बलवर्धनम्) आध्यात्मिकं च (सोमरसेन चेतसः प्रसादनम्) इति।
Sukta 42
Sukta 9.42
अयं लघुः पवमानसोमसूक्तः हरिं सोमं स्तौति—यः पेष्यमाणः पवित्रेण च शोध्यमानः स्वर्गस्य दीप्तानि विवराणि जनयति, अपि च “अप्सु” सूर्यं जनयतीति वर्ण्यते। अत्र सोमस्य पवित्रेण निष्यन्दनं यज्ञकर्म ब्रह्माण्डीयप्रकाश-जीवनप्रदप्रवाहकर्मणा सह संबध्यते। अन्ते च यजमानानां कृते स्वयमेव शुद्धिं विधाय, विस्तीर्णं पोषणं, गवां वीराणां अश्वानां च दानं, बलं च प्रदातुं सोमः प्रार्थ्यते।
Sukta 43
Sukta 9.43
अयं लघुः पवमानसोमसूक्तः सोमं पवित्रे शुद्ध्यमानं स्तौति। सः शीघ्राश्व इव दीप्ताभिः ‘गाभिः’ (रश्मिभिः) परिशुद्धः, ततः कविभिः स्तोमैः अलङ्क्रियते। दीप्तं इन्दुं प्रार्थयते यत् सः श्रीमद्रयिं बहुरश्मिमयं तेजः च आनयेत्, तथा च जपन्तं ऋषिं जयबलैः उद्बृंहयेत्, उदारं सुवीर्यं च दद्यात्।
Sukta 44
Sukta 9.44
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं पवित्रे प्रवहन्तं स्तौति—स जीवनतरङ्गवत् वेगं वहन् देवान् प्रति प्रसरति, तेषां सन्निधिं निमन्त्रयितुम्। मन्त्रेषु तस्य शुद्धधारा ‘सुन्दराध्वर’ (अध्वर) इति यज्ञेन सह समन्वीयते; तस्मै पवमानाय पवित्रासनं प्रतिष्ठापयितुं, बलं सम्यग्दर्शनं च, तथा विस्तीर्णां कीर्तिं प्रदातुं प्रार्थ्यते।
Sukta 45
Sukta 9.45
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमम् (इन्दुम्) पवित्रेण शुद्धिं कर्तुं प्रेरयति, स च देवाह्वानकरः मदकरः प्रज्ञाप्रदः आनन्दः सन् प्रवहति। मन्त्रेषु पवित्रात् परं तस्य अग्रगमनं वेगवृद्धिः, विशेषेण इन्द्रेण तस्य पानं, तथा च स्तोतॄणां स्तुत्या दृष्टेः प्रसारः वीर्यस्य च उत्कर्षः प्रतिपाद्यते।
Sukta 46
Sukta 9.46
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं स्तौति—यः पवित्रे शुद्ध्यन् वेगेन प्रवर्तते, देवानां भोगाय धावति, प्रवहन् च तेजोमयं बलं लभते। अत्र सोमस्य पीडन-परिशोधनक्रिया सजीवम् उपवर्ण्यते—मन्थनदण्डेन दीप्तं सोमं गृह्णन्ति, “गवां” (रश्मीनां/क्षीरस्य) सह मिश्रयन्ति, तस्य च मदकरं वीर्यं विशेषतः इन्द्राय सज्जीकुर्वन्ति। अस्य प्रयोजनं याज्ञिकं च प्रतीकात्मकं च—यज्ञस्य शक्तिवर्धनाय तथा शुद्धोन्नतचेतनायाः प्रकाशनाय।
Sukta 47
Sukta 9.47
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं शुद्ध्यमानं हविषे योग्यं कृतं स्तौति। स धर्मकर्मणा वर्धमानो बलं महत्त्वं च प्राप्य प्राणदं वेगं प्रस्रवति। इन्द्रस्य वीर्यं (इन्द्रियम्) जनयितुं तस्य सामर्थ्यं प्रकाशयति, स्तुतिः प्रसूयते यदा तदा वज्रसदृशो वेगः सम्भवतीति च दर्शयति। अपि च सोमः धनस्य दाता, स्पर्धासु जयस्य च प्रदाता इति निरूप्यते।
Sukta 48
Sukta 9.48
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं शंसति—यथा सः शोध्यमानः पवित्रेण शुद्धः सन् पवित्रेषु सदस्सु निहितो भवति, वीर्यैः शोभया च युक्तः सुसंस्कृतं यज्ञकर्म साधयति। सः राजवत् दिव्यजन्मा च संबोध्यते, धनं बलं च आनयति; प्रेरितः सन् महत्तरां ‘इन्द्रशक्तिं’ वर्धयति, इष्टसहाय्यं ददाति, विस्तीर्णं महत्त्वं च प्रयच्छति।
Sukta 49
Sukta 9.49
अयं लघुः पवमानसोमसूक्तः सोमस्य स्वशुद्धिं विश्वस्य यज्ञस्य च शौचत्वेन आह्वयति, या वृष्टिसदृशं पोषणं बलवन्ति च आरोग्यकराणि प्रेरणाः उपासकेभ्यः जनयति। सोमः याच्यते यत् सः स्फुटं घृतसदृशं धारां यज्ञे प्रवाहयेत्, शत्रून् अपहन्तु, च सत्यस्य ऋतस्य च प्राचीनान् दीप्तीन् पुनः प्रज्वालयेत्।
Sukta 50
Sukta 9.50
अयं पवमानसूक्तः सोमं स्तौति—स हि पीड्यमानः पवित्रेणावृतः शुद्ध्यन् नदीतरङ्ग इव वेगेन शब्देन च प्रवर्धते। तस्य मधुरो हर्षजनकः रसः प्रकाश्यते, स च इन्द्रस्य पानाय सज्जो भूत्वा जयशीलं बलं धियं च वर्धयति।
Sukta 51
Sukta 9.51
अयं संक्षिप्तः पवमानसूक्तः अध्वर्युम् आदेशयति—अश्मना निष्पिष्टं सोमं स्रुत्या पवित्रे प्रवाहय, यथा सः यज्ञेनात्मना च शुद्धो भूत्वा इन्द्रस्य पानाय भवेत्। देवानां (मरुतामपि) आस्वाद्यं मधुमयं रसं सोमं स्तौति, तथा च प्रार्थयते यत् सुस्पष्टः पवित्रप्रवाहो यजमानाय वाजं चिरस्थायि श्रवश्च आनयेत्।
Sukta 52
Sukta 9.52
अयं संक्षिप्तः पवमानसोमसूक्तः नव्यं सुतं सोमं पवित्रं प्रति स्रवितुं, दीप्तिमन्तं वसु-प्रदं च, आह्वयति; स च यजमानान् पुरातन्या श्रिया बलेन च परितो वेष्टयतु इति। अत्र सोमः दानेष्वचलः, रक्षिता च, यो हिंसकं शत्रुम् अपकम्पयन् निपातयति, इति निरूप्यते। अन्ते शतगुणान् सहस्रगुणान् च सहायान्, रयेश्च (समृद्धेः) वृद्धिं प्रार्थयते।
Sukta 53
Sukta 9.53
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं पिष्टं पूतं च आह्वयति; तस्य उद्गच्छन्तीं शक्तिं प्रेरयति यत् स रक्षांसि (दुष्टविघ्नान्) मृद्नीयात्, शत्रून् स्पर्धमानान् च अपनुद्यात्। पूयमानस्य सोमस्य अवध्यानि “व्रतानि” (नियतधर्मान्) दृढीकुरुते। अन्ते कपिलवर्णः इन्दुः नदीप्रवाह इव वेगेन धावन्, संग्रामे विजयाय च इन्द्रस्य हर्षजननीं बलशक्तिं भवतीति चित्रयति।
Sukta 54
Sukta 9.54
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं शुद्ध्यमानमेव स्तौति—दीप्तं पुरातनं तेजः, यस्य “दुग्धम्” (सारः) अयत्नहस्तैः सततं निष्कृष्यते, देवेषु योज्यं च भवति। स सोमः सर्वेभ्यो लोकेभ्यः सूर्य इवोपरि स्थित इति प्रशस्यते, दीप्तं ऋतं (व्यवस्थां) स्थापयति; देवतानां प्रीत्यर्थं प्रवाहस्वेति प्रेर्यते, दीप्ताभ्यः “गाभ्यः” (रश्मिभ्यः/धनभ्यः) वाजं बलं च बहुलं च आनयन्।
Sukta 55
Sukta 9.55
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं पुनःपुनः स्रवन्तं स्वयमेव पवित्रं रसं आह्वयति, यः यजमानाय पोषणं समृद्धिं च सर्वाङ्गपूर्णं कल्याणं च ददाति। स एनं प्रार्थयति यत् सोमः स्ववीर्येण शीघ्रं वेगेन धावेत्, “गाः” (रश्मीन्/धनानि) “अश्वान्” (ऊर्जः) च प्रकाशयेत्, तथा च अजेयः शत्रून्—अन्तरान् बहिरान् च—जित्वा पराजयेत्।
Sukta 56
Sukta 9.56
अयं पवमानः सोमः पवित्रं वेगेनात्येति, बृहदृतस्य महति पथे समन्वेति, रक्षो-विघ्नान् च भिनत्ति। “दश कन्याभिः” (अङ्गुलीभिः/स्रुतिभिः) शुद्ध्यमानः स मधुरो भवति, इन्द्राय विष्णवे च यज्ञियो भवति। अन्ते रक्षणप्रार्थना—शुद्धः सोमः स्तोतॄन् पापात् क्लेशाच्च पातु।
Sukta 57
Sukta 9.57
अयं सोमः पवमानः अविच्छिन्नधाराभिः पवित्रं प्रति प्रवहति, द्योरिव वर्षा अवतरन्; स वाजबहुलं बलं प्रति गच्छति। शुद्ध्यमानः परिष्कृतश्च सोमः राजेव धर्मनिष्ठः, शीघ्रः श्येन इव निधाने उपविशन् इव कल्प्यते; स च यजमानानां कृते द्यावापृथिव्योः सर्वाणि वसूनि आहरतु इति प्रार्थ्यते।
Sukta 58
Sukta 9.58
अयं लघु पवमानसूक्तः सोमं स्तौति—उन्मत्तं शुद्धं च स्रवन्तं धाराम्, या पवित्रेषु धावन्ती सर्वान् विघ्नान् अतिवर्तते अभिभवति च। सोमस्य शीघ्रं जयिनं प्रवाहं समृद्ध्या सह संयोजयति—दीप्तयोर्द्वयोः स्रोतसोः सहस्रशो लाभाः आगच्छन्तीति—अन्ते च सोमस्य चलितशक्त्या विस्तीर्णवृद्धिः प्रतिष्ठा च इति भावं समापयति।
Sukta 59
Sukta 9.59
अयं लघुः पवमानसोमसूक्तः सोमं पवित्रेण शोध्यमानं समाह्वयति। स सर्वजयी शक्तिरिव स्तूयते, यः यजमानाय प्राणबलं समृद्धिं च हर्षं च जयति। सोमं प्रजावृद्धं निधिं आनयितुं प्रार्थयते, उपासकं सर्वासु आपत्सु तरयितुं च। तथा च तस्य प्रेरितां काव्यप्रज्ञां यज्ञे च अन्तश्चैतन्यस्य वेद्यां च उपवेशयितुं याचते।
Sukta 60
Sukta 9.60
अयं संक्षिप्तः पवमानसूक्तः गायत्र्या सोमस्य स्तुतिं कर्तुं गायकेभ्यः आह्वानं करोति। अत्र इन्दुः दीप्तः बहुनेत्रः सर्वदर्शी च शक्तिरिव स्तूयते। सोमस्य यज्ञगतिं च अनुवर्तते—सः पवित्रान् अतिक्रम्य वेगेन कलशेषु प्रविशति—तस्य च शुद्धः प्रवाहः इन्द्रस्य अन्तःप्रमोदं बलं च सम्बध्नाति। अन्ते प्रार्थ्यते यत् सोमः शान्त्यै पवेत, प्रजावत् रेतः—जननसमृद्धिदं सृजनशीलं तेजः—आवहतु।
Sukta 61
Sukta 9.61
ऋग्वेदस्य ९.६१ सूक्तं पवमानसोमसूक्तम्। अत्र सोमः पवित्रेण प्रवहन् शुद्धिं प्राप्नोति; स बहुभिः शक्तिधाराभिः अवतरणाय आहूयते, यजमानान् च मदेन प्रेरितेनानन्देन पूरयितुं प्रार्थ्यते। शुद्ध्यमानः स महज्ज्योतिः प्रजनयिता स्तूयते—दिव्यविद्युत्सदृशं, महावैश्वानरतेजःसमं च—तथैव तीव्रः रक्षिता इव आहूयते, यः निन्दां शत्रुभावं च अपनोति।
Sukta 62
Sukta 9.62
अयं पवमानसूक्तः सोमं स्तौति—यथा स निष्पीड्य विमुक्तः पवित्रेण प्रवहन् शुचिर्भूत्वा दीप्तिमान् देवानां योग्यः भवति। मन्त्रेषु पुनःपुनः तस्य शोधनं गायकेभ्यः यजमानेभ्यश्च सौभग्यस्य वाजस्य सुवीर्यस्य च लाभेन संबध्यते।
Sukta 63
Sukta 9.63
ऋग्वेदस्य ९.६३ सूक्तं पवमानसोमसूक्तम् अस्ति, यत् सोमस्याभिषवने पवित्रेण च निष्यन्दने सह प्रवर्तते। अत्र सोमस्य मधुरो मदः स्तूयते, तथा च सः रयिं श्रवः सुवीर्यं च दातुं समर्थ इति प्रशंस्यते। गायत्रीछन्दोमयेन प्रवाहेण सूक्तं पुनःपुनः सोमं यजमानं प्रति “स्रव” इति प्रेरयति, देवानां तेजांसि मानुषजीवने वहन्। अन्ते च सोमस्य शुद्धप्रवाहेन दिव्यानि पार्थिवानि च सर्वाणि इष्टधनानि समग्रतया याच्यन्ते।
Sukta 64
Sukta 9.64
ऋग्वेदे ९.६४ सूक्ते सोमः पवमानः स्तूयते—स निष्पीड्यमानः पवित्रेण परिशुध्यन् दीप्तिमान् भवति; वृषभ इव बलवान् सन् ऋतं प्रतिष्ठापयति, चक्षुः प्रसादयति च। अस्मिन् सूक्ते सोमबिन्दूनां शोधनमार्गेण गमनं महत् लक्ष्यं प्रति (समुद्रमिव) वर्ण्यते, याच्यते च यत् स विशुद्धोऽनन्दः यजमानानां ज्योतिः, बलं, स्वस्ति च भवतु।
Sukta 65
Sukta 9.65
अयं पवमानसोमसूक्तः सोमस्य जीवमानं प्रवाहं स्तौति—यथा स निष्पीड्यते, पवित्रैः परिशुध्यते, दीप्तिमान् भवति च; स राजवत् शक्तिरिव लोकान्तरं सञ्चरन् मनुष्यचित्ते प्रेरितां प्रज्ञां प्रसादं च स्थापयति। मन्त्रेषु पुनःपुनः सोमस्य ‘स्वजनाः’—अद्रयः, आपः, पावन्यः सरितश्च—तमग्रे नयन्ति, येन तस्य शुद्धः प्रवाहो यजमानाय समुदायाय च रयिं, रक्षां, उन्नतिं च प्रयच्छति।
Sukta 66
Sukta 9.66
अयं पवमानसोमसूक्तः स्वयम् पवमानं सोमं स्तौति—यः ऊर्णामयेन पवित्रेण निष्यन्दमानः शुद्ध्यति देवेषु च योज्यः भवति। स सोमः सखीनां प्रियतमः, उग्रेषु ज्येष्ठो महाबलः इति आहूयते; दिवः आहृतं तस्य तेजस्वि “पयः” बलं जयम् च जीवनधारिणीं कृपां च ददाति। अस्य सूक्तस्य प्रयोजनं द्विविधम्—यज्ञे सोमाभिषवस्य तेजोवर्धनम्, अध्यात्मे च सोमं प्रेरितवाक्-रूपं प्राणशक्तिरूपं च स्तुत्वा महिमानं प्रकाशयितुम्।
Sukta 67
Sukta 9.67
अयं पवमानसोमसूक्तः पिष्टं सोमं स्तौति—यः पवित्रं धावन् दीप्तिमान् बलवान् च भवति, यज्ञे देवपानाय योग्यः संपद्यते। मन्त्राः सोमस्य शीघ्रधाराः, धनवीर्यप्रदत्वं, प्रेरितपूर्णतां च वर्णयन्ति, तथा च ऋषिभिः संगृहीतं परिष्कृतं रसमिव तस्य स्वरूपं प्रकाशयन्ति। अन्ते फलश्रुतिः—पवमानीमन्त्रान् जपन्/पठन् जनः सरस्वत्या दुग्धेन घृतेन मधुना उदकेन च पोष्यते; एते प्रेरितसमृद्धेः प्रतीकाः।
Sukta 68
Sukta 9.68
अयं पवमानसोमसूक्तः मधुराः सोमबिन्दवो देवान् प्रति वेगेन धावन्ति, पवित्रेषु आपः च प्रवहन्तः शुध्यन्तीति स्तौति। ‘परस्मात् परतः’ इव दूरात् सोमस्य मिथ्योपार्जनं स्मारयति, ऋषीणां च भूमिकां प्रशंसति—ये तम् शुद्धयन्ति, तेजस्विनं स्तोत्रार्हं च शक्तिरूपेण प्रतिष्ठापयन्ति। अन्ते प्रार्थयते यत् सोमस्य पवित्रता उपासकानां प्राणबलं, द्यावापृथिव्योः सह सामञ्जस्यं, तथा वीर्यसमृद्धं धनं च प्रतिष्ठापयेत्।
Sukta 69
Sukta 9.69
अयं पवमानसोमसूक्तः स्वयमेव शुद्ध्यमानं वेगेन धावन्तं सोमं स्तौति। स अभिषुतः पवित्रेण निष्यन्दमानः शुभ्राभिः धाराभिः प्रसरन् देवान्—विशेषेण इन्द्रम्—बलयति। इषुना वत्सेन सूर्यरश्मिभिश्चोपमानैः सोमस्य पवित्रस्य तन्तुषु ऋतुमतीं नियतां गतिं वर्णयति, तथा तेजस्वद् धनं रक्षां च यज्ञस्य सफलसमाप्तिं च प्रार्थयते।
Sukta 70
Sukta 9.70
अयं पवमानसोमसूक्तः शुद्धम् इन्दुम् अभिष्टुत्य वर्णयति—यथा सः पीड्यते, पवित्रेण निष्यन्द्यते, तेजसा दीप्तिमान् भवति; स ऋतस्य मूर्तिः, देवांश्च लोकांश्च पोषयन् सत्यं हर्षं जनयति। अस्य आरोहणं विस्तारश्च चित्र्यते—“सप्तभिः” पोषकशक्तिभिः दुह्यमानः, दीप्तिषु लोकेषु स्वयम् आवृत्य, अन्ते अश्व इव वेगेन इन्द्रस्य उदरं प्रविश्य बलं, नीतिं, रक्षां च ददाति, निन्दायाः परित्राणं च करोति।
Sukta 71
Sukta 9.71
अयं सोमपवमानसूक्तः सोमं पिष्टं पवित्रेण पूयमानं स्तौति—स जागरूकः प्रभामयः शक्तिरिव भवन् यज्ञं द्रुहः (विकृत्याः) रक्षोभ्यश्च रक्षति। अस्य शुद्धिः दक्षिणया (सम्यग्दक्षिणया/कौशलेन) ब्रह्मणा च (मन्त्रबलena) संबध्यते; शुद्धः सोमः तेजसा स्वं परिधानं कृत्वा देवैः गूढं दिव्यतया सिद्धं ज्योतिषः पदं वा स्थानं प्रति गच्छतीति चित्र्यते।
Sukta 72
Sukta 9.72
अयं सोमपवमानसूक्तः शुद्धं सोमं स्तौति—यथा स शुद्ध्यते, पिष्यते, दुग्धेन सह पात्रे निषिच्यते, तत्र च दीप्तिमान् प्रेरकशक्तिरिव भवति। स वाक्चेतसोः प्रबोधकः, ऋतस्य सदने जीवनस्य पुनर्नवकर्ता, उपासकाय च बहुधनं क्षेमं च दाता इति कीर्त्यते।
Sukta 73
Sukta 9.73
अयं पवमानसोमसूक्तः पवित्रेण निष्यन्दमानस्य सोमस्य पूतिप्रवाहं स्तौति; स हि दीप्तां प्रेरणां जनयन् इन्द्रस्य वीर्यं वर्धयति। सूक्ते पुनःपुनः सोमस्य प्रसादनं वाचः (प्रेरितवाक्) प्रसादनेन सह संबध्यते, तथा वरुणस्य ऋतस्य च अधीनं व्रतानां (धर्मनियमपालनानां) रक्षणेन; एवं शोधनं यज्ञकर्मरूपं च विश्वस्य नैतिक-ऋतात्मकव्यवस्थापनरूपं च निरूप्यते।
Sukta 74
Sukta 9.74
अयं पवमानसोमसूक्तः पिष्टं सोमं स्तौति—स नवजात इव तेजस्वी शक्तिर् भूत्वा स्वः (ज्योतिः) प्रति वेगेन धावति, ऊर्णामयेन पवित्रेण नदन् प्रवहति, अप्सु च मिश्रते। दिवः बीजं, अदितेर्गर्भशक्तिर् इव स सोमः यजमानाय पयः-बल-प्रजावृद्धिं, पूर्णतां च जनयति। अन्ते तस्य परिशुद्धिः समाप्यते, तथा च स्पष्टं प्रार्थ्यते—स इन्द्रस्य पानाय मधुरः, हर्षजनकश्च भवतु।
Sukta 75
Sukta 9.75
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं स्तौति—यथा सः शोध्यमानः प्रवर्तते, प्रियं शिवं चाभिगच्छति, पवित्रैर्नामभिः मनुष्यकृतैश्च यज्ञकर्मभिः वीर्यं बिभर्ति। सः सौरविस्ताररूपेण कल्प्यते—सूर्यस्य विस्तीर्णं रथं समारुह्य—ततः सुवर्णपात्रेषु प्रविशति, उषोभिः सह दीप्तिमान् भवति, अन्ते च इन्द्रं बलयति यत् सः बहुलं रयिं क्षेमं च ददाति।
Sukta 76
Sukta 9.76
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं स्तौति यः शोधनमार्गे प्रवहन् द्यौर्धारकः, देवकुशलः साररूपः सन् ‘नदीषु’ (स्रोतःसु) विसृज्यते, च देवभोगाय योग्यः क्रियते। पुनःपुनः अस्य परिशुद्धवेगं इन्द्रस्य बलवर्धनेन संयोजयति—अन्तःपात्रेषु प्रविशन्, विद्युतिवत् लोकान् प्रबोधयन्, च उपासकेभ्यः वीर्यं जयञ्च ददाति।
Sukta 77
Sukta 9.77
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं स्तौति यथा सः पात्रे परिशुध्यते सिद्धो भवति च, इन्द्रस्य वज्ररूपेण दीप्तः—अप्रतिहतबलः यो जयम् ऐश्वर्यं च जनयति। मन्त्रेषु छन्नः सोमो मधुरः प्रभास्वरः ऋतधारकश्च निरूप्यते; सः स्वयम् आज्यसदृशान् रसान् समृद्धान् स्रोतांसि आकर्षति, यजमानं च बलेन ‘गवः’ इव रश्मिभिः तथा धिया प्रेरितया वाचा च तेजयति। अन्त्ये प्रवाहे सोमधारा वरुणमित्रयोर्विशालाभिः श्रद्धावतीभिः शक्तिभिः समीकृता दृश्यते; अतः शोधनं केवलं यज्ञकर्म न, किन्तु विश्वस्य ऋतस्य अन्तःसत्यस्य च सामञ्जस्यकरणम्।
Sukta 78
Sukta 9.78
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं शुद्ध्यमानमेव स्तौति। ‘राजा’ आपोवस्त्रधरो वेगेन प्रवर्तते, मलमादाय देवयजनीयस्थाने योज्यः भवति। अस्य शोधनं धियः प्रेरितया वाचा, दिव्यसख्येन, तथा धनस्य विस्तीर्णगव्युत्याः अभयस्य च प्रदानेन संबध्यते; स च समीपदूरस्थान् शत्रून् हन्तुम् इति प्रार्थ्यते।
Sukta 79
Sukta 9.79
अयं लघुः पवमानसोमसूक्तः पिष्टान् सोमबिन्दून् शुद्ध्यर्थं शीघ्रं प्रवहन्तोऽभिनन्दति, ये यजमानानां कृते पोषणं धियं च प्रेरयन्ति। शुद्ध्यमानं सोमं च नैतिकरक्षात्मकशक्तिं कृत्वा, स समृद्धिं सुमतिं च बाधमानान् ‘निवारकान्’ शत्रून् च विनाशयत्विति प्रार्थयते। अन्ते सूक्तं यजमानान् सोमस्य बलं प्रियः मदः च ‘समात् समं’ सुरक्षितं नयतामिति याचते।
Sukta 80
Sukta 9.80
अयं सोमः पवमानः स्तूयते—स निष्पीड्य विमुक्तः शुद्धश्च तेजस्वी सहस्रधारः प्रवाहो भवति, विशेषेण इन्द्राय हर्षजननाय देवऋतस्य धारणाय च। स उन्मादवृषभ इव प्राणक्षयकरान् बलहान् च शत्रून् अपहन्ति, कीर्तिं बलं च जनयति, अप्सु नदीतरङ्ग इव वेगवान् देवान् प्रति प्रवहति।
Sukta 81
Sukta 9.81
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमस्य जीविततरङ्गान् स्तौति—ये शोधनमार्गेण शीघ्रं धावन्ति, इन्द्रं च प्रविश्य तं जयाय दानवीर्याय च प्रबोधयन्ति, प्रकाशं धनं च ददति। अथ प्रार्थना भवति—शुद्धः सोमः धनानि विकिरतु, प्राणबलं निर्मलां च प्रज्ञां वर्धयतु, समृद्धिं च समीपे धारयतु। अन्ते व्यापकाभिषेकः—द्यावापृथिव्यौ, आदित्याः, सर्वे देवाश्च शुद्धे सोमे मोदन्तामिति।
Sukta 82
Sukta 9.82
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं नवप्रसुतं शुद्ध्यमानं स्तौति—स नित्यं रोमशेऽविनाशिनि पवित्रेण प्रवहन् घृतदीप्तं स्वं सदः प्रति गच्छति, यथा श्येनो नीडं प्रत्यागच्छति। मन्त्रेषु दृषदां, अपां, निष्पावनस्य च याज्ञिकं रूपकं विश्वसम्बन्धैः सह विण्यस्तम्—पर्जन्येन, आपः, गोभिः/रश्मिभिः च; सोमः राजवत् तेजस्वी शक्तिरिव यज्ञं बलं जयम् आरोग्यं च ददाति।
Sukta 83
Sukta 9.83
अयं पवमानसूक्तसङ्ग्रहः सोमं स्तौति—यः ततेन पवित्रेण शोध्यमानः शुद्धिं गत्वा यज्ञं प्रविशति, देवसदनं प्रति हविषो बलं वहति। मन्त्रेषु च प्रतिपाद्यते यत् केवलं पक्वं तप्तं च (संस्कृतं परिष्कृतं च) द्रुत्या पवित्रं तरितुं शक्नोति—एषा दृष्टरूपा यज्ञशुद्धेः अन्तःपरिपाकस्य च प्रतीका। ततः सोमः जगद्धारकः, उषःप्रभः, राजविजयी च इति कीर्त्यते; स्वस्य पवमानगत्या विस्तीर्णं श्रवः जयति।
Sukta 84
Sukta 9.84
अयं पवमानसूक्तः सोमं शुद्ध्यन्तं स्तौति—अप्सु सञ्चरन्तं पवित्रेण च निष्यन्दमानं—यथा तस्य प्रसन्नो रसः इन्द्रं बलीयांसं करोतु, वरुणस्य ऋतेन समन्वेतो भवतु, वायुनापि वह्यताम्। कविः सोमं प्रार्थयते यत् सः वरिवः स्वस्तिं च जनयेत्; पवित्रितं रसं विद्युत्सदृशवेगं सूर्याविदं धनजितं च वर्णयन् यजमानस्य अन्तर्बहिश्च ‘दैव्यं जनम्’ उन्नयति।
Sukta 85
Sukta 9.85
अयं पवमानसोमसूक्तः सुसंपीडितं सोमं स्तौति—यः पवित्रेण शोध्यमानः शुचिर्भूत्वेन्द्राय योग्यः क्रियते, तथा रोगान् रक्षांसि च सदृशान् शत्रून् अपहन्तुं समर्थो भवति। मन्त्रेषु कदाचित् यज्ञस्य प्रत्यक्षदृश्यं—पवित्रणं, पात्राणि, होतॄणां कर्म—वर्ण्यते; कदाचित् तु दीप्तं विश्वदर्शनं, यत्र सोमस्य रक्षाकारी शक्तिः (गन्धर्व-प्रतीकः) द्यावापृथिव्योः सर्वत्र प्रकाशते। समग्रतः सूक्ते सोमः संस्कार्यपेयः एव, अपि च रक्षात्मकः, भूतापसारकः, आयुः-प्रसादं, प्रज्ञा-प्रकाशं, जयम् च ददाति।
Sukta 86
Sukta 9.86
अयं सोमपवमानसूक्तः सोमस्य जीवितवेगं स्तौति—यथा स ऊर्णामयैः पवित्रैः स्रुतिभिश्च शुध्यन् मधुरो मादयिता च भवति देवेभ्यः पानाय योग्यश्च। अत्र दृश्यमानो यज्ञप्रवाहः—बिन्दवो द्रोणे परितो भ्रमन्तः पवित्रं च—ऋतेन (ऋतस्य) सह संबध्यते; सोमं च याचते यत् स शत्रून् दुरितानि च अपहन्तु, गायकान् च ‘विपुलया’ वाचा वीर्येण च बलवद्भिः करोतु।
Sukta 87
Sukta 9.87
अयं पवमानसोमसूक्तः सोमस्य शीघ्रं साधुसंकल्पितं प्रवाहं स्तौति—यथा सः यज्ञे पवित्रैः शोध्यमानः पवते, तथा पवित्रात् पवित्रं गच्छन् पवित्रः सन् पवित्रं बर्हिषि पवित्रं सदः प्रति नीयते, सुसंस्कृतोऽश्व इव रथस्पर्धायाम्। अस्य शोधनं वाजस्य, श्रवसः, इषः, अमृतत्वस्य च लाभेन संबध्यते; अन्ते च सोमः इन्द्रेण सह सख्यं प्राप्नोति, सम्यक् स्तुतये च प्रभाववत्यै धियै प्रार्थना क्रियते।
Sukta 88
Sukta 9.88
अयं पवमानसोमसूक्तः सद्यः पिष्टं सोमं शुद्ध्यन्तं यज्ञे च समर्प्यमाणं स्तौति, इन्द्रं च पातुं बलं च कर्मणि ग्रहणीयं प्रेरयति। सोमः सलिलेषु पवित्रेषु च वेगवती तरङ्गवत् शक्तिरिव प्रवहन् चित्र्यते, तथा च शुद्धः, धर्म्यः, वरुणमित्रार्यम्णां ऋतधर्मानुगतः इति प्रशस्यते। अस्य सूक्तस्य प्रयोजनं याज्ञिकं (हविषः संस्कारः) आध्यात्मिकं च (सोमस्य पावनशक्त्या प्रसादं तेजो बलं च ऋतस्य सम्यगनुष्ठानं च आवाहयितुम्) इति।
Sukta 89
Sukta 9.89
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं पवमानं स्तौति—स दिवो वृष्टिरिव स्रवन्, मातुरङ्के (पवित्रे/अधिषवने) उपविशन्, उपासकानां मध्ये बलं माधुर्यं च प्रविशति। स मधुपृष्ठो महाबलः अश्व इव कल्प्यते, विस्तीर्णचक्रे रथे युक्तः; “भगिन्यः” (आपः) तम् शुद्धयन्ति, स देवताभ्यः प्रेर्यते। अन्ते प्रत्यक्षं याचते—इन्द्राय पवमानः सोमः तेजस्वद् धनं रम्यं वीर्यं च ददातु, यत् निरोधं विघ्नं च जयति।
Sukta 90
Sukta 9.90
अयं पवमानसोमसूक्तः सोमं स्तौति—स शुद्ध्यर्थं प्रेर्यमाणः शूररथ इव जयाय प्रवर्धते, तीक्ष्णवीर्यः बहुदानः सन् इन्द्रं प्रति धावति। द्रष्टा सोमं याचते यत् स सुरक्षितान् विस्तीर्णान् पथः प्रकाशयेत्, आपः उषसः सूर्यगाः (ज्योतींषि) च आनयेत्, धिषणायै प्रेरितवाचः बलं च दद्यात्। अन्ते सोमः राजेव दुर्भाग्यं मृद्नन् उपासकान् दीर्घकालिकेन कल्याणेन रक्षति।
Sukta 91
Sukta 9.91
अयं संक्षिप्तः पवमानसूक्तः सोमं स्तौति—यः ऊर्णामयेन पवित्रेण “प्रेषितः” सन् देवासनेषु रथ इव शीघ्रं धावति, अन्तर्वह्निं (वह्निम्) वहन्। शुद्धिं गच्छन् स सोमो रक्षांसि शत्रून् च भिनत्तु, विजयीः वाजान् प्रसारयतु, अन्ते च आपः, सौर्याः “गावः” (रश्मयः/दीप्तयः शक्तयः), प्रजां, विस्तीर्णानि क्षेत्राणि, तथा सूर्यस्य सत्यदीप्तेः चिरस्थायिनीं दृष्टिं ददातु।
Sukta 92
Sukta 9.92
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं स्तौति—यथा स निष्पीड्यमानः ऊर्णामयेन पवित्रेण परिशुध्यन् धावति, रथ इव जयाय धनाय च वेगेन प्रवर्तते। अत्र शोधनं विश्वकर्मसहकाररूपेण निरूप्यते—देवाḥ तथा ‘सप्त सिन्धवः’ सोमं परिमृजन्ति, बलवन्तं कुर्वन्ति—येन स स्वीकृतो हविः सन् उपासकेभ्यः इन्द्रियबलं पोषणं च ददाति।
Sukta 93
Sukta 9.93
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं शंसति—स पव्यमानः शीघ्राश्व इव द्रोणं प्रति धावति, दीप्तिमान् भवति, हविषे योग्यतां च गच्छति। अत्राभिषवः पवित्रेण च निष्यन्दनं भगिनीशक्तिभिः पवित्रं “मर्दनम्/मार्जनम्” इव पावनकर्म रूपेण निरूप्यते; ततः सोमः समृद्धिं पुष्णाति, प्राणबलं वर्धयति, स्तोतृभ्यः धनं ददाति, जीवनमार्गे च क्षेमं सुगतिं च प्रयच्छति।
Sukta 94
Sukta 9.94
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं स्तौति—यथा स आपः प्रविश्य अजिनं च (पवित्रं) चातिक्रम्य शुद्ध्यति, तथा प्रबुद्धा धियः प्रेरिताश्च मतयः परस्परं स्पर्धन्ते, क्रमशः च स्थिरं वर्धनस्य ‘व्रजं’ (गोठं) इव विनीयन्ते। सोमः कविरिति कीर्त्यते, यः सर्वेषु लोकेषु काव्यशक्तिं वहति, देवानां मध्ये यशः ददाति, समर्थाय यजमानाय च व्यवहारिकं समृद्धिं प्रददाति। अन्ते सूक्तं प्रत्यक्षं याचते—पोषणं, विस्तीर्णं ज्योतिः, दिव्यं आनन्दं, तथा शत्रूनां बलानां प्रतिघातं।
Sukta 95
Sukta 9.95
अयं लघुः पवमानसोमसूक्तः कपिशं सोमं स्तौति—स विसृष्टः पवित्रे शुद्ध्यति, दारुमये सवनपात्रे पवित्रे चान्तः “पवित्रवसन” इव दीप्तिमद्वसनं परिधत्ते। कविः प्रेरितान् मनसः स्तोत्राणि च सोमं प्रति जलतरङ्गा इव वेगेन धावन्तीति चित्रयति, तथा च पवमानम् इन्दुं पवित्रं वाचं धियं च विस्तारयितुं प्रार्थयते। अन्ते इन्द्रेण सह समृद्ध्यै संयुक्तं कामं, तथा सोमशोधनजं सत्यं वीर्यं पराक्रमं चाधिगन्तुं स्वामित्वं च याचते।
Sukta 96
Sukta 9.96
अयं पवमानसोमसूक्ते पिष्टः सोमः पवित्राणि वेगेनात्येति, दीप्तिमान् जलमध्ये गर्जन्, इन्द्रायान्येभ्यो देवेभ्यश्च यज्ञियः पवते। स जयशीलो नेता इव स्तूयते, यो द्वेषं दरिद्र्यं च अपहन्ति, यजमानस्य पन्थानं विस्तृणोति, सखीन् च नवैः प्रकाशवस्त्रैः—बलप्रसादप्रज्ञाप्रेरितशक्तिभिः—परिधापयति।
Sukta 97
Sukta 9.97
अयं पवमानसोमसूक्तः सोमस्याभिषवम् पूतीकरणं च स्तौति—यथा सः पवित्रं प्रविश्य धाराभिः स्रवन् पात्रेषु निपतति, देवैः सह सङ्गमाय योग्यः भवति। पुनःपुनः सोमः जागरूकः स्तोत्रगायन् पुरोहितवत् तेजस्वी शक्तिरिव वर्ण्यते, यः यज्ञस्य दीप्तं सदनं प्रविश्य वृद्धिं जनयति—पशून् बलं च सुव्यवस्थितां समृद्धिम्। अपि च सूक्तं वरं विस्तरयन् मित्रावरुणादितिद्यावापृथिव्यादीन् सहायकान् विश्वधारकान् आह्वयति, ये सोमेन प्रदत्तानां लाभानां स्थैर्यं कुर्वन्ति।
Sukta 98
Sukta 9.98
अयं पवमानसोमसूक्तः इन्दुं स्तौति—यः अप्सु च ऊर्णामयेषु पवित्रेषु च शोध्यमानः शुद्धिं गच्छति। स गायकान् प्रति बहुधनं बलं जयश्च वहन् “प्रस्रवतु” इति प्रार्थ्यते। तस्य शुद्धः प्रवाहः ऊर्ध्वं समुत्थाय सर्वैः देवैः सह हर्षयुक्तेन सामञ्जस्येन चरन् इव वर्ण्यते; यजमानान् बलीकरोति, पूर्णतायाः “गृहं” च उद्घाटयति। अन्ते ऋषयः सखायश्च समं कामयन्ते—सोमस्य दीप्तं नेतृत्वं प्राप्नुयुः, चिरस्थायि बलं समृद्धिं च सुरक्षितां लभेरन्।
Sukta 99
Sukta 9.99
अयं पवमानसोमसूक्तः सोमस्य शोधनकर्मणि वर्तमानस्य स्तुतिं करोति—स पिष्टः स्रवन् ऊर्णामयेन पवित्रेण परिशुद्धः, इन्द्राय हर्षजनकं पानं सम्यक् सज्जीकृतः। कवयः एतद् यज्ञकर्म विश्वव्यापिनं प्रक्रियामिव वर्णयन्ति—दीप्तं पानं तेजसा परिधीयते, दूत इव नियोज्यते, चषालेषु निषीदति च, येन जयः प्रेरणा च ऋतसम्यग्बलम् च प्रवर्धते।
Sukta 100
Sukta 9.100
अयं पवमानसोमसूक्तः सोमस्य जीवत्प्रवाहं स्तौति—यथा स निष्पीड्यते, ऊर्णामयेन पवित्रेण शोध्यते, देवेषु योज्यः क्रियते, विशेषतः इन्द्रस्य प्रियतमं पानम्। मातृभिः नवजातवत्सस्य परिचर्येव स्नेहपूर्णैः रूपकैः, शोधनं यज्ञीयसंस्काररूपं च सोमस्य सत्यस्य तेजस्विरूपस्य आविष्करणं च दर्श्यते। अन्ते सोमस्य विश्वव्यापकं महत्त्वं प्रतिपाद्यते—स द्यावापृथिवी अतिवर्तते, प्रतिरोधिनं “आवरणम्” अपास्यति—यथा शुद्धः प्रवाहः दिव्यं ऋतं बिभर्ति, मानवं च प्रज्ञां बोधयति।
Sukta 101
Sukta 9.101
अयं पवमानसूक्तः सोमं स्तौति—स निष्पीड्यमानः पवित्रेणाव्येन शुद्ध्यति, सखिभिः पुरोहितैः प्रेर्यमाणो जयकरं बलदं च पेयं भवतु। स विघ्नकरान् प्रतिरोधकांश्च अपहन्तु, अतिशक्तिं कीर्तिं पोषणं च आनयतु, इन्द्रस्य कृतं ‘विवृतं स्थानम्’ प्रति धारया प्रवहतु, यज्ञं जनांश्च बलयन्।
Sukta 102
Sukta 9.102
अयं सोमपवमानसूक्तः शुद्धं सोमं वर्धमानं दीप्तिमन्तं च स्तौति—यः ऋतस्य “शुचिं मतिं” प्रेरयति यज्ञं च प्रवर्धयति। सोमः प्रियः सर्वव्यापी च निरूप्यते, यः एकेन व्रतेन देवान् समन्वयति, दिवो गोष्ठं (पणिं) विवृणोति, प्रकाशं च ऋतं च यज्ञे लोके च प्रस्रवयति।
Sukta 103
Sukta 9.103
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमाय पवमानाय “उन्नतं वचः” समर्पयति—यदा सः पवित्रेण पवते यज्ञपात्राणि च प्रविशति, तदा सः प्रसन्नः शुचिर्भाति देवेषु च ग्राह्यः भवति। सः मतीनां नेताऽव्यभिचारी स्तूयते—विजयीवाश्व इव परितः परिभ्रमन्, पोषणं विस्तीर्णं च भोगं प्रसारयन्। अस्य प्रयोजनं द्विविधम्—याज्ञिकं, पिष्टस्य रसस्य हविषे पावनं संस्कारयितुम्; तथा च दर्शनीयम्, उपासकस्य अन्तःकरणे सोमस्य प्रसादक-प्रकाशक-शक्तिं आह्वातुम्।
Sukta 104
Sukta 9.104
अयं संक्षिप्तः सोमपवमानसूक्तः यज्ञसहचरान् आह्वयति—उपविशन्तु, गायन्तु, आत्मशोधमानं सोमं पवने सति अलङ्कुर्वन्तु—येन तस्य तेजः श्रीश्च वर्धेत। सोमः धनस्य अन्वेष्टा दीप्तिमतो रश्मेः च स्तोतव्यः। अन्ते रक्षार्थं प्रार्थना—सोमः सुरक्षितां सीमां निधत्ताम्, यजमानानां पथात् राक्षसान् च द्विमुखान् नास्तिकान् अनर्थान् च अपाकरोतु।
Sukta 105
Sukta 9.105
अयं लघुः पवमानसोमसूक्तः यज्ञसखीन् प्रेरयति—यत् सोमः पवते तदा तं स्तुवन्तु, येन तस्य स्रवद्रसः मधुरः प्रमोदकः देवेषु च योग्यः स्यात्। सोमं च प्रार्थयते—गोऽश्वलक्षणं दीप्तिमद् धनं ददातु, स्वां शुद्धां प्रभां ज्योतिषां रश्मिषु प्रतिष्ठापयतु। तथा रक्षकत्वेन सोमः अदेवभक्षिणं दुरात्मानं च, तथा साधकस्य संकल्पं विभिनत्ति इति ‘द्विमनस्कं’ बलं, अपहन्तु इति याचते।
Sukta 106
Sukta 9.106
अयं पवमानसोमसूक्तः सद्यः पिष्टान् स्वयमेव पवमानान् सोमधाराः स्तौति—याḥ पवित्रं तीर्त्वा शीघ्रं प्रवहन्ति, इन्द्राय बलवृषभाय हविर्वाहनरूपेण प्रसरन्ति। तस्य सुस्पष्टं मधुमद् धारा-प्रवाहं प्रशंसन्ति, यः देवेषु मदं जनयति, इन्द्रं जयाय बलीयांसं करोति, च देवभ्यः यजमानभ्यश्च स्वर्लोकं अमृतत्वं च ददाति।
Sukta 107
Sukta 9.107
अयं पवमानसोमसूक्तः नव्यपिष्टं सोमं परमं हविरिति स्तौति, तस्य धाराः स्रवितुं, शोधयितुं, यज्ञचक्रे नियोजयितुं च प्रेरयति। सोमोऽप्सु परिधाय धावन् देवानां ऋषीणां च मादकं हर्षं जनयति, विश्वस्य सागरासने प्रतिष्ठां लभते, ज्योतिश्च जनयति—दीप्ताः गावो रश्मयश्च प्रकाशयति।
Sukta 108
Sukta 9.108
अयं पवमानसोमस्तोत्रः नवशुद्धं सोमं मधुमयं दीप्तिमद् हर्षरूपं स्तौति, यः विशेषेण इन्द्रस्य बलवर्धनाय संस्कृतः। सोमं प्रार्थयते—स स्फुरतु प्रजापतिरिव पूर्णतायाः स्वामी, अन्तःस्थितानि बलस्य यशसश्च निधीनि विवृणोतु, अन्ते च नद्य इव समुद्रं प्रविशन्ति तथा इन्द्रस्य हृदयं प्रविश्य, मित्रवरुणवायुभिरपि धार्यमाणः परमोऽवलम्बो भवतु।
Sukta 109
Sukta 9.109
अयं पवमानसोमसूक्तः पेषणेन निष्पीड्यमानं मधुरं सोमबिन्दुं स्तोति—यः पवित्रेण परिशुद्धो भूत्वा हविरूपेण नीयते, इन्द्रं बलयति, तथा मित्रं पूषणं भगं च सेवते। मन्त्रेषु सोमः नवजात इव हरितवर्णः, देवानां कृते दीप्तिमान् कृतः; तस्य परिशुद्धवीर्यं हर्षं बलं च जनयति, अपां विमोचनं च—समृद्धेः अन्तःप्रसादस्य च प्रतीकैरुपमाभिः।
Sukta 110
Sukta 9.110
अयं पवमानसोमसूक्तः सोमं स्तौति यः पवित्रेण प्रवहन् अभिषवात् अग्रे सरति, यजमानाय रयिं कीर्तिं च वीर्यं च जयति। स सोमः पराजयकारी शक्तिरिव आहूयते, यो वृत्राणि परितो वेष्टयति भिनत्ति च, उपासकं द्वेष्टृभ्यः ऋणैश्च अतिक्रामयति, बाह्यान् शत्रून् अन्तश्च रिपून् अपाकरोति। अस्य सूक्तस्य प्रयोजनं याज्ञिकं च—सोमाभिषवं हविश्च बलयितुम्—रक्षात्मकं च, जयम् शुद्धिं निर्भय-तेजश्च प्रार्थयते।
Sukta 111
Sukta 9.111
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमं स्तौति—यः पवित्रे परिशुध्यन् हिरण्यवर्णेन तेजसा दीप्तिमान् सन् यज्ञे प्रवहन् सर्वां द्वेषोऽतिवर्तते। स सोमो निहितं निधिं प्रकाशयिता, त्रिविधाभिः शक्तिभिः प्राणबलं प्रतिष्ठापयिता, तथा देवो रथ इव अग्रगामिना रश्मिना इन्द्रस्य संग्रामे जयशक्तिं धारयति।
Sukta 112
Sukta 9.112
अयं लघुः पवमानसूक्तः सोमम् (इन्दुम्) स्तौति—यदा सः शुद्ध्यते पवित्रेण च प्रवहति, तदा इन्द्रस्य बलवर्धनाय भवति। नानाविधानि मानुषव्यवसायानि स्वभावप्रवृत्तींश्च दृष्टान्तवत् सजीवचित्रैः प्रदर्श्य, एतद् घोषयति यत् मनांसि प्रयत्नाश्च भिन्ना अपि सन्ति, सर्वेऽपि यज्ञप्रवाहमेव अभिसरन्ति—स एव इन्द्रं बलीकरोति, ऋतं च धारयति।
Sukta 113
Sukta 9.113
अयं पवमानसोमसूक्तः पिष्टं पूतं च सोमं स्तौति—यः पवित्रं प्रति स्रवन् धारया प्रवहति। स इन्द्राय वेगेन परि स्रवतु, येन इन्द्रः बलं पिबेत्, जयाय वीर्याणि कर्माणि साधयेत्। अद्रिभिः पेषणं, स्तोत्रैः, सवनकर्मणा च युक्तं यज्ञचित्रं निरूप्य, सूक्तं सोमं आनन्ददातारं कृत्वा अमृतत्वप्राप्त्याशां प्रसारयति। पुनःपुनरुक्तो ध्रुवपदः—“इन्द्रायेंदो परि स्रव”—बहिर्यज्ञं अन्तरुत्थान-परिपूर्तिगमनं च संयुनक्ति।
Sukta 114
Sukta 9.114
अयं संक्षिप्तः पवमानसूक्तः सोमं स्तौति यथा सः शोध्यमानः स्वेषु “स्थानेषु” प्रवर्तते। याचते च यत् सम्यक् संस्कृतः सोमः यजमानानां रक्षां सुमतिं च समृद्धिं च आवहतु। पुनःपुनः स्रवन् सोमः इन्द्राय प्रवर्त्यत इति निर्देश्यते। सप्तविधं च विश्व-यज्ञ-ऋतं—दिशः, ऋत्विजः, आदित्याश्च—आह्वयति, ये उपासकान् वैरात् पराजयाच्च पालयेयुः।
Frequently Asked Questions
Because every one of its 114 hymns is addressed to Soma in his purifying form (Soma Pavamāna), describing the pressed juice flowing through the filter and becoming fit for offering.
The central theme is soma’s ritual purification—its rushing flow, filtering, and transformation into radiant potency that invigorates Indra, nourishes the gods, and empowers the sacrifice.
It serves as a liturgical collection for the soma rite: the hymns accompany the actions of pressing and filtering, using repetitive, performative language to align praise with the ritual process.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.