Sukta 73
Sukta 9.73
Jagatī (probable for RV 9.73; verify against a metrical count in a critical edition)
अयं पवमानसोमसूक्तः पवित्रेण निष्यन्दमानस्य सोमस्य पूतिप्रवाहं स्तौति; स हि दीप्तां प्रेरणां जनयन् इन्द्रस्य वीर्यं वर्धयति। सूक्ते पुनःपुनः सोमस्य प्रसादनं वाचः (प्रेरितवाक्) प्रसादनेन सह संबध्यते, तथा वरुणस्य ऋतस्य च अधीनं व्रतानां (धर्मनियमपालनानां) रक्षणेन; एवं शोधनं यज्ञकर्मरूपं च विश्वस्य नैतिक-ऋतात्मकव्यवस्थापनरूपं च निरूप्यते।
In this hymn
Addressed to
Mantras
Mantra 1
स्रक्वे द्रप्सस्य धमतः समस्वरन्नृतस्य योना समरन्त नाभयः । त्रीन्त्स मूर्ध्नो असुरश्चक्र आरभे सत्यस्य नावः सुकृतमपीपरन् ॥
स्रक्वे द्रप्सस्य धमतः समस्वरन्; ऋतस्य योनौ समरन्त नाभयः। त्रीन् त्स मूर्ध्नो असुरश्चक्र आरभे; सत्यस्य नावः सुकृतमपीपरन्॥
Mantra 2
सम्यक्सम्यञ्चो महिषा अहेषत सिन्धोरूर्मावधि वेना अवीविपन् । मधोर्धाराभिर्जनयन्तो अर्कमित्प्रियामिन्द्रस्य तन्वमवीवृधन् ॥
सम्यक्सम्यञ्चो महिषा अहेषत; सिन्धोरूर्मावधि वेना अवीविपन्। मधोर्धाराभिर्जनयन्तोऽर्कम्, इत्प्रियामिन्द्रस्य तन्वमवीवृधन्॥
Mantra 3
पवित्रवन्तः परि वाचमासते पितैषां प्रत्नो अभि रक्षति व्रतम् । महः समुद्रं वरुणस्तिरो दधे धीरा इच्छेकुर्धरुणेष्वारभम् ॥
पवित्रवन्तः परि वाचमासते; एषां पिताऽन्तःस्थितः प्रत्नो व्रतम् (ऋतस्य कर्म) अभिरक्षति। वरुणो महतः समुद्रं तिरो दधाति इव; धीराः इच्छेकुः धरणेषु आरभं ग्रहीतुं।
Mantra 4
सहस्रधारेऽव ते समस्वरन्दिवो नाके मधुजिह्वा असश्चतः । अस्य स्पशो न नि मिषन्ति भूर्णयः पदेपदे पाशिनः सन्ति सेतवः ॥
हे सहस्रधारे, त्वत्तः समस्वरन् मधुजिह्वाः स्रवोऽवश्चताः, दिवो नाके। अस्य स्पशो न निमिषन्ति; पदे पदे पाशिनः सेतवः सन्ति—पारस्य रक्षिणः।
Mantra 5
पितुर्मातुरध्या ये समस्वरन्नृचा शोचन्तः संदहन्तो अव्रतान् । इन्द्रद्विष्टामप धमन्ति मायया त्वचमसिक्नीं भूमनो दिवस्परि ॥
पितुर्मातुरध्या ऋचा समस्वरन्तः समुत्थाय, शोचन्तः सन्दहन्तोऽव्रतान् दहन्ति। मायया—रूपकल्पनाशक्त्या—इन्द्रद्विष्टामसिक्नीं त्वचं धमन्ति, दिवः परि भूम्नः विस्तीर्णात्।
Mantra 6
प्रत्नान्मानादध्या ये समस्वरञ्छ्लोकयन्त्रासो रभसस्य मन्तवः । अपानक्षासो बधिरा अहासत ऋतस्य पन्थां न तरन्ति दुष्कृतः ॥
प्रत्नान्मानादध्या समस्वरन्ति—श्लोकयन्त्रासो रभसस्य मन्तवः। दुष्कृतोऽपानक्षासो बधिरा अहासत; ऋतस्य पन्थानं न तरन्ति।
Mantra 7
सहस्रधारे वितते पवित्र आ वाचं पुनन्ति कवयो मनीषिणः । रुद्रास एषामिषिरासो अद्रुहः स्पशः स्वञ्चः सुदृशो नृचक्षसः ॥
सहस्रधारे वितते पवित्रे कवयो मनीषिणो वाचं पुनन्ति। एषामिषिरासो रुद्रासोऽद्रुहः; स्पशः स्वञ्चः सुदृशो नृचक्षसः।
Mantra 8
ऋतस्य गोपा न दभाय सुक्रतुस्त्री ष पवित्रा हृद्यन्तरा दधे । विद्वान्त्स विश्वा भुवनाभि पश्यत्यवाजुष्टान्विध्यति कर्ते अव्रतान् ॥
ऋतस्य गोपा न दभाय सुक्रतुः, त्रीषु पवित्रेषु हृद्यन्तरा दधे। विद्वान् स विश्वा भुवनाभि पश्यति; अवाजुष्टान् विध्यति कर्तॄन् अव्रतान्॥
Mantra 9
ऋतस्य तन्तुर्विततः पवित्र आ जिह्वाया अग्रे वरुणस्य मायया । धीराश्चित्तत्समिनक्षन्त आशतात्रा कर्तमव पदात्यप्रभुः ॥
ऋतस्य तन्तुर्विततः पवित्रः, वरुणस्य मायया जिह्वाया अग्रे न्यस्तः। धीराश्चित् तत् समिनक्षन्त आशत; अत्र कर्ता कर्तमव पदा पदा त्यप्रभुः॥
Inside Sukta 73
How it unfolds
- Where it opens
The hymn opens with the surge and straight-going movement of the purifying powers, presenting Soma as a mighty current over the ocean-wave, already oriented toward clarity and right direction.
- Development
Streams of ‘honey’ generate arka (illumined hymn) and increase Indra’s strength; purification is shown not only as physical filtration but as the making of inspired speech and ordered power.
- Climax
Vāc is explicitly cleansed in the vast, thousand-streamed purifier; Varuṇa appears as guardian of vrata and as the one who ‘veils’ the great ocean of the Vast, while the dhīraḥ (illumined seekers) strive to grasp the supporting foundations (dharuṇāni).
- Where it settles
The hymn settles into the image of disciplined, vigilant forces—Rudra-like energies and clear-seeing watchers—suggesting a stabilized order where purified Soma supports truthful speech, protected observance, and effective divine-human action.
The deity: Soma Pavamāna
- In the VedaIn this hymn, Soma’s purification is explicitly tied to purifying Vāc and to the guardianship of vrata, with Varuṇa portrayed as the great upholder who veils and orders the Vast according to Ṛta.
- Cosmic functionAs the purified current, Soma renews vitality, empowers Indra for victorious action, and sustains Ṛta by aligning sacrifice, speech, and conduct with cosmic order; Varuṇa’s presence signals moral-cosmic regulation (vrata) alongside ritual correctness.
- Inner significanceSoma’s ‘filtering’ signifies the refinement of consciousness: impulses and speech are clarified into truthful, effective expression (Vāc), while the will is steadied into disciplined right action (vrata) under the light of Ṛta.
The seer
- Anukta (Pavamāna Soma tradition)This hymn belongs to the Mandala 9 Soma-Pavamāna corpus where many hymns are transmitted without a firmly fixed individual r̥ṣi attribution in common summaries; the poetic voice reflects the specialist Soma-pressing and straining tradition centered on purification, Ṛta, and inspired speech.
Famous verses
सम्यक्सम्यञ्चो महिषा अहेषत सिन्धोरूर्मावधि वेना अवीविपन् । मधोर्धाराभिर्जनयन्तो अर्कमित्प्रियामिन्द्रस्य तन्वमवीवृधन् ॥पवित्रवन्तः परि वाचमासते पितैषां प्रत्नो अभि रक्षति व्रतम् । महः समुद्रं वरुणस्तिरो दधे धीरा इच्छेकुर्धरुणेष्वारभम् ॥सहस्रधारे वितते पवित्र आ वाचं पुनन्ति कवयो मनीषिणः । रुद्रास एषामिषिरासो अद्रुहः स्पशः स्वञ्चः सुदृशो नृचक्षसः ॥Attributes of the deity
- Pavamāna: self-clarifying, brightening flow
- Honeyed streams (madhu-dhārāḥ) that generate inspired hymn/illumination (arka)
- Purifier of Vāc (speech/vision)
- Strengthener of Indra’s tanū (power-body/force)
- Aligned with Ṛta and guarded by Varuṇa’s vrata
- Associated with vigilant ‘watchers’ (spaśaḥ) and swift Rudra-like energies
Also by this seer
- Associated broadly with the Soma Pavamāna hymn families of Mandala 9 (RV 9) rather than a single identifiable authorial r̥ṣi.
- Thematic contribution: integrates Soma’s physical filtration with Varuṇa’s guardianship of vrata and the unveiling/veiling of the ‘great ocean’ (mahaḥ samudra), a hallmark of Ṛta-centered contemplation in Pavamāna poetry.
The rite, step by step
- Press Soma (savana) and collect the expressed juice.
- Strain through the pavitra (filter/strainer), ‘thousand-streamed’ and widely spread, while chanting Pavamāna verses.
- Mix/prepare Soma with appropriate adjuncts (as the rite prescribes) and keep it ritually protected and orderly (vrata/ṛta emphasis).
- Offer clarified Soma in libations, especially in connection with Indra; accompany with hymns that ‘bring forth arka’ (illumined chant).
- Conclude with remaining portions distributed according to the ritual system, maintaining purity of speech and conduct throughout.
Offerings
- Clarified Soma (pavamāna soma) libations
- Associated oblations as per Soma rite (e.g., ghee/clarifying accompaniments depending on śrauta procedure)
Frequently Asked Questions
It praises Soma while it is being purified through the ritual filter, describing how the clarified flow strengthens Indra and also purifies inspired speech (Vāc) and right observance (vrata) under Ṛta.
Varuṇa is closely linked with Ṛta and vrata (cosmic and moral order). The hymn invokes him to show that Soma’s purification is not only physical but also an ordering of truth, discipline, and right action.
Alongside the literal filtering of Soma, it symbolizes refining speech and insight—making expression truthful, luminous, and effective, like Soma becoming clear and fit for offering.
Ask anything about Sukta 73 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
