Sarga 23

Verse 1

प्रभातायां तु शर्वर्यां विश्वामित्रो महामुनि:।अभ्यभाषत काकुत्स्थौ शयानौ पर्णसंस्तरे।।।।

ରାତି ପ୍ରଭାତକୁ ପରିଣତ ହେବାବେଳେ, ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପର୍ଣ୍ଣଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଦୁଇ କାକୁତ୍ସ୍ଥ—ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 2

कौसल्या सुप्रजा राम पूर्वा सन्ध्या प्रवर्तते।उत्तिष्ठ नरशार्दूल कर्तव्यं दैवमाह्निकम्।।।।

ହେ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ସୁପୁତ୍ର ରାମ! ପୂର୍ବ ସନ୍ଧ୍ୟା ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହେଉଛି। ହେ ନରଶାର୍ଦୂଳ, ଉଠ; ଦୈବ ଓ ଆହ୍ନିକ କର୍ମ କରିବାକୁ ହେବ।

Verse 3

तस्यर्षे: परमोदारं वचश्श्रुत्वा नृपात्मजौ ।स्नात्वा कृतोदकौ वीरौ जेपतु: परमं जपम्।।।।

ସେ ଋଷିଙ୍କ ପରମ ଉଦାର ବଚନ ଶୁଣି, ଦୁଇ ରାଜକୁମାର ସ୍ନାନ କରି, ଉଦକକ୍ରିୟା (ଜଳାର୍ପଣ) ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ପରମ ଜପ ଜପିଲେ।

Verse 4

कृताह्निकौ महावीर्यौ विश्वामित्रं तपोधनम्।अभिवाद्याभिसंहृष्टौ गमनायाभितस्थतु:।।।।

ନିତ୍ୟକର୍ମ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନାଦି ସମାପ୍ତ କରି, ମହାବୀର୍ୟଶାଳୀ ସେଇ ଦୁଇ ରାଜକୁମାର ତପୋଧନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ହର୍ଷୋତ୍ସାହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପାଇଁ ସଜ୍ଜ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।

Verse 5

तौ प्रयातौ महावीर्यौ दिव्यां त्रिपथगां नदीम्।ददृशाते ततस्तत्र सरय्वास्सङ्गमे शुभे।।।।

ଅଳ୍ପ ଆଗକୁ ଯାଇ, ମହାବୀର୍ୟଶାଳୀ ସେଇ ଦୁଇ ମହାବୀର ସରୟୂ ନଦୀ ସହିତ ଶୁଭ ସଙ୍ଗମସ୍ଥଳରେ ଦିବ୍ୟ ତ୍ରିପଥଗା ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ।

Verse 6

तत्राश्रमपदं पुण्यमृषीणामग्य्रतेजसाम् ।बहुवर्षसहस्राणि तप्यतां परमं तप:।।।।

ସେଠାରେ ସେମାନେ ଅଗ୍ରତେଜସ୍ବୀ ଋଷିମାନଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଆଶ୍ରମପଦ ଦେଖିଲେ; ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ପରମ ତପସ୍ୟା ଚାଲିଥିଲା।

Verse 7

तं दृष्ट्वा परमप्रीतौ राघवौ पुण्यमाश्रमम्।ऊचतुस्तं महात्मानं विश्वामित्रमिदं वच:।।।।

ସେଇ ପୁଣ୍ୟ ଆଶ୍ରମକୁ ଦେଖି ରାଘବଦ୍ୱୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 8

कस्यायमाश्रम: पुण्य: कोन्वस्मिन्वसते पुमान्।भगवन् श्रोतुमिच्छाव: परं कौतूहलं हि नौ।।।।

“ଭଗବନ୍, ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଆଶ୍ରମ କାହାର? ଏବଂ ଏଠାରେ ସତ୍ୟସତ୍ୟ କିଏ ବସନ୍ତି? ଆମେ ଦୁହେଁ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ; କାରଣ ଆମର କୌତୂହଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଡ଼।”

Verse 9

तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुङ्गव:।अब्रवीच्छ्रूयतां राम यस्यायं पूर्व आश्रम:।। ।।

ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ମୁନିପୁଙ୍ଗବ ମନ୍ଦହାସ କରି କହିଲେ— “ରାମ, ଶୁଣ; ଏହି ଆଶ୍ରମ ପୂର୍ବକାଳରେ ତାହାର ଥିଲା।”

Verse 10

कन्दर्पो मूर्तिमानासीत्काम इत्युच्यते बुधै:।तपस्यन्तमिह स्थाणुं नियमेन समाहितम्।।।।कृतोद्वाहं तु देवेशं गच्छन्तं समरुद्गगणम्।धर्षयामास दुर्मेधा हुङ्कृतश्च महात्मना।।।।

ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଏଠାରେ କନ୍ଦର୍ପ ଏକଦା ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ଥିଲେ; ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ତାଙ୍କୁ ‘କାମ’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଦେବେଶ ସ୍ଥାଣୁ (ଶିବ) ନିୟମପୂର୍ବକ ତପସ୍ୟାରେ ସମାହିତ ଥିବାବେଳେ—ନବବିବାହିତା ସହଧର୍ମିଣୀ ସହ, ମରୁଦ୍ଗଣ ସହିତ ଗମନ କରୁଥିବା ସେଇ ଦେବଙ୍କୁ—ଦୁର୍ମେଧା କାମ ଧୃଷ୍ଟତାରେ ଉପଦ୍ରବ କଲା; ତେବେ ମହାତ୍ମା ଶିବ ଭୟଙ୍କର ହୁଙ୍କାର କଲେ।

Verse 11

कन्दर्पो मूर्तिमानासीत्काम इत्युच्यते बुधै:।तपस्यन्तमिह स्थाणुं नियमेन समाहितम्।।1.23.10।। कृतोद्वाहं तु देवेशं गच्छन्तं समरुद्गगणम्।धर्षयामास दुर्मेधा हुङ्कृतश्च महात्मना।।1.23.11।।

ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଏଠାରେ କନ୍ଦର୍ପ ଏକଦା ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ଥିଲେ; ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ତାଙ୍କୁ ‘କାମ’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଦେବେଶ ସ୍ଥାଣୁ (ଶିବ) ନିୟମପୂର୍ବକ ତପସ୍ୟାରେ ସମାହିତ ଥିବାବେଳେ—ନବବିବାହିତା ସହଧର୍ମିଣୀ ସହ, ମରୁଦ୍ଗଣ ସହିତ ଗମନ କରୁଥିବା ସେଇ ଦେବଙ୍କୁ—ଦୁର୍ମେଧା କାମ ଧୃଷ୍ଟତାରେ ଉପଦ୍ରବ କଲା; ତେବେ ମହାତ୍ମା ଶିବ ଭୟଙ୍କର ହୁଙ୍କାର କଲେ।

Verse 12

अवदग्धस्य रौद्रेण चक्षुषा रघुनन्दन।व्यशीर्यन्त शरीरात्स्वात्सर्वगात्राणि दुर्मते:।।।।

ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ସେଇ ରୌଦ୍ର ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଦୁର୍ମତି କାମର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ନିଜ ଶରୀରରୁ ଖସି ପଡ଼ି ଭସ୍ମୀଭୂତ ହେଲା।

Verse 13

तस्य गात्रं हतं तत्र निर्दग्थस्य महात्मना।अशरीर: कृत: काम: क्रोधाद्देवेश्वरेण हि।।।।

ସେଠାରେ ମହାତ୍ମା ଦେବେଶ୍ୱର କ୍ରୋଧବଶେ କାମଦେବଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦଗ୍ଧ କଲେ; ତାଙ୍କର ଗାତ୍ର ନଶ୍ଟ ହେଲା ଏବଂ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଅଶରୀର ହେଲେ।

Verse 14

अनङ्ग इति विख्यातस्तदाप्रभृति राघव।स चाङ्गविषयश्श्रीमान्यत्राङ्गं प्रमुमोच ह।।।।

ହେ ରାଘବ, ସେହି ସମୟରୁ ସେ ‘ଅନଙ୍ଗ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ; ଏବଂ ଯେଉଁ ଶ୍ରୀମନ୍ତ ଭୂମିରେ ସେ ନିଜ ଅଙ୍ଗ (ଦେହ) ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସେ ଅଞ୍ଚଳ ‘ଅଙ୍ଗବିଷୟ’ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲା।

Verse 15

तस्यायमाश्रम: पुण्यस्तस्येमे मुनय: पुरा।शिष्या धर्मपरा नित्यं तेषां पापं न विद्यते।।।।

ଏହା ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଆଶ୍ରମ; ଏହି ମୁନିମାନେ ପୂର୍ବେ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ। ସେମାନେ ସଦା ଧର୍ମପରାୟଣ; ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କୁ ପାପର ଲେଶମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

Verse 16

इहाद्य रजनीं राम वसेम शुभदर्शन।पुण्ययोस्सरितोर्मध्ये श्वस्तरिष्यामहे वयम्।।।।

ହେ ଶୁଭଦର୍ଶନ ରାମ, ଆଜି ରାତିରେ ଆମେ ଏଠାରେ ଦୁଇ ପୁଣ୍ୟ ନଦୀର ମଧ୍ୟରେ ବସିବା; କାଲି ଆମେ ପାର ହେବୁ।

Verse 17

अभिगच्छामहे सर्वे शुचय: पुण्यमाश्रमम्।स्नाताश्च कृतजप्याश्च हुतहव्या नरोत्तम।।।।

ହେ ନରୋତ୍ତମ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଶୁଚି ହୋଇ—ସ୍ନାନ କରି, ଜପ ସମ୍ପାଦନ କରି, ଅଗ୍ନିରେ ହବି ଅର୍ପଣ କରି—ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା।

Verse 18

तेषां संवदतां तत्र तपोदीर्घेण चक्षुषा।विज्ञाय परमप्रीता मुनयो हर्षमागमन्।।।।

ସେମାନେ ସେଠାରେ ସମ୍ବାଦ କରୁଥିବାବେଳେ, ତପସ୍ୟାଜନିତ ଦୀର୍ଘଦୃଷ୍ଟିରେ ମୁନିମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ ଏବଂ ପରମ ପ୍ରୀତିରେ ହର୍ଷିତ ହେଲେ।

Verse 19

अर्घ्यं पाद्यं तथाऽतिथ्यं निवेद्य कुशिकात्मजे।रामलक्ष्मणयो: पश्चादकुर्वन्नतिथिक्रियाम्।।।।

କୁଶିକାତ୍ମଜ (ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର)ଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ ଓ ଯଥୋଚିତ ଆତିଥ୍ୟ ନିବେଦନ କରି, ପରେ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଅତିଥିକ୍ରିୟା କଲେ।

Verse 20

सत्कारं समनुप्राप्य कथाभिरभिरञ्जयन्।यथार्हमजपन् सन्ध्यामृषयस्ते समाहिता:।।।।

ଯଥୋଚିତ ସତ୍କାର ପାଇ ଏବଂ କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସମାହିତ ମନରେ ସେ ଋଷିମାନେ ଯଥାର୍ହ ସନ୍ଧ୍ୟାଜପ କଲେ।

Verse 21

तत्र वासिभिरानीता मुनिभिस्सुव्रतै: सह।न्यवसन् सुसुखं तत्र कामाश्रमपदे तदा।।।।

ସେଠାର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ସୁବ୍ରତ ମୁନିମାନଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କୁ ଆଣିଲେ; ତେବେ କାମାଶ୍ରମ-ସ୍ଥାନରେ ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖରେ ବସିଲେ।

Verse 22

कथाभिरभिरामाभिरभिरामौ नृपात्मजौ।रमयामास धर्मात्मा कौशिको मुनिपुङ्गव:।।।।

ଧର୍ମାତ୍ମା ମୁନିପୁଙ୍ଗବ କୌଶିକ (ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର) ମନୋହର କଥାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମନୋହର ରାଜକୁମାରଦ୍ୱୟକୁ ଆନନ୍ଦିତ କଲେ।

Verse 23

ଅଳ୍ପ ଆଗକୁ ଯାଇ, ମହାବୀର୍ୟଶାଳୀ ସେଇ ଦୁଇ ମହାବୀର ସରୟୂ ନଦୀ ସହିତ ଶୁଭ ସଙ୍ଗମସ୍ଥଳରେ ଦିବ୍ୟ ତ୍ରିପଥଗା ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ।