Sarga 7
अमात्य-गुणवर्णनम् (The Virtues of Daśaratha’s Ministers and the Order of Governance)
बालकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ଅଧୀନ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଶାସନ-ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଏକ ସଂସ୍ଥାଗତ ଚିତ୍ର ଦିଆଯାଇଛି। ପ୍ରଥମେ ଅମାତ୍ୟମାନଙ୍କ ଗୁଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ସେମାନେ ସଦ୍ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ, ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ଇଙ୍ଗିତଜ୍ଞାନରେ (ଅନ୍ତର୍ଭାବ ବୁଝିବାରେ) ଦକ୍ଷ; ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ହିତ—ଉଭୟ ପ୍ରତି ସଦା ଅନୁଗତ। ପରେ ସେମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଆଠ ଓ ନାମ—ଧୃଷ୍ଟି, ଜୟନ୍ତ, ବିଜୟ, ସିଦ୍ଧାର୍ଥ, ଅର୍ଥସାଧକ, ଅଶୋକ, ମନ୍ତ୍ରପାଳ, ସୁମନ୍ତ୍ର—ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ସେମାନଙ୍କ ସହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମାନିତ ରାଜପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ ଓ ବାମଦେବ ଥାଇ, ରାଜନୀତିକ ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ବୈଦିକ ଯଜ୍ଞାଧିକାରର ସମନ୍ୱୟକୁ ଦୃଢ଼ କରନ୍ତି। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଶିକ୍ଷିତ, ସଂଯମୀ, ସତ୍ୟବାଦୀ, କଥା-କର୍ମରେ ଏକରୂପ ଏବଂ ଲୋକବ୍ୟବହାରରେ ନିପୁଣ; ସହିତ କୋଷବୃଦ୍ଧି ଓ ସେନା-ସଂଗଠନରେ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ବୋଲି ଦେଖାଯାଇଛି। ଦଣ୍ଡନୀତି ସମ ଓ ନିଷ୍ପକ୍ଷ—ସମୟୋଚିତ ଓ ପ୍ରମାଣୋଚିତ ଦଣ୍ଡ ହୁଏ, ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷଙ୍କୁ କ୍ଷତି ହୁଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ-କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ମନସା-ବାଚା-କର୍ମଣା ପୀଡ଼ିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ନଗର ଓ ରାଜ୍ୟରେ ନୈତିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ଶାନ୍ତି ରହେ—ମିଥ୍ୟାବାଦ ନାହିଁ, ବ୍ୟଭିଚାର ନାହିଁ, ସାଧାରଣ ସୁସ୍ଥିତି ବିରାଜ କରେ। ଶେଷରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଏହିପରି ଅମାତ୍ୟ-ପରିବେଶ ଦ୍ୱାରା ଦଶରଥଙ୍କ ଯଶ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକର ଶାସନ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ—ମନ୍ତ୍ରଗୋପନ, ସନ୍ଧି-ବିଗ୍ରହ ବିବେକ, ଧର୍ମନୀତିର ପାରଦର୍ଶିତା ଓ ପ୍ରିୟବାକ୍ୟ ତାଙ୍କ ରାଜଶ୍ରୀର ଆଧାର। ଗୁପ୍ତଚର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଓ ଅନୁପମ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱର ମଧ୍ୟ ବିଶେଷ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି; ରାଜାଙ୍କ ତେଜ ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ବୋଲି ଉପମା ଦିଆଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
.तस्यामात्या गुणैरासन्निक्ष्वाकोस्तु महात्मन: ।मन्त्रज्ञाश्चेङ्गितज्ञाश्च नित्यं प्रियहिते रता: ।।।।
ସେଇ ମହାତ୍ମା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀୟ ରାଜାଙ୍କର ଅମାତ୍ୟମାନେ ଗୁଣସମୃଦ୍ଧ ଥିଲେ; ମନ୍ତ୍ରବିଚାରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଚେଷ୍ଟା-ସଙ୍କେତରୁ ମନୋଭାବ ଜାଣୁଥିବା, ଏବଂ ସଦା ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ହିତରେ ରତ ଥିଲେ।
Verse 2
अष्टौ बभूवुर्वीरस्य तस्यामात्या यशस्विन: ।शुचयश्चानुरक्ताश्च राजकृत्येषु नित्यश: ।।।।
ସେହି ପରାକ୍ରମୀ ଯଶସ୍ବୀ ରାଜା (ଦଶରଥ)ଙ୍କର ଆଠଜଣ ଅମାତ୍ୟ ଥିଲେ—ଶୁଚି ଆଚରଣଶୀଳ, ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ଅନୁରକ୍ତ—ଏବଂ ନିତ୍ୟ ରାଜକାର୍ଯ୍ୟରେ ନିରନ୍ତର ନିୟୁକ୍ତ।
Verse 3
धृष्टिर्जयन्तो विजयस्सिद्धार्थो ह्यर्थसाधक: ।अशोको मन्त्रपालश्च सुमन्त्रश्चाष्टमोऽभवत् ।।।।
ଧୃଷ୍ଟି, ଜୟନ୍ତ, ବିଜୟ, ସିଦ୍ଧାର୍ଥ, ଅର୍ଥସାଧକ, ଅଶୋକ, ମନ୍ତ୍ରପାଳ—ଏବଂ ଅଷ୍ଟମ ଭାବେ ସୁମନ୍ତ୍ର—ଏମାନେ ଥିଲେ।
Verse 4
ऋत्विजौ द्वावभिमतौ तस्याऽऽस्तामृषिसत्तमौ ।वसिष्ठो वामदेवश्च मन्त्रिणश्च तथापरे ।।।।
ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଦୁଇଜଣ ପ୍ରିୟ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜପୁରୋହିତ ଥିଲେ—ବସିଷ୍ଠ ଓ ବାମଦେବ; ଏହା ସହ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 5
विद्याविनीता ह्रीमन्त: कुशला नियतेन्द्रिया: ।श्रीमन्तश्च महात्मानश्शास्त्रज्ञा दृढविक्रमा: ।।।।कीर्तिमन्त: प्रणिहिता: यथावचनकारिण: ।तेज: क्षमायश:प्राप्ता स्मितपूर्वाभिभाषिण: ।।।।
ସେମାନେ ବିଦ୍ୟାରେ ବିନୀତ, ଅନ୍ୟାୟ କରିବାକୁ ଲଜ୍ଜାଶୀଳ, କୁଶଳ ଓ ନିୟତେନ୍ଦ୍ରିୟ; ଶ୍ରୀମନ୍ତ, ମହାତ୍ମା, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଏବଂ ଦୃଢବିକ୍ରମ। କୀର୍ତ୍ତିମାନ ଓ ସତର୍କ ଥାଇ, ନିଜ ବଚନାନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ; ତେଜ, କ୍ଷମା ଓ ଯଶ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସ୍ମିତପୂର୍ବକ ସୌଜନ୍ୟରେ କଥା କହୁଥିଲେ।
Verse 6
विद्याविनीता ह्रीमन्त: कुशला नियतेन्द्रिया: ।श्रीमन्तश्च महात्मानश्शास्त्रज्ञा दृढविक्रमा: ।।1.7.5।। कीर्तिमन्त: प्रणिहिता: यथावचनकारिण: ।तेज: क्षमायश:प्राप्ता स्मितपूर्वाभिभाषिण: ।।1.7.6।।
ସେମାନେ ବିଦ୍ୟାରେ ବିନୀତ, ଅନ୍ୟାୟ କରିବାକୁ ଲଜ୍ଜାଶୀଳ, କୁଶଳ ଓ ନିୟତେନ୍ଦ୍ରିୟ; ଶ୍ରୀମନ୍ତ, ମହାତ୍ମା, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଏବଂ ଦୃଢବିକ୍ରମ। କୀର୍ତ୍ତିମାନ ଓ ସତର୍କ ଥାଇ, ନିଜ ବଚନାନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ; ତେଜ, କ୍ଷମା ଓ ଯଶ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସ୍ମିତପୂର୍ବକ ସୌଜନ୍ୟରେ କଥା କହୁଥିଲେ।
Verse 7
क्रोधात्कामार्थहेतोर्वा न ब्रूयुरनृतं वच: ।तेषामविदितं किञ्चित्स्वेषु नास्ति परेषु वा ।क्रियमाणं कृतं वापि चारेणापि चिकीर्षितम् ।।।।
କ୍ରୋଧରୁ, କାମରୁ କିମ୍ବା ଲାଭହେତୁରୁ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଅସତ୍ୟ ବଚନ କହୁନଥିଲେ। ନିଜ ପକ୍ଷରେ ହେଉ କି ପର ପକ୍ଷରେ—କିଛି ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଅବିଦିତ ରହୁନଥିଲା: ଯାହା ହେଉଛି, ଯାହା ହୋଇଗଲା, କିମ୍ବା ଯାହା କରିବାକୁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ଚରମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଜାଣୁଥିଲେ।
Verse 8
कुशला व्यवहारेषु सौहृदेषु परीक्षिता: ।प्राप्तकालं तु ते दण्डं धारयेयुस्सुतेष्वपि ।।।।
ସେମାନେ ବ୍ୟବହାରରେ କୁଶଳ ଓ ସୌହୃଦରେ ପରୀକ୍ଷିତ ଥିଲେ; ଏବଂ ଯଥାକାଳେ ସେମାନେ ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ—ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ।
Verse 9
कोशसङ्ग्रहणे युक्ता बलस्य च परिग्रहे ।अहितं चापि पुरुषं न विहिंस्युरदूषकम् ।।।।
ସେମାନେ କୋଷ ସଂଗ୍ରହରେ ଓ ସେନାର ପରିଗ୍ରହରେ ନିପୁଣ ଥିଲେ; ତଥାପି ଅହିତଭାବୀ ପୁରୁଷକୁ ମଧ୍ୟ, ସେ ଯଦି ନିର୍ଦୋଷ ଥାଏ, ହିଂସା କରୁନଥିଲେ।
Verse 10
वीराश्च नियतोत्साहा राजशास्त्रमनुष्ठिता: ।शुचीनां रक्षितारश्च नित्यं विषयवासिनाम् ।।।।
ସେମାନେ ବୀର ଓ ନିୟତ ଉତ୍ସାହୀ ଥିଲେ, ରାଜଶାସ୍ତ୍ରର ନୀତିକୁ ନିଷ୍ଠାରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ; ଏବଂ ସମଗ୍ର ବିଷୟରେ ବସୁଥିବା ଶୁଚିଜନଙ୍କୁ ସଦା ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
Verse 11
ब्रह्म क्षत्रमहिंसन्तस्ते कोशं समपूरयन् ।सुतीक्ष्णदण्डास्संप्रेक्ष्य पुरुषस्य बलाबलम् ।।।।
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଅହିଂସା ରଖି ସେମାନେ ରାଜକୋଷକୁ ପୂରଣ କରୁଥିଲେ; ଏବଂ ପୁରୁଷର ବଳାବଳ ବିଚାର କରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଦଣ୍ଡ ଦେଉଥିଲେ।
Verse 12
शुचीनामेकबुद्धीनां सर्वेषां सम्प्रजानताम् ।नासीत्पुरे वा राष्ट्रे वा मृषावादी नर: क्वचित् ।।।।
ଶୁଚିଚରିତ୍ର, ଏକବୁଦ୍ଧି ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଜାଣୁଥିବା ପ୍ରଶାସକମାନେ ଥିବାରୁ, ନଗରେ କିମ୍ବା ରାଷ୍ଟ୍ରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ମିଥ୍ୟାବାଦୀ ନର କେବେ ଥିଲା ନାହିଁ।
Verse 13
कश्चिन्न दुष्टस्तत्रासीत्परदाररतो नर: ।प्रशान्तं सर्वमेवासीद्राष्ट्रं पुरवरं च तत् ।।।।
ସେଇ ରାଜ୍ୟରେ ଏକଜଣ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ନଥିଲା, ନା ପରସ୍ତ୍ରୀରେ ଆସକ୍ତ କୌଣସି ନର ଥିଲା; ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟ ଓ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗର ଶାନ୍ତ ଓ ସୁସଂଗଠିତ ଥିଲା।
Verse 14
सुवाससस्सुवेषाश्च ते च सर्वे सुशीलिन: ।हितार्थं च नरेन्द्रस्य जाग्रतो नयचक्षुषा ।।।।
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସୁବସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଓ ସୁଶୋଭିତ, ଏବଂ ସୁଶୀଳ ଥିଲେ; ନୀତିକୁ ନୟନ କରି ନରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ସଦା ଜାଗ୍ରତ ରହୁଥିଲେ।
Verse 15
गुरोर्गुणगृहीताश्च प्रख्याताश्च पराक्रमे ।विदेशेष्वपि विज्ञातास्सर्वतो बुद्धिनिश्चयात् ।।।।
ଗୁରୁଜନଙ୍କ ଗୁଣ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ସେମାନେ ପରାକ୍ରମରେ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ଥିଲେ; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧିନିଶ୍ଚୟ ଥିବାରୁ ବିଦେଶରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ ଥିଲେ।
Verse 16
सन्धिविग्रहतत्त्वज्ञा: प्रकृत्या सम्पदान्विता: ।।।।मन्त्रसंवरणे शक्ताश्श्लक्ष्णास्सूक्ष्मासु बुद्धिषु ।नीतिशास्त्रविशेषज्ञास्सततं प्रियवादिन: ।।।।
ସନ୍ଧି ଓ ବିଗ୍ରହର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣୁଥିବା, ସ୍ୱଭାବତଃ ସମ୍ପଦାନ୍ୱିତ; ମନ୍ତ୍ରକୁ ଗୁପ୍ତ ରଖିବାରେ ସମର୍ଥ, ବୁଦ୍ଧିରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣ; ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରର ବିଶେଷଜ୍ଞ ଏବଂ ସଦା ପ୍ରିୟବାଦୀ ଥିଲେ।
Verse 17
सन्धिविग्रहतत्त्वज्ञा: प्रकृत्या सम्पदान्विता: ।।1.7.16।।मन्त्रसंवरणे शक्ताश्श्लक्ष्णास्सूक्ष्मासु बुद्धिषु ।नीतिशास्त्रविशेषज्ञास्सततं प्रियवादिन: ।।1.7.17।।
ସନ୍ଧି ଓ ବିଗ୍ରହର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣୁଥିବା, ସ୍ୱଭାବତଃ ସମ୍ପଦାନ୍ୱିତ; ମନ୍ତ୍ରକୁ ଗୁପ୍ତ ରଖିବାରେ ସମର୍ଥ, ବୁଦ୍ଧିରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣ; ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରର ବିଶେଷଜ୍ଞ ଏବଂ ସଦା ପ୍ରିୟବାଦୀ ଥିଲେ।
Verse 18
ईदृशैस्तैरमात्यैस्तु राजा दशरथोऽनघ: ।उपपन्नो गुणोपेतैरन्वशासद्वसुन्धराम् ।।।।
ଏପରି ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଅମାତ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ ନିର୍ଦୋଷ ରାଜା ଦଶରଥ, ଗୁଣଯୁକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ପୃଥିବୀକୁ ଯଥାବିଧି ଶାସନ କରୁଥିଲେ।
Verse 19
अवेक्षमाणश्चारेण प्रजा धर्मेण रञ्जयन् ।प्रजानां पालनं कुर्वन्नधर्मान्परिवर्जयन् ।।।।विश्रुतस्त्रिषु लोकेषु वदान्यस्सत्यसङ्गर: ।स तत्र पुरुषव्याघ्रश्शशास पृथिवीमिमाम् ।।।।
ଚରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିରୀକ୍ଷଣ କରି, ଧର୍ମରେ ପ୍ରଜାକୁ ରଞ୍ଜିତ କରୁଥିଲେ; ପ୍ରଜାପାଳନ କରି ଅଧର୍ମକୁ ପରିହାର କରୁଥିଲେ। ତିନି ଲୋକରେ ଦାନଶୀଳ ଓ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ବୋଲି ବିଶ୍ରୁତ, ସେଇ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର ତେଁଠାରେ (ଅଯୋଧ୍ୟାରେ) ଧର୍ମମୟ ଭାବେ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କଲେ।
Verse 20
अवेक्षमाणश्चारेण प्रजा धर्मेण रञ्जयन् ।प्रजानां पालनं कुर्वन्नधर्मान्परिवर्जयन् ।।1.7.19।। विश्रुतस्त्रिषु लोकेषु वदान्यस्सत्यसङ्गर: ।स तत्र पुरुषव्याघ्रश्शशास पृथिवीमिमाम् ।।1.7.20।।
ଚରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିରୀକ୍ଷଣ କରି, ଧର୍ମରେ ପ୍ରଜାକୁ ରଞ୍ଜିତ କରୁଥିଲେ; ପ୍ରଜାପାଳନ କରି ଅଧର୍ମକୁ ପରିହାର କରୁଥିଲେ। ତିନି ଲୋକରେ ଦାନଶୀଳ ଓ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ବୋଲି ବିଶ୍ରୁତ, ସେଇ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର ତେଁଠାରେ (ଅଯୋଧ୍ୟାରେ) ଧର୍ମମୟ ଭାବେ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କଲେ।
Verse 21
नाध्यगच्छद्विशिष्टं वा तुल्यं वा शत्रुमात्मन: ।मित्रवान्नतसामन्त: प्रतापहतकण्टक: ।।।।स शशास जगद्राजा दिवं देवपतिर्यथा ।
ସେ ନିଜ ପାଇଁ ନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶତ୍ରୁକୁ, ନ ସମାନ ଶତ୍ରୁକୁ ମିଳିଲା। ମିତ୍ରବାନ, ପାର୍ଶ୍ୱବର୍ତ୍ତୀ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ନମାଇ, ପ୍ରତାପରେ କଣ୍ଟକସଦୃଶ ବୈରୀମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରିଥିବା ସେ ଜଗଦ୍ରାଜା, ଯେପରି ଦେବପତି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଶାସନ କରନ୍ତି, ସେପରି ଜଗତକୁ ଶାସନ କଲେ।
Verse 22
तैर्मन्त्रिभिर्मन्त्रहिते नियुक्तैर्वृतोऽनुरक्तै: कुशलैस्समर्थै: ।स पार्थिवो दीप्तिमवाप युक्तस्तेजोमयैर्गोभिरिवोदितोऽर्क: ।।।।
ହିତକର ମନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ, ଅନୁରକ୍ତ, କୁଶଳ ଓ ସମର୍ଥ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ ସେ ପାର୍ଥିବ ଦୀପ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ—ଯେପରି ତେଜୋମୟ କିରଣସହ ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
Verse 23
ସେ ନିଜ ପାଇଁ ନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶତ୍ରୁକୁ, ନ ସମାନ ଶତ୍ରୁକୁ ମିଳିଲା। ମିତ୍ରବାନ, ପାର୍ଶ୍ୱବର୍ତ୍ତୀ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ନମାଇ, ପ୍ରତାପରେ କଣ୍ଟକସଦୃଶ ବୈରୀମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରିଥିବା ସେ ଜଗଦ୍ରାଜା, ଯେପରି ଦେବପତି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଶାସନ କରନ୍ତି, ସେପରି ଜଗତକୁ ଶାସନ କଲେ।
Frequently Asked Questions
The sarga formalizes the ethical tension of governance—how to impose stringent punishment (daṇḍa) while remaining non-injurious to protected social orders and never punishing the innocent—by insisting on examination of a person’s strength/weakness and guilt before coercive action.
Legitimate sovereignty is shown as systems-based dharma: a king’s glory depends on virtuous institutions—truthful, educated, self-restrained ministers who protect subjects, preserve confidentiality, discern peace and war, and align policy with welfare rather than impulse.
Rather than a travel geography, the chapter highlights the cultural infrastructure of Ayodhyā’s court: the rāṣṭra/pura (kingdom and capital), the kośa (treasury), cāra (intelligence network), and the priestly establishment (Vasiṣṭha, Vāmadeva) that anchors political authority in ritual and law.