Sarga 60
त्रिशङ्कुस्वर्गारोহণम् — Trishanku’s Bodily Ascent and the New Constellations
बालकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପୋବଳ ଓ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ଦେହସହିତ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ ଇଚ୍ଛାକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଧର୍ମସଙ୍କଟର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚିତ୍ରଣ ମିଳେ। ପୂର୍ବରୁ ବସିଷ୍ଠକୁଳ ସହ ଶତ୍ରୁତା ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଯଜ୍ଞ କରି ଦେବମାନଙ୍କୁ ହବିର୍ଭାଗ ଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି; ଦେବମାନେ ନ ଆସିବାରୁ ସେ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାବଳରେ ଯଜ୍ଞଶକ୍ତିକୁ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ନିୟୋଜିତ କରି ତାଙ୍କୁ ସଶରୀର ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଠିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର ଗୁରୁଶାପରେ ଦୂଷିତ ଥିବାରୁ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ ଅଯୋଗ୍ୟ କହି ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ ତଳକୁ କରି ପତନ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପତନକାଳେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟରେ ଅଟକାଇ କ୍ରୋଧରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ନୂତନ ସପ୍ତର୍ଷି ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମାଳା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ନୂତନ ଇନ୍ଦ୍ର ସୃଷ୍ଟିର ଶପଥ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରନ୍ତି। ଋଷି, ସୁର ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ସଭା ଭୟାକୁଳ ହୋଇ ସମାଧାନ କରେ—ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର-ସୃଷ୍ଟ ନୂତନ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଦେଶରେ ଉଲ୍ଟା ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ମଧ୍ୟାକାଶରେ ନିଲମ୍ବିତ ରହିବେ, ଏବଂ ସୃଷ୍ଟ ତାରାମାନେ ଲୋକ ଯାଏଁ ରହିବେ ତାଏଁ ଅବସ୍ଥିତ ରହିବେ। ଏହିପରି ଗୁରୁଶାପ, ଦେବଲୋକର ଦ୍ୱାରନିୟମ ଓ ଋଷିଙ୍କ ସତ୍ୟପ୍ରତିଜ୍ଞାର ବନ୍ଧନ—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟର ନୈତିକ ତଣାପୋଡ଼ ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ।
Shlokas
Verse 1
तपोबलहतान् कृत्वा वासिष्ठान् समहोदयान्।ऋषिमध्ये महातेजा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत।।।।
ତପୋବଳର ପ୍ରଭାବରେ ମହୋଦୟ ସହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ନିହତ କରି, ମହାତେଜସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷିମଧ୍ୟରେ କଥା କହିଲେ।
Verse 2
अयमिक्ष्वाकुदायादस्त्रिशंकुरिति विश्रुत:।धर्मिष्ठश्च वदान्यश्च मां चैव शरणं गत:।।।।तेनानेन शरीरेण देवलोकजिगीषया।
ଏହି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶଜ ‘ତ୍ରିଶଙ୍କୁ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଦାନଶୀଳ; ଏହି ଦେହ ସହିତ ଦେବଲୋକ ଜୟ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସେ ମୋର ଶରଣ ନେଇଛି।
Verse 3
यथाऽयं स्वशरीरेण स्वर्गलोकं गमिष्यति।।।।तथा प्रवर्त्यतां यज्ञे भवद्भिश्च मया सह।
ଯେପରି ଏହି ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ନିଜ ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଯିବ, ସେପରି ଆପଣମାନେ ମୋ ସହିତ ମିଶି ଯଜ୍ଞକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କରନ୍ତୁ।
Verse 4
विश्वामित्रवच श्श्रुत्वा सर्व एव महर्षय:।।।।ऊचुस्समेत्य सहिता धर्मज्ञा धर्मसंहितम्।
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସମସ୍ତ ମହର୍ଷିମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ସମ୍ମତିସହ ଧର୍ମସଙ୍ଗତ କଥା କହିଲେ।
Verse 5
अयं कुशिकदायादो मुनि: परमकोपन:।।।।यदाह वचनं सम्यगेतत्कार्यं न संशय:।अग्निकल्पो हि भगवान् शापं दास्यति रोषित:।।।।
“ଏହି କୁଶିକବଂଶଜ ମୁନି ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧୀ। ସେ ଯାହା ବଚନ କହନ୍ତି, ତାହା ଯଥାବତ୍ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ନିଶ୍ଚିତ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଭଗବାନ ଅଗ୍ନିସମ; କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ନିଶ୍ଚୟ ଶାପ ଦେବେ।”
Verse 6
अयं कुशिकदायादो मुनि: परमकोपन:।।1.60.5।।यदाह वचनं सम्यगेतत्कार्यं न संशय:।अग्निकल्पो हि भगवान् शापं दास्यति रोषित:।।1.60.6।।
ଏହି ଉପଦେଶ ପୁନରାବୃତ୍ତି ହେଉଛି: କୁଶିକବଂଶଜ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୁନି ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧୀ; ତାଙ୍କ ବଚନ ଯଥାବତ୍ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, କାରଣ ଅଗ୍ନିସମ ଭଗବାନ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଶାପ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବେ।
Verse 7
तस्मात्प्रवर्त्यतां यज्ञ स्सशरीरो यथा दिवम्।गच्छेदिक्ष्वाकुदायादो विश्वामित्रस्य तेजसा।।।।तथा प्रवर्त्यतां यज्ञ स्सर्वे समधितिष्ठत।
“ଏହେତୁ ଯଜ୍ଞକୁ ଏପରି ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଅ, ଯେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶଜ ରାଜା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତେଜରେ ସଶରୀର ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗମନ କରନ୍ତୁ। ତେଣୁ ଯଜ୍ଞ ଆଗେ ବଢ଼ୁ—ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କରି ଆରମ୍ଭ କର।”
Verse 8
एवमुक्त्वा महर्षयः चक्रुस्तास्ता:क्रियास्तदा।।।।याजकश्च महातेजा विश्वामित्रोऽभवत्क्रतौ।
ଏପରି କହି ମହର୍ଷିମାନେ ସେତେବେଳେ ନିଜ-ନିଜ କ୍ରିୟାକର୍ମ ସମ୍ପାଦନ କଲେ; ଏବଂ ସେଇ ଯଜ୍ଞରେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୁଖ୍ୟ ଯାଜକ ହେଲେ।
Verse 9
ऋत्विजश्चानुपूर्व्येण मन्त्रवन्मन्त्रकोविदा:।।।।चक्रु: कर्माणि सर्वाणि यथाकल्पं यथाविधि।
ମନ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଋତ୍ୱିଜମାନେ କ୍ରମାନୁସାରେ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ ସହିତ ସମସ୍ତ କର୍ମ କଳ୍ପାନୁସାରେ ଏବଂ ବିଧିମତେ ଯଥାବିଧି ସମ୍ପାଦନ କଲେ।
Verse 10
तत: कालेन महता विश्वामित्रो महातपा:।।।।चकारावाहनं तत्र भागार्थं सर्वदेवता:।
ତାପରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ମହାତପସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସେଠାରେ ଭାଗପ୍ରାପ୍ତି ନିମିତ୍ତେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆବାହନ କଲେ।
Verse 11
नाभ्यागमंस्तदाहूता भागार्थं सर्वदेवता:।।।।तत: क्रोधसमाविष्टो विश्वामित्रो महामुनि:।स्रुवमुद्यम्य सक्रोधस्त्रिशङ्कुमिदमब्रवीत्।।।।
ଭାଗ ଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦେବତା ସେଠାକୁ ଆସିଲେ ନାହିଁ। ତେବେ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କ୍ରୋଧାବିଷ୍ଟ ହୋଇ ଯଜ୍ଞର ସ୍ରୁବକୁ ଉଠାଇ, କ୍ରୋଧରେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 12
नाभ्यागमंस्तदाहूता भागार्थं सर्वदेवता:।।1.60.11।।तत: क्रोधसमाविष्टो विश्वामित्रो महामुनि:।स्रुवमुद्यम्य सक्रोधस्त्रिशङ्कुमिदमब्रवीत्।।1.60.12।।
ଭାଗ ନିମିତ୍ତେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆସିଲେ ନାହିଁ। ତେବେ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କ୍ରୋଧାବିଷ୍ଟ ହୋଇ ସ୍ରୁବ ଉଠାଇ କ୍ରୋଧରେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 13
पश्य मे तपसो वीर्यं स्वार्जितस्य नरेश्वर ।एष त्वां सशरीरेण नयामि स्वर्गमोजसा।।।।दुष्प्रापं सशरीरेण दिवं गच्छ नराधिप।
ହେ ନରେଶ୍ୱର, ମୋର ସ୍ୱାର୍ଜିତ ତପସ୍ୟାର ବୀର୍ୟ ଦେଖ। ମୋର ଓଜସ୍ ଓ ତେଜୋବଳରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯିବି। ହେ ନରାଧିପ, ଶରୀରସହିତ ଦିବ୍ୟଲୋକକୁ ଯାଅ—ଏପରି ଦେହଧାରୀ ଗତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ୟ।
Verse 14
स्वार्जितं किञ्चिदप्यस्ति मया हि तपस:फलम्।।।।राजन् स्वतेजसा तस्य सशरीरो दिवं व्रज।
ହେ ରାଜନ, ମୋର ତପସ୍ୟାର ସ୍ୱାର୍ଜିତ ଫଳ ଅଳ୍ପ ଏଯାଁ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି; ତାହାର ସ୍ୱତେଜସାରେ ତୁମେ ଏହି ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଅ।
Verse 15
उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन् सशरीरो नरेश्वर:।।।।दिवं जगाम काकुत्स्थ मुनीनां पश्यतां तदा।
ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ, ସେଇ ମୁନି ଏପରି କହିବା ସହିତ ନରେଶ୍ୱର ଶରୀରସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ; ସେତେବେଳେ ମୁନିମାନେ ଦେଖୁଥିଲେ।
Verse 16
देवलोकगतं दृष्ट्वा त्रिशङ्कुं पाकशासन:।।।।सह सर्वैस्सुरगणैरिदं वचनमब्रवीत्।
ଦେବଲୋକକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ ଦେଖି, ପାକଶାସନ ଇନ୍ଦ୍ର ସମସ୍ତ ସୁରଗଣଙ୍କ ସହିତ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।
Verse 17
त्रिशङ्को गच्छ भूयस्त्वं नासि स्वर्गकृतालय:।।।।गुरुशापहतो मूढ पत भूमिमवाक्छिरा:।
“ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ପୁନର୍ବାର ଫେରିଯା—ତୁମେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଗୁରୁଶାପରେ ଆହତ ହୋଇଥିବା ହେ ମୂଢ, ମୁଣ୍ଡ ନିମ୍ନକୁ କରି ପୃଥିବୀକୁ ପତିତ ହେ!”
Verse 18
एवमुक्तो महेन्द्रेण त्रिशङ्कुरपतत्पुन:।।।।विक्रोशमानस्त्राहीति विश्वामित्रं तपोधनम्।
ମହେନ୍ଦ୍ର ଏପରି କହିବା ସହିତ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ପତିତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା; ଏବଂ “ମୋତେ ରକ୍ଷା କର!” ବୋଲି କାନ୍ଦି, ତପୋଧନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଡାକିଲା।
Verse 19
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य क्रोशमानस्य कौशिक:।।।।रोषमाहारयत्तीव्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्।
ତାହାର କ୍ରନ୍ଦନମୟ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି କୌଶିକ (ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର) ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ; ଏବଂ କହିଲେ, “ଥାଅ, ଥାଅ!”
Verse 20
ऋषिमध्ये स तेजस्स्वी प्रजापतिरिवापर:।।।।सृजन् दक्षिणमार्गस्थान् सप्तर्षीनपरान् पुन:।नक्षत्रमालामपरामसृजत्क्रोधमूर्च्छित:।।।।दक्षिणां दिशमास्थाय मुनिमध्ये महायशा:।
ଋଷିମଧ୍ୟରେ ସେ ତେଜସ୍ୱୀ ତପସ୍ୱୀ—ଅପର ପ୍ରଜାପତି ସଦୃଶ—ଦକ୍ଷିଣମାର୍ଗସ୍ଥ ଅନ୍ୟ ସପ୍ତର୍ଷିମାନଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏବଂ କ୍ରୋଧାବେଶରେ, ମହାୟଶସ୍ୱୀ ସେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ମୁନିମଧ୍ୟରେ ଆଉ ଏକ ନକ୍ଷତ୍ରମାଳା ସ୍ଥାପନ କଲେ।
Verse 21
ऋषिमध्ये स तेजस्स्वी प्रजापतिरिवापर:।।1.60.20।।सृजन् दक्षिणमार्गस्थान् सप्तर्षीनपरान् पुन:।नक्षत्रमालामपरामसृजत्क्रोधमूर्च्छित:।।1.60.21।।दक्षिणां दिशमास्थाय मुनिमध्ये महायशा:।
ଋଷିମଧ୍ୟରେ ସେ ତେଜସ୍ବୀ ପୁରୁଷ ଅପର ପ୍ରଜାପତି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ। କ୍ରୋଧମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ଦକ୍ଷିଣମାର୍ଗସ୍ଥ ନୂତନ ସପ୍ତର୍ଷିମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ଅନ୍ୟ ଏକ ନକ୍ଷତ୍ରମାଳାକୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ମହାୟଶସ୍ବୀ ସେ ମୁନିମଧ୍ୟରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ।
Verse 22
सृष्ट्वा नक्षत्रवंशं च क्रोधेन कलुषीकृत:।।।।अन्यमिन्द्रं करिष्यामि लोको वा स्यादनिन्द्रक:।दैवतान्यपि स क्रोधा त्स्रष्टुं समुपचक्रमे।।।।
ନକ୍ଷତ୍ରବଂଶକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି କ୍ରୋଧରେ ଚିତ୍ତ କଳୁଷିତ ହୋଇ ସେ କହିଲେ— ‘ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଏକ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ କରିବି, ନହେଲେ ଲୋକ ଇନ୍ଦ୍ରବିହୀନ ହେଉ!’ ଏବଂ କ୍ରୋଧବଶେ ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 23
सृष्ट्वा नक्षत्रवंशं च क्रोधेन कलुषीकृत:।।1.60.22।।अन्यमिन्द्रं करिष्यामि लोको वा स्यादनिन्द्रक:।दैवतान्यपि स क्रोधा त्स्रष्टुं समुपचक्रमे।।1.60.23।।
କ୍ରୋଧାନ୍ଧ ହୋଇ ସେ ଘୋଷଣା କଲେ— ‘ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଏକ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିବି, ନହେଲେ ଏହି ଲୋକ ଇନ୍ଦ୍ରବିହୀନ ହେଉ!’ ଏବଂ କ୍ରୋଧବଶେ ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।
Verse 24
तत: परमसम्भ्रान्तास्सर्षिसङ्घास्सुरासुरा:।विश्वामित्रं महात्मानमूचु: सानुनयं वच:।।।।
ତେବେ ପରମଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ଋଷିସଂଘମାନେ—ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ସହିତ—ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସାନୁନୟ ଓ ବିନୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବଚନ କହିଲେ।
Verse 25
अयं राजा महाभाग गुरुशापपरिक्षत: ।सशरीरो दिवं यातुं नार्हत्येव तपोधन ।।।।
‘ହେ ତପୋଧନ! ଏହି ମହାଭାଗ ରାଜା ଗୁରୁଙ୍କ ଶାପରେ ପୀଡିତ; ସେ ସଶରୀରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବାକୁ ସର୍ବଥା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।’
Verse 26
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा देवानां मुनिपुङ्गव: ।अब्रवीत्सुमहद्वाक्यं कौशिक: सर्वदेवता:।।।।
ଦେବମାନଙ୍କର ସେହି କଥା ଶୁଣି, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୌଶିକ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଗମ୍ଭୀର ମହାବାକ୍ୟ କହିଲେ।
Verse 27
सशरीरस्य भद्रं वस्त्रिशङ्कोरस्य भूपते:।आरोहणं प्रतिज्ञाय नानृतं कर्तुमुत्सहे।।।।
ତୁମମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ହେ ଭୂପତି, ତ୍ରିଶଙ୍କୁକୁ ତାହାର ନିଜ ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ କରାଇବି ବୋଲି ମୁଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛି; ତେଣୁ ମୋ କଥାକୁ ମିଥ୍ୟା କରିବାକୁ ମୁଁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।
Verse 28
स्वर्गोऽस्तु सशरीरस्य त्रिशङ्कोरस्य शाश्वत:।नक्षत्राणि च सर्वाणि मामकानि ध्रुवाण्यथ।।।।यावल्लोका धरिष्यन्ति तिष्ठन्त्वेतानि सर्वश:।मत्कृतानि सुरा स्सर्वे तदनुज्ञातुमर्हथ।।।।
ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ପାଇଁ ନିଜ ଶରୀର ସହିତ ଶାଶ୍ୱତ ସ୍ୱର୍ଗ ହେଉ। ଏବଂ ମୋ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ଏହି ସମସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ର ଧ୍ରୁବ ହୋଇ ଦୃଢ଼ ରହୁ; ଯେତେଦିନ ଲୋକମାନେ ଧାରିତ ରହିବେ, ସେତେଦିନ ସବୁଦିଗରେ ଏମାନେ ଅଚଳ ରହୁ। ହେ ଦେବଗଣ, ମୋର ସୃଷ୍ଟିକୁ ଆପଣମାନେ ଅନୁମୋଦନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 29
स्वर्गोऽस्तु सशरीरस्य त्रिशङ्कोरस्य शाश्वत:।नक्षत्राणि च सर्वाणि मामकानि ध्रुवाण्यथ।।1.60.28।।यावल्लोका धरिष्यन्ति तिष्ठन्त्वेतानि सर्वश:।मत्कृतानि सुरा स्सर्वे तदनुज्ञातुमर्हथ।।1.60.29।।
ଯେପରି ଏହି ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ନିଜ ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଯିବ, ସେପରି ଆପଣମାନେ ମୋ ସହିତ ମିଶି ଯଜ୍ଞକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କରନ୍ତୁ।
Verse 30
एवमुक्ता: सुरास्सर्वे प्रत्यूचुर्मुनिपुङ्गवम्।एवं भवतु भद्रं ते तिष्ठन्त्वेतानि सर्वश:।।।।गगने तान्यनेकानि वैश्वानरपथाद्बहि:।नक्षत्राणि मुनिश्रेष्ठ तेषु ज्योतिष्षु जाज्वलन्।।।।अवाक्छिरास्त्रिशङ्कुश्च तिष्ठत्वमरसन्निभ:।
ଏପରି କହାଯାଇଲା ପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ: ‘ଏମିତି ହେଉ; ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ—ଏହା ସବୁ ସବୁଦିଗରେ ଅଚଳ ରହୁ। ଆକାଶରେ ବୈଶ୍ୱାନରପଥର ବାହାରେ ଅନେକ ନକ୍ଷତ୍ର ରହିବ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେହି ଜ୍ୟୋତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜ୍ୱଳିତ ହୋଇ ଅମରସଦୃଶ ରହୁ, କିନ୍ତୁ ମୁଣ୍ଡ ତଳକୁ କରି।’
Verse 31
एवमुक्ता: सुरास्सर्वे प्रत्यूचुर्मुनिपुङ्गवम्।एवं भवतु भद्रं ते तिष्ठन्त्वेतानि सर्वश:।।1.60.30।। गगने तान्यनेकानि वैश्वानरपथाद्बहि:।नक्षत्राणि मुनिश्रेष्ठ तेषु ज्योतिष्षु जाज्वलन्।।1.60.31।।अवाक्छिरास्त्रिशङ्कुश्च तिष्ठत्वमरसन्निभ:।
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆକାଶରେ ବୈଶ୍ୱାନରପଥର ବାହାରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରେ ଅନେକ ନକ୍ଷତ୍ର ସ୍ଥିର ରହିବ; ଏବଂ ସେହି ଦୀପ୍ତ ଜ୍ୟୋତିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ—ଅମର ସଦୃଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବେ ଜ୍ୱଳିତ—ମୁଣ୍ଡ ତଳକୁ କରି ଅବସ୍ଥିତ ରହିବ।
Verse 32
अनुयास्यन्ति चैतानि ज्योतींषि नृपसत्तमम्।।।।कृतार्थं कीर्तिमन्तं च स्वर्गलोकगतं यथा।
ଏହି ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ନୃପସତ୍ତମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବେ—ଏବେ ସେ କୃତାର୍ଥ ଓ କୀର୍ତ୍ତିମାନ—ଯେପରି ସେ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତା।
Verse 33
विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा सर्वदेवैरभिष्टुत:।।।।ऋषिभिश्च महातेजा बाढमित्याह देवता:।
ତେବେ ଧର୍ମାତ୍ମା ମହାତେଜସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର—ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ—ଦେବତାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ: “ବାଢ଼ମ୍—ଏମିତି ହେଉ।”
Verse 34
ततो देवा महात्मानो मुनयश्च तपोधना:।जग्मुर्यथाऽऽगतं सर्वे यज्ञस्यान्ते नरोत्तम।।।।
ତାପରେ, ହେ ନରୋତ୍ତମ, ଯଜ୍ଞର ଶେଷରେ ମହାତ୍ମା ଦେବତାମାନେ ଓ ତପୋଧନ ମୁନିମାନେ—ସମସ୍ତେ—ଯେପଥେ ଆସିଥିଲେ ସେହି ପଥେ ଫେରିଗଲେ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a rishi’s pledged promise to a king (Trīśaṅku’s bodily ascent) can be upheld when divine authorities deny eligibility due to a guru’s curse; Viśvāmitra chooses vow-keeping and uses tapas to establish an alternate celestial arrangement.
The episode teaches that satya and sankalpa (truthful resolve) carry binding force in epic ethics, yet must contend with competing jurisdictions—guru authority, divine order, and ritual law—often resolved through negotiated cosmic reconfiguration rather than simple victory.
Key landmarks are the yajña setting (Vedic sacrificial culture), the southern quarter (dakṣiṇā diś) where new stars are placed, and the Vaiśvānara-patha (zodiacal path) used as a cosmological reference for locating the newly created nakṣatras and Trīśaṅku’s suspended position.