Sarga 47
दितेर्गर्भभङ्गो मरुत्प्रतिष्ठा च (Diti’s Severed Embryo and the स्थापना of the Maruts; Viśālā-nagara Lineage)
बालकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ଦେବକଥା ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜବଂଶ-ବୃତ୍ତାନ୍ତକୁ ଏକାତ୍ମ କରି ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳକୁ କଥାସ୍ମୃତିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି। ଦିତି ନିଜ ଗର୍ଭ ସାତ ଖଣ୍ଡ ହୋଇ କଟିଯାଇଥିବାରେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ଅଜେୟ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବିନୟରେ କହନ୍ତି—ଏଥିରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦୋଷ ନାହିଁ; ନିଜ ପ୍ରମାଦ/ବ୍ରତଭଙ୍ଗର ଫଳରେ ଏହି ବିପତ୍ତି ଘଟିଛି। ପରେ ସେ ଏହି ହାନିକୁ ଲୋକହିତରେ ପରିଣତ କରି, ସେହି ସାତ ଖଣ୍ଡ ‘ମରୁତ’ ହୋଇ ବାୟୁର ବିଭାଗ ଓ ଦିଗମାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ ଦେବତା ହେଉନ୍ତୁ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ସମ୍ମତି ଦେଇ, ସେମାନଙ୍କର ଲୋକ ଓ ଦିଗରେ ବିଚରଣ କରିବା ଦିବ୍ୟଶକ୍ତିକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି; ମାତା ଓ ପୁତ୍ରମାନେ କୃତାର୍ଥ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ କରିଥିବା କଥା ଆସେ। ତାପରେ କଥା ସ୍ଥାନ-ନିର୍ମାଣକୁ ମୁହଁ ଫେରାଏ—ପୂର୍ବେ ଇନ୍ଦ୍ର ଯେଉଁ ଦେଶରେ ବସୁଥିଲେ ସେହି ଦେଶର ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କ ଧର୍ମାତ୍ମ ପୁତ୍ର ବିଶାଳ (ଅଲମ୍ବୁଷାର ପୁତ୍ର) ବୈଶାଳୀ ନଗରୀ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ପରମ୍ପରାରେ ହେମଚନ୍ଦ୍ର, ସୁଚନ୍ଦ୍ର, ଧୂମ୍ରାଶ୍ୱ, ସଞ୍ଜୟ, ସହଦେବ, କୁଶାଶ୍ୱ, ସୋମଦତ୍ତ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ଆଦି ରାଜାଙ୍କ ଶୃଙ୍ଖଳା କୁହାଯାଇ, ବର୍ତ୍ତମାନ ରାଜା ସୁମତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆସି ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଅତିଥି-ସତ୍କାର ଅନୁଯାୟୀ ରାତ୍ରିବାସର ବ୍ୟବସ୍ଥା ହୁଏ ଏବଂ ଆଗକୁ ଜନକଦର୍ଶନର ସଙ୍କେତ ମିଳେ; ସୁମତି ସ୍ୱୟଂ ବାହାରି ଆସି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରି, ମୁନିଙ୍କ ଆଗମନକୁ ନିଜ ସୌଭାଗ୍ୟ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
सप्तधातु कृते गर्भे दिति: परमदु:खिता।सहस्राक्षं दुराधर्षं वाक्यं सानुनयाऽब्रवीत्।।।।
ଯେତେବେଳେ ତାହାର ଗର୍ଭ ସାତ ଭାଗରେ କଟାଗଲା, ସେତେବେଳେ ପରମ ଦୁଃଖିତା ଦିତି ଦୁରାଧର୍ଷ ସହସ୍ରାକ୍ଷ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସାନୁନୟ ମୃଦୁ ବଚନ କହିଲା।
Verse 2
ममापराधाद्गर्भोऽयं सप्तधा विफलीकृत:।नापराधोऽस्ति देवेश तवात्र बलसूदन।।।।
“ମୋର ଅପରାଧରୁ ଏହି ଗର୍ଭ ସାତ ଭାଗରେ ଭାଙ୍ଗି ନିଷ୍ଫଳ ହୋଇଗଲା। ହେ ଦେବେଶ, ବଲସୂଦନ, ଏଥିରେ ତୁମର କୌଣସି ଅପରାଧ ନାହିଁ।”
Verse 3
प्रियं तु कर्तुमिच्छामि मम गर्भविपर्यये।मरुतां सप्तसप्तानां स्थानपाला भवन्त्विमे।।।।
ମୋର ଗର୍ଭରେ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ବିପର୍ୟୟ ଘଟିଥିବାରୁ ମୁଁ ଏକ ପ୍ରିୟ ବର ଚାହୁଁଛି: ଏହି ସାତ ଓ ସାତ ମରୁତ ସମାନ ଲୋକପାଳ ହୋଇ ଦିଗ୍ରକ୍ଷକ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 4
वातस्कन्धा: इमे सप्त चरन्तु दिवि पुत्रक ।मारुता इति विख्याता दिव्यरूपा ममात्मजा:।।।।
ହେ ପୁତ୍ର, ଏହି ସାତ—ମୋର ଦିବ୍ୟରୂପ ତେଜସ୍ୱୀ ଆତ୍ମଜ—ଆକାଶରେ ବାତସ୍କନ୍ଧ ରୂପେ ସଞ୍ଚରଣ କରୁନ୍ତୁ; ‘ମରୁତ’ ନାମରେ ବିଖ୍ୟାତ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 5
ब्रह्मलोकं चरत्वेक इन्द्रलोकं तथाऽपर:।दिवि वायुरिति ख्यातस्तृतीयोऽपि महायशा:।।।।
ଏକଜଣ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ବିଚରଣ କରୁ, ଅନ୍ୟଜଣ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ତେଣୁହି; ତୃତୀୟ ମହାୟଶସ୍ୱୀ ଆକାଶରେ ବିଚରଣ କରି ‘ବାୟୁ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଉ।
Verse 6
चत्वारस्तु सुरश्रेष्ठ दिशो वै तव शासनात्।सञ्चरिष्यन्तु भद्रं ते देवभूता ममात्मजा:।।।।
ହେ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମ ଶାସନରେ ଅନ୍ୟ ଚାରିଜଣ—ମୋର ଦେବଭୂତ ଆତ୍ମଜ—ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ସଞ୍ଚରଣ କରୁନ୍ତୁ। ତୁମକୁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।
Verse 7
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा सहस्राक्ष: पुरन्दर:।उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं दितिं बलनिषूदन:।।।।
ତାହାର ବଚନ ଶୁଣି ସହସ୍ରାକ୍ଷ ପୁରନ୍ଦର, ବଲନିଷୂଦନ ଇନ୍ଦ୍ର ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ଦିତିଙ୍କୁ ବାକ୍ୟ କହିଲେ।
Verse 8
सर्वमेतद्यथोक्तं ते भविष्यति न संशय:।विचरिष्यन्ति भद्रं ते देवभूतास्तवात्मजा:।।।।
ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ତୁମେ ଯେପରି କହିଛ, ସେପରି ସବୁ ନିଶ୍ଚୟ ହେବ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତୁମ ପୁତ୍ରମାନେ ଦେବଭୂତ ହୋଇ ବିହରିବେ।
Verse 9
एवं तौ निश्चयं कृत्वा मातापुत्रौ तपोवने।जग्मतुस्त्रिदिवं राम कृतार्थाविति नश्श्रुतम्।।।।
ଏଭଳି ତପୋବନରେ ମାତା-ପୁତ୍ର ନିଶ୍ଚୟ କରି, ହେ ରାମ, କୃତାର୍ଥ ହୋଇ ତ୍ରିଦିବକୁ ଗଲେ—ଏହିପରି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।
Verse 10
एष देशस्स काकुत्स्थ महेन्द्राध्युषित: पुरा।दितिं यत्र तपस्सिद्धामेवं परिचचार स:।।।।
ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ଦେଶ, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବେ ମହେନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର ବାସ କରୁଥିଲେ; ଦିତିଙ୍କ ତପସ୍ୟା ସିଦ୍ଧ ହେବା ପରେ ସେ ଏଭଳି ତାଙ୍କୁ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା କରିଥିଲେ।
Verse 11
इक्ष्वाकोऽस्तु नरव्याघ्र पुत्र: परमधार्मिक:।।।।अलम्बुषायामुत्पन्नो विशाल इति विश्रुत:।तेन चासीदिह स्थाने विशालेति पुरी कृता।।।।
ହେ ନରବ୍ୟାଘ୍ର, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କର ଅଲମ୍ବୁଷାରୁ ଜନ୍ମିତ ପରମଧାର୍ମିକ ପୁତ୍ର ‘ବିଶାଳ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସ୍ଥାନରେ ‘ବିଶାଳା’ ନାମକ ନଗରୀ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା।
Verse 12
इक्ष्वाकोऽस्तु नरव्याघ्र पुत्र: परमधार्मिक:।।1.47.11।। अलम्बुषायामुत्पन्नो विशाल इति विश्रुत:। तेन चासीदिह स्थाने विशालेति पुरी कृता।।1.47.12।।
ହେ ନରବ୍ୟାଘ୍ର, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କର ଅଲମ୍ବୁଷାରୁ ଜନ୍ମିତ ପରମଧାର୍ମିକ ପୁତ୍ର ‘ବିଶାଳ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସ୍ଥାନରେ ‘ବିଶାଳା’ ନାମକ ନଗରୀ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା।
Verse 13
विशालस्य सुतो राम हेमचन्द्रो महाबल:।सुचन्द्र इति विख्यात: हेमचन्द्रादनन्तर:।।।।
ହେ ରାମ, ବିଶାଳଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାବଳୀ ହେମଚନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ; ହେମଚନ୍ଦ୍ର ପରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୁଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହେଲେ।
Verse 14
सुचन्द्रतनयो राम धूम्राश्व इति विश्रुत:।धूम्राश्वतनयश्चापि सञ्जयस्समपद्यत।।।।
ହେ ରାମ, ସୁଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧୂମ୍ରାଶ୍ୱ ନାମେ ବିଶ୍ରୁତ ଥିଲେ; ଧୂମ୍ରାଶ୍ୱଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସଞ୍ଜୟ ନାମକ ପୁତ୍ର ସେହି ବଂଶରେ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 15
सञ्जयस्य सुतश्श्रीमान् सहदेव: प्रतापवान्।कुशाश्वस्सहदेवस्य पुत्र: परमधार्मिक:।।।।
ସଞ୍ଜୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶ୍ରୀମାନ୍ ଓ ପ୍ରତାପବାନ୍ ସହଦେବ ଥିଲେ; ସହଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁଶାଶ୍ୱ ପରମଧାର୍ମିକ ରାଜକୁମାର ଥିଲେ।
Verse 16
कुशाश्वस्य महातेजा सोमदत्त: प्रतापवान्।सोमदत्तस्य पुत्रस्तु काकुत्स्थ इति विश्रुत:।।।।
କୁଶାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାତେଜସ୍ୱୀ ଓ ପ୍ରତାପବାନ୍ ସୋମଦତ୍ତ ଥିଲେ; ସୋମଦତ୍ତଙ୍କ ପୁତ୍ର କାକୁତ୍ସ୍ଥ ନାମେ ବିଶ୍ରୁତ ହେଲେ।
Verse 17
तस्य पुत्रो महातेजा: सम्प्रत्येष पुरीमिमाम्।आवसत्यमरप्रख्यस्सुमतिर्नाम दुर्जय:।।।।
ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ମହାତେଜସ୍ୱୀ; ସେ ଏହି ନଗରୀରେ ଏବେ ବସବାସ କରୁଛନ୍ତି—ଦେବତାସଦୃଶ ପ୍ରଖ୍ୟାତ, ଅଜେୟ ସୁମତି ନାମକ।
Verse 18
इक्ष्वाकोस्तु प्रसादेन सर्वे वैशालिका नृपा:।दीर्घायुषो महात्मानो वीर्यवन्तस्सुधार्मिका:।।।।
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ବୈଶାଳୀର ସମସ୍ତ ନୃପମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଲେ—ମହାତ୍ମା, ପରାକ୍ରମୀ ଏବଂ ସୁଦୃଢ଼ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ।
Verse 19
इहाद्य रजनीं राम सुखं वत्स्यामहे वयम्।श्व: प्रभाते नरश्रेष्ठ जनकं द्रष्टुमर्हसि।।।।
ହେ ରାମ, ଆଜି ରାତିରେ ଆମେ ଏଠାରେ ସୁଖରେ ବସିବୁ; ଆସନ୍ତାକାଲି ପ୍ରଭାତେ, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଜନକଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ।
Verse 20
सुमतिस्तु महातेजा विश्वामित्रमुपागतम्।श्रुत्वा नरवरश्रेष्ठ: प्रत्युद्गच्छन्महायशा:।।।।
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ମହାତେଜସ୍ୱୀ ଓ ମହାୟଶସ୍ୱୀ ସୁମତି—ନରବରଶ୍ରେଷ୍ଠ—ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରିବାକୁ ଆଗେଇଗଲେ।
Verse 21
पूजां च परमां कृत्वा सोपाध्यायस्सबान्धव:।प्राञ्जलि: कुशलं पृष्ट्वा विश्वामित्रमथाब्रवीत्।।।।
ପରମ ପୂଜା କରି, ଉପାଧ୍ୟାୟ ଓ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ସହିତ, ସୁମତି ପ୍ରାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କୁଶଳ ପଚାରି ପରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 22
धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे विषयं मुनि:।सम्प्राप्तो दर्शनं चैव नास्ति धन्यतरो मम।।।।
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ଅନୁଗୃହୀତ; ଆପଣ ମୋର ରାଜ୍ୟକୁ ଆସି ଦର୍ଶନ ଦେଇଛନ୍ତି। ମୋଠାରୁ ଅଧିକ ଭାଗ୍ୟବାନ କେହି ନାହିଁ।
Verse 23
ତାହାର ବ୍ରତଭଙ୍ଗର ଅବସର ଜାଣି, ପରପୁରଞ୍ଜୟ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଐଶ୍ୱର୍ୟମୟ ଯୋଗଶକ୍ତିର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଦିତିଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Diti’s moral reframing of a violent rupture (the embryo severed into seven) into a reconciliatory settlement: she accepts responsibility, absolves Indra of blame, and requests a constructive cosmic role for the fragments as Maruts. The ethical tension between harm and restitution is resolved through accountability, consent, and re-assignment into protective order.
The Upadeśa emphasizes that suffering can be redirected into dharmic function when paired with humility and right intention. Diti’s request and Indra’s respectful assent model reconciliation: power must respond with restraint and affirmation, while the aggrieved party can seek restoration that benefits the wider cosmos (guardianship, regulated movement across lokas and directions).
The chapter highlights the region associated with Indra’s former habitation and, more concretely, the founding of Vaiśālī (Viśālā-purī) by Viśāla, anchoring a political geography within Ikṣvāku lineage memory. It also marks a transitional itinerary point: the group stays the night locally and proceeds at dawn toward Janaka, connecting Vaiśālī’s courtly space to Mithilā’s royal-sacral setting.