Sarga 27
अस्त्रप्रदानम् — Bestowal of Divine Astras to Rama
बालकाण्ड
ରାତ୍ରି-ବିଶ୍ରାମ ପରେ ମହର୍ଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସ୍ନେହ ଓ ଅନୁମୋଦନରୁ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର-ସମ୍ଭାର ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରି ମଙ୍ଗଳ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ସେ ଚକ୍ର, ପାଶ, ଗଦା, ବଜ୍ର ଆଦି ସହିତ ନାମଧାରୀ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ସୂଚୀରୂପେ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ଶୁଚି ହୋଇ ପୂର୍ବମୁଖ ହୋଇ ମହର୍ଷି ଅନୁତ୍ତମ ମନ୍ତ୍ର-ସମୂହ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉପଦେଶ ଦେଇ ସେହି ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ ରାମଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରନ୍ତି। ତେବେ ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଶକ୍ତିମାନେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକାରୀ ସେବକ ପରି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି। ରାମ ସେମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରି ‘ମୋ ମନରେ ରୁହ’ ବୋଲି ଆଜ୍ଞା ଦେଇ—ଆବେଗରେ ପ୍ରୟୋଗ ନୁହେଁ, ସଂଯମିତ ସ୍ମରଣ ଓ ଧର୍ମାଧୀନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହିଁ ଶ୍ରେୟସ୍ ବୋଲି ସୂଚାନ୍ତି। ଶେଷରେ ରାମ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
अथ तां रजनीमुष्य विश्वामित्रो महायशाः।प्रहस्य राघवं वाक्यमुवाच मधुराक्षरम्।।।।
ତାପରେ ସେଇ ରାତି କାଟି, ମହାୟଶସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ହସି ରାଘବ (ରାମ)ଙ୍କୁ ମଧୁରାକ୍ଷରରେ କୋମଳ ବଚନ କହିଲେ।
Verse 2
परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते राजपुत्र महायशः।प्रीत्या परमया युक्तो ददाम्यस्त्राणि सर्वशः।।।।
ହେ ମହାଯଶସ୍ୱୀ ରାଜପୁତ୍ର, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ମୁଁ ତୁମପ୍ରତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ; ପରମ ପ୍ରୀତିରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଚ୍ଚୟ ଦାନ କରୁଛି।
Verse 3
देवासुरगणान्वापि सगन्धर्वोरगानपि।यैरमित्रान् प्रसह्याजौ वशीकृत्य जयिष्यसि।।।।तानि दिव्यानि भद्रं ते ददाम्यस्त्राणि सर्वशः ।
ଏହି ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ବଶ କରି ବିଜୟୀ ହେବ—ସେମାନେ ଦେବାସୁରଗଣ, ଗନ୍ଧର୍ବ କିମ୍ବା ନାଗ ହେଲେ ମଧ୍ୟ। ଭଦ୍ରଂ ତେ; ସେହି ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ମୁଁ ତୁମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ପ୍ରଦାନ କରୁଛି।
Verse 4
दण्डचक्रं महद्दिव्यं तव दास्यामि राघव।।।।धर्मचक्रं ततो वीर कालचक्रं तथैव च।विष्णुचक्रं तथात्युग्रमैन्द्रमस्त्रं तथैव च।।।।वज्रमस्त्रं नरश्रेष्ठ शैवं शूलवरं तथा।अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव ऐषीकमपि राघव।।।।ददामि ते महाबाहो ब्राह्ममस्त्रमनुत्तमम्।
ରାଘବ, ମୁଁ ତୁମକୁ ମହାନ ଦିବ୍ୟ ଦଣ୍ଡଚକ୍ର ପ୍ରଦାନ କରିବି। ତାପରେ, ହେ ବୀର, ଧର୍ମଚକ୍ର, କାଳଚକ୍ର ଏବଂ ଅତ୍ୟୁଗ୍ର ବିଷ୍ଣୁଚକ୍ର—ସହିତ ଐନ୍ଦ୍ର ଅସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ। ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବଜ୍ରାସ୍ତ୍ର, ଶୈବ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୂଳ, ବ୍ରହ୍ମଶିର ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଐଷୀକ ଅସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ, ହେ ରାଘବ। ହେ ମହାବାହୋ, ଅନୁତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଉଛି।
Verse 5
दण्डचक्रं महद्दिव्यं तव दास्यामि राघव।।1.27.4।।धर्मचक्रं ततो वीर कालचक्रं तथैव च।विष्णुचक्रं तथात्युग्रमैन्द्रमस्त्रं तथैव च।।1.27.5।।वज्रमस्त्रं नरश्रेष्ठ शैवं शूलवरं तथा।अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव ऐषीकमपि राघव।।1.27.6।। ददामि ते महाबाहो ब्राह्ममस्त्रमनुत्तमम्।
ତାପରେ, ହେ ବୀର, ମୁଁ ତୁମକୁ ଧର୍ମଚକ୍ର ଓ କାଳଚକ୍ର ପ୍ରଦାନ କରୁଛି; ଏବଂ ଅତ୍ୟୁଗ୍ର ବିଷ୍ଣୁଚକ୍ର—ସହିତ ଐନ୍ଦ୍ର ଅସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ।
Verse 6
दण्डचक्रं महद्दिव्यं तव दास्यामि राघव।।1.27.4।।धर्मचक्रं ततो वीर कालचक्रं तथैव च।विष्णुचक्रं तथात्युग्रमैन्द्रमस्त्रं तथैव च।।1.27.5।।वज्रमस्त्रं नरश्रेष्ठ शैवं शूलवरं तथा।अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव ऐषीकमपि राघव।।1.27.6।। ददामि ते महाबाहो ब्राह्ममस्त्रमनुत्तमम्।
ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବଜ୍ରାସ୍ତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରୁଛି; ଏବଂ ଶୈବ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୂଳ; ତଦୁପରି, ହେ ରାଘବ, ବ୍ରହ୍ମଶିର ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଐଷୀକ ଅସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ।
Verse 7
गदे द्वे चैव काकुत्स्थ मोदकी शिखरी उभे।।।।प्रदीप्ते नरशार्दूल प्रयच्छामि नृपात्मज।
ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ନରଶାର୍ଦୂଳ, ହେ ନୃପାତ୍ମଜ! ମୁଁ ତୁମକୁ ଦୁଇଟି ପ୍ରଦୀପ୍ତ ଗଦା ଅର୍ପଣ କରୁଛି—ମୋଦକୀ ଓ ଶିଖରୀ, ଉଭୟ।
Verse 8
धर्मपाशमहं राम कालपाशं तथैव च।।।।पाशं वारुणमस्त्रं च ददाम्यहमनुत्तमम्।
ହେ ରାମ! ମୁଁ ତୁମକୁ ଧର୍ମପାଶ ଏବଂ କାଳପାଶ ଦେଉଛି; ତଥା ବରୁଣଙ୍କ ପାଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ—ଅନୁତ୍ତମ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ।
Verse 9
अशनी द्वे प्रयच्छामि शुष्कार्द्रे रघुनन्दन।।।।ददामि चास्त्रं पैनाकमस्त्रं नारायणं तथा।
ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ! ମୁଁ ତୁମକୁ ଦୁଇଟି ଅଶନୀ (ବଜ୍ର) ଦେଉଛି—ଶୁଷ୍କ ଓ ଆର୍ଦ୍ର। ଏବଂ ପୈନାକ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ନାରାୟଣ ଅସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରୁଛି।
Verse 10
आग्नेयमस्त्रं दयितं शिखरं नाम नामतः।।।।वायव्यं प्रथनं नाम ददामि च तवानघ ।
ହେ ଅନଘ, ମୋତେ ଅତି ପ୍ରିୟ ‘ଶିଖର’ ନାମକ ଆଗ୍ନେୟ ଅସ୍ତ୍ର ତୁମକୁ ଦେଉଛି; ଏବଂ ‘ପ୍ରଥନ’ ନାମକ ବାୟବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେଉଛି।
Verse 11
अस्त्रं हयशिरो नाम क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च।शक्तिद्वयं च काकुत्स्थ ददामि तव राघव।।।।
ହେ ରାଘବ, ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶଜ, ‘ହୟଶିର’ ନାମକ ଅସ୍ତ୍ର ଏବଂ ସେହିପରି ‘କ୍ରୌଞ୍ଚ’ ଅସ୍ତ୍ର, ତଥା ଦୁଇଟି ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଉଛି।
Verse 12
कङ्कालं मुसलं घोरं कापालमथ कङ्कणम्।धारयन्त्यसुरा यानि ददाम्येतानि सर्वशः।।।।
ଅସୁରମାନେ ଯେ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି—କଙ୍କାଳ, ମୁସଳ, ଘୋର କାପାଳ ଓ କଙ୍କଣ—ସେ ସମସ୍ତକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରଦାନ କରୁଛି।
Verse 13
वैद्याधरं महास्त्रं च नन्दनं नाम नामतः।असिरत्नं महाबाहो ददामि च नृपात्मज।।।।
ହେ ମହାବାହୁ ନୃପାତ୍ମଜ! ‘ନନ୍ଦନ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୈଦ୍ୟାଧର ମହାସ୍ତ୍ର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସିରତ୍ନ—ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଖଡ୍ଗ—ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରଦାନ କରୁଛି।
Verse 14
गान्धर्वमस्त्रं दयितं मानवं नाम नामतः।प्रस्वापनप्रशमने दद्मि सौरं च राघव।।।।
ହେ ରାଘବ! ‘ମାନବ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରିୟ ଗାନ୍ଧର୍ବାସ୍ତ୍ର—ନିଦ୍ରା ଆଣିବା ଓ ନିଦ୍ରା ଶମନ କରିବାରେ ସମର୍ଥ—ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଉଛି; ଏବଂ ସୌର ଅସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରୁଛି।
Verse 15
दर्पणं शोषणं चैव सन्तापनविलापने।मदनं चैव दुर्धर्षं कन्दर्पदयितं तथा।।।।पैशाचमस्त्रं दयितं मोहनं नाम नामतः।प्रतीच्छ नरशार्दूल राजपुत्र महायशः।।।।
ହେ ନରଶାର୍ଦୂଳ, ମହାଯଶସ୍ବୀ ରାଜପୁତ୍ର! ଦର୍ପଣ ଓ ଶୋଷଣ, ସନ୍ତାପନ ଓ ବିଲାପନ, ଏବଂ ଦୁର୍ଧର୍ଷ ମଦନ—କନ୍ଦର୍ପଙ୍କ ପ୍ରିୟ—ତଥା ‘ମୋହନ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରିୟ ପୈଶାଚ ଅସ୍ତ୍ର—ଏ ସମସ୍ତକୁ ଗ୍ରହଣ କର।
Verse 16
दर्पणं शोषणं चैव सन्तापनविलापने।मदनं चैव दुर्धर्षं कन्दर्पदयितं तथा।।1.27.15।।पैशाचमस्त्रं दयितं मोहनं नाम नामतः।प्रतीच्छ नरशार्दूल राजपुत्र महायशः।।1.27.16।।
ହେ ନରଶାର୍ଦୂଳ, ମହାଯଶସ୍ବୀ ରାଜପୁତ୍ର! ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ‘ମୋହନ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରିୟ ପୈଶାଚ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର।
Verse 17
तामसं नरशार्दूल सौमनं च महाबल।संवर्धं चैव दुर्धर्षं मौसलं च नृपात्मज।।।।सत्यमस्त्रं महाबाहो तथा मायाधरं परम्।घोरं तेजः प्रभं नाम परतेजोऽपकर्षणम्।।।।सौम्यास्त्रं शिशिरं नाम त्वष्टुरस्त्रं सुदामनम्।दारुणं च भगस्यापि शितेषु मथ मानवम्।।।।
ହେ ନରଶାର୍ଦୂଳ, ମହାବଳ ରାଜପୁତ୍ର! ତାମସ ଓ ସୌମନ, ଅଦମ୍ୟ ସଂବର୍ଧ ଓ ମୌସଲ—ଏହି ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କର। ଏବଂ ହେ ମହାବାହୋ, ସତ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଓ ପରମ ମାୟାଧରାସ୍ତ୍ର, ଶତ୍ରୁର ତେଜକୁ ଅପହରଣ କରୁଥିବା ଭୟଙ୍କର ‘ତେଜଃପ୍ରଭା’ ନାମକ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର। ତଦୁପରି ସୌମ୍ୟ ‘ଶିଶିର’ ଅସ୍ତ୍ର, ତ୍ୱଷ୍ଟୃଙ୍କ ‘ସୁଦାମନ’ ଅସ୍ତ୍ର, ଭଗଙ୍କ ଦାରୁଣ ‘ଶିତେଷୁ’ ଓ ମାନବାସ୍ତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର।
Verse 18
तामसं नरशार्दूल सौमनं च महाबल।संवर्धं चैव दुर्धर्षं मौसलं च नृपात्मज।।1.27.17।।सत्यमस्त्रं महाबाहो तथा मायाधरं परम्।घोरं तेजः प्रभं नाम परतेजोऽपकर्षणम्।।1.27.18।।सौम्यास्त्रं शिशिरं नाम त्वष्टुरस्त्रं सुदामनम्।दारुणं च भगस्यापि शितेषु मथ मानवम्।।1.27.19।।
ହେ ମହାବାହୋ, ସତ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଓ ପରମ ମାୟାଧରାସ୍ତ୍ରକୁ ଗ୍ରହଣ କର; ଏବଂ ଶତ୍ରୁର ତେଜ-ବଳକୁ ଅପହରଣ କରୁଥିବା ଭୟଙ୍କର ‘ତେଜଃପ୍ରଭା’ ନାମକ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର।
Verse 19
तामसं नरशार्दूल सौमनं च महाबल।संवर्धं चैव दुर्धर्षं मौसलं च नृपात्मज।।1.27.17।।सत्यमस्त्रं महाबाहो तथा मायाधरं परम्।घोरं तेजः प्रभं नाम परतेजोऽपकर्षणम्।।1.27.18।।सौम्यास्त्रं शिशिरं नाम त्वष्टुरस्त्रं सुदामनम्।दारुणं च भगस्यापि शितेषु मथ मानवम्।।1.27.19।।
ସୌମ୍ୟ ‘ଶିଶିର’ ନାମକ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଗ୍ରହଣ କର; ତ୍ୱଷ୍ଟୃଙ୍କ ‘ସୁଦାମନ’ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ; ଏବଂ ଭଗଙ୍କ ଦାରୁଣ ‘ଶିତେଷୁ’ (ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣମୟ) ଅସ୍ତ୍ର, ସହିତ ମାନବାସ୍ତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର।
Verse 20
एतान् राम महाबाहो कामरूपान् महाबलान् ।गृहाण परमोदारान् क्षिप्रमेव नृपात्मज।।।।
ହେ ମହାବାହୋ ରାମ, ନୃପାତ୍ମଜ! ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରୁଥିବା, ମହାବଳ ଓ ପରମ ଉଦାର ଏହି ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଶୀଘ୍ରେ ଗ୍ରହଣ କର।
Verse 21
स्थितस्तु प्राङ्मुखो भूत्वा शुचिर्मुनिवरस्तदा।ददौ रामाय सुप्रीतो मन्त्रग्राममनुत्तमम्।।।।
ତେବେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶୁଚି ହୋଇ ପୂର୍ବମୁଖ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁତ୍ତମ ମନ୍ତ୍ରସମୂହ ପ୍ରଦାନ କଲେ।
Verse 22
सर्वसङ्ग्रहणं येषां दैवतैरपि दुर्लभम्।तान्यस्त्राणि तदा विप्रो राघवाय न्यवेदयत्।।।।
ଯେଉଁ ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଗ୍ରହ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ, ସେହି ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସେତେବେଳେ ବିପ୍ର ମୁନି ରାଘବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି ପରିଚୟ କରାଇଲେ।
Verse 23
जपतस्तु मुनेस्तस्य विश्वामित्रस्य धीमतः।उपतस्थुर्महार्हाणि सर्वाण्यस्त्राणि राघवम्।।।।
ଧୀମାନ୍ ମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଯେତେବେଳେ ଜପ କରୁଥିଲେ, ସମସ୍ତ ମହାର୍ହ ଅସ୍ତ୍ର ରାଘବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସେବାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
Verse 24
ऊचुश्च मुदितास्सर्वे रामं प्राञ्जलयस्तदा।इमे स्म परमोदाराः किङ्करास्तव राघव।।।।
ତାପରେ ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ପ୍ରାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ରାଘବ! ଆମେ ପରମୋଦାର; ଆମେ ତୁମର କିଙ୍କର (ସେବକ) ଅଟୁ।”
Verse 25
प्रतिगृह्य च काकुत्स्थः समालभ्य च पाणिना।मानसा मे भविष्यध्वमिति तानभ्यचोदयत्।।।।
ସେମାନଙ୍କୁ গ্ৰହଣ କରି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ହସ୍ତଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ କରି, “ମୋ ମନରେ ବାସ କର” ବୋଲି ଆଦେଶ ଦେଇ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରେରିତ କଲେ।
Verse 26
ततः प्रीतमना रामो विश्वामित्रं महामुनिम्।अभिवाद्य महातेजा गमनायोपचक्रमे।।।।
ତତଃ ପ୍ରୀତିଭରା ମନରେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାମ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କରି, ପ୍ରସ୍ଥାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the authorized bestowal of immense martial power to a young prince, framed ethically through ritual purity, east-facing transmission, and the requirement that astras remain under mental discipline—power is granted, but bounded by dharma and restraint.
The sarga teaches that śakti (capability) becomes legitimate only when yoked to right authority and self-control: mantra installs power, but mastery is shown by internal command (‘live in my mind’) rather than display or aggression.
A ritual-cultural landmark is emphasized rather than a place-name: Viśvāmitra’s purification and prāṅmukha (east-facing) stance, reflecting Vedic ritual orientation and the cultural grammar by which knowledge-transfers are sanctified.