
जनकदूतागमनम् — The Arrival of Janaka’s Messengers in Ayodhya
बालकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ମିଥିଲାର ଧନୁର୍ଭଙ୍ଗ-ଘଟଣାରୁ ଅଯୋଧ୍ୟାର ରାଜନିଷ୍ପତ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୂତ୍ୟ ଓ ବିଧିମୟ ସେତୁ ଗଢ଼ାଯାଇଛି। ଜନକଙ୍କ ଦୂତମାନେ ତିନି ଦିନର ଯାତ୍ରା ଓ ତିନି ରାତିର ପଥଶ୍ରମରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦ୍ୱାରପାଳମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ରାଜଦର୍ଶନର ଅନୁମତି ଚାହାନ୍ତି। ସଭାରେ ପ୍ରବେଶ ପାଇ ସେମାନେ ବୃଦ୍ଧ ଦଶରଥଙ୍କୁ ବିନୟମଧୁର ବାକ୍ୟରେ ପ୍ରଣାମ କରି, ଜନକଙ୍କ ପୁନଃପୁନଃ କୁଶଳପ୍ରଶ୍ନ ନିବେଦନ କରନ୍ତି—ରାଜା, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପୁରୋହିତମାନଙ୍କ କ୍ଷେମ ପଚାରି, ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ଧର୍ମବିଧିର ଶୁଦ୍ଧତା ସୂଚାନ୍ତି। ତାପରେ ସେମାନେ ନିଷ୍ପତ୍ତିକାରୀ ସମ୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି—ମହାସଭାରେ ରାମ ଦିବ୍ୟ ଧନୁଷକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଛନ୍ତି; ଏହାଦ୍ୱାରା ସୀତା ‘ବୀର୍ୟ-ଶୁଲ୍କ’—ପରାକ୍ରମର ପୁରସ୍କାରରୂପେ—ଯୋଗ୍ୟ ବୀରଙ୍କୁ ଦିଆଯିବ ବୋଲି ଜନକଙ୍କ ପୂର୍ବପ୍ରତିଜ୍ଞା ସିଦ୍ଧ ହୋଇଛି। ଜନକ ଦଶରଥଙ୍କ ସମ୍ମତି ଚାହାନ୍ତି, ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଓ କୁଳପୁରୋହିତ ସହ ଶୀଘ୍ର ମିଥିଲାକୁ ଆସିବାକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ କୁମାରମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଉଭୟ କୁଳର ସମାନ ଆନନ୍ଦ ହେବ ବୋଲି ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି। ଦୂତବାକ୍ୟ ଶେଷ ହେଲାପରେ ଦଶରଥ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ବସିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ, ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ସମବେତ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତଙ୍କ ସମ୍ମତି ମିଳିଲେ ରାଜା ପରଦିନ ମିଥିଲାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି—ଏଭଳି ଭାବେ ସମ୍ବାଦରୁ ରାଜକାର୍ଯ୍ୟକୁ କଥାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟେ।
Verse 1
जनकेन समादिष्टा दूतास्ते क्लान्तवाहना:।त्रिरात्रमुषिता मार्गे तेऽयोध्यां प्राविशन् पुरीम्।।1.68.1।।
ଜନକଙ୍କ ଆଦେଶରେ ପଠାଯାଇଥିବା ସେଇ ଦୂତମାନେ—ଯାହାଙ୍କ ବାହନ କ୍ଲାନ୍ତ ଥିଲା—ମାର୍ଗରେ ତିନି ରାତି ରହି ପରେ ଅଯୋଧ୍ୟା ନଗରୀରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 2
राज्ञो भवनमासाद्य द्वारस्थानिदमब्रुवन्।शीघ्रं निवेद्यतां राज्ञे दूतान्नो जनकस्य च।।1.68.2।।
ରାଜଭବନକୁ ପହଞ୍ଚି ଦୂତମାନେ ଦ୍ୱାରପାଳମାନଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଶୀଘ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରନ୍ତୁ—ଆମେ ଜନକରାଜଙ୍କ ଦୂତ ଆସିଛୁ।”
Verse 3
इत्युक्ता द्वारपालास्ते राघवाय न्यवेदयन्।ते राजवचनाद्दूता राजवेश्मप्रवेशिता:।ददृशुर्देवसङ्काशं वृद्धं दशरथं नृपम्।।1.68.3।।
ଏପରି କହିବା ପରେ ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ରଘୁବଂଶୀୟ ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ବାଦ ନିବେଦନ କଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଦୂତମାନେ ରାଜମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦେବସଦୃଶ ତେଜସ୍ବୀ ବୃଦ୍ଧ ନୃପ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 4
बद्धाञ्जलिपुटा स्सर्वे दूता विगतसाध्वसा:।राजानं प्रयता वाक्यमब्रुवन्मधुराक्षरम्।।1.68.4।।
ସମସ୍ତ ଦୂତମାନେ ଭୟ ଦୂର କରି, ହାତ ଯୋଡ଼ି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ରାଜାଙ୍କୁ ମଧୁର ଓ ଶିଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ।
Verse 5
मैथिलो जनको राजा साग्निहोत्रपुरस्कृतम् ।कुशलं चाव्ययं चैव सोपाध्यायपुरोहितम्।।1.68.5।।मुहुर्मुहुर्मधुरया स्नेहसंयुक्तया गिरा।जनकस्त्वां महाराज पृच्छते सपुरस्सरम्।।1.68.6।।
“ମହାରାଜ, ମିଥିଲାର ରାଜା ଜନକ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ସହିତ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି, ଆପଣଙ୍କ କୁଶଳ ଓ ଅବ୍ୟୟ ସମୃଦ୍ଧି ବିଷୟରେ, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଉପାଧ୍ୟାୟ-ପୁରୋହିତ ଓ ପରିଚାରକମାନଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ବିଷୟରେ, ସ୍ନେହସଂଯୁକ୍ତ ମଧୁର ବାଣୀରେ ପୁନଃପୁନଃ ପଚାରୁଛନ୍ତି।”
Verse 6
मैथिलो जनको राजा साग्निहोत्रपुरस्कृतम् ।कुशलं चाव्ययं चैव सोपाध्यायपुरोहितम्।।1.68.5।।मुहुर्मुहुर्मधुरया स्नेहसंयुक्तया गिरा।जनकस्त्वां महाराज पृच्छते सपुरस्सरम्।।1.68.6।।
“ମହାରାଜ, ମିଥିଲାର ରାଜା ଜନକ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ସହିତ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି, ଆପଣଙ୍କ କୁଶଳ ଓ ଅବ୍ୟୟ ସମୃଦ୍ଧି ବିଷୟରେ, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଉପାଧ୍ୟାୟ-ପୁରୋହିତ ଓ ପରିଚାରକମାନଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ବିଷୟରେ, ସ୍ନେହସଂଯୁକ୍ତ ମଧୁର ବାଣୀରେ ପୁନଃପୁନଃ ପଚାରୁଛନ୍ତି।”
Verse 7
पृष्ट्वा कुशलमव्यग्रं वैदेहो मिथिलाधिप:।कौशिकानुमते वाक्यं भवन्तमिदमब्रवीत्।।1.68.7।।
ବୈଦେହ ମିଥିଲାଧିପ ଜନକ ଅବ୍ୟଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ତୁମ କୁଶଳ ପଚାରି, କୌଶିକ (ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର)ଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ତୁମକୁ ଏହି ବାକ୍ୟ କହିଲେ।
Verse 8
पूर्वं प्रतिज्ञा विदिता वीर्यशुल्का ममात्मजा।राजानश्च कृतामर्षानिर्वीर्या विमुखीकृता:।।1.68.8।।
ହେ ରାଜନ୍, ପୂର୍ବରୁ ସର୍ବତ୍ର ଜଣା ଥିଲା ମୋର ପ୍ରତିଜ୍ଞା—ପରାକ୍ରମକୁ ଶୁଲ୍କ କରି ମୋ ଆତ୍ମଜା କନ୍ୟାକୁ ବିବାହରେ ଦେବି। ରାଜାମାନେ ନିର୍ବୀର୍ୟ ହୋଇ ପ୍ରମାଣିତ ହେଲେ, ଅମର୍ଷିତ ହୋଇ ନିରାଶାରେ ଫେରିଗଲେ।
Verse 9
सेयं मम सुता राजन् विश्वामित्रपुरस्सरै:।यदृच्छयागतैर्वीरैर्निर्जिता तव पुत्रकै:।।1.68.9।।
ହେ ରାଜନ୍, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୁନିଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ଯଦୃଚ୍ଛାରେ ଏଠାକୁ ଆସିଥିବା ତୁମ ବୀର ପୁତ୍ରମାନେ ମୋର ଏହି କନ୍ୟାକୁ ଜିତିଛନ୍ତି।
Verse 10
तच्च राजन् धनुर्दिव्यं मध्ये भग्नं महात्मना।रामेण हि महाराज महत्यां जनसंसदि।।1.68.10।।
ଏବଂ ହେ ରାଜନ୍, ହେ ମହାରାଜ! ସେଇ ଦିବ୍ୟ ଧନୁଷକୁ ମହାତ୍ମା ରାମ ମହାନ୍ ଜନସଭାର ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟଭାଗରୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
Verse 11
अस्मै देया मया सीता वीर्यशुल्का महात्मने।प्रतिज्ञां कर्तुमिच्छामि तदनुज्ञातुमर्हसि।।1.68.11।।
ଏହି ମହାତ୍ମା ବୀରଙ୍କୁ ମୁଁ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ—ଯାହାଙ୍କର ବରଶୁଳ୍କ ପରାକ୍ରମ। ମୁଁ ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁଛି; ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତି ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ।
Verse 12
सोपाध्यायो महाराज पुरोहितपुरस्सर:।शीघ्रमागच्छ भद्रं ते द्रष्टुमर्हसि राघवौ ।।1.68.12।।
ହେ ମହାରାଜ, ଉପାଧ୍ୟାୟମାନଙ୍କ ସହ, ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ଶୀଘ୍ର ଆସନ୍ତୁ; ଆପଣଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ଆପଣ ଦୁଇ ରାଘବଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ।
Verse 13
प्रीतिं च मम राजेन्द्र निर्वर्तयितुमर्हसि।पुत्रयोरुभयोरेव प्रीतिं त्वमपि लप्स्यसे।।1.68.13।।
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ମୋ ପ୍ରୀତି ସାଧନ କରିବା ଆପଣଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ; ଏବଂ ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଉଭୟ ପୁତ୍ରଙ୍କ ବିଷୟରେ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରୀତି ଲାଭ କରିବେ।
Verse 14
एवं विदेहाधिपतिर्मधुरं वाक्यमब्रवीत्।।1.68.14।।विश्वामित्राभ्यनुज्ञात श्शतानन्दमते स्थित:।इत्युक्त्वा विरता दूता राजगौरवशङ्किता:।।1.68.15।।
ଏଭଳି ଭାବେ ବିଦେହାଧିପତି ମଧୁର ବଚନ କହିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଏବଂ ଶତାନନ୍ଦଙ୍କ ମତାନୁସାରେ, ଦୂତମାନେ ଏହା କହି ନିରବ ହେଲେ—ରାଜଗୌରବରେ ସଂୟତ ହୋଇ।
Verse 15
एवं विदेहाधिपतिर्मधुरं वाक्यमब्रवीत्।।1.68.14।।विश्वामित्राभ्यनुज्ञात श्शतानन्दमते स्थित:।इत्युक्त्वा विरता दूता राजगौरवशङ्किता:।।1.68.15।।
ଦୂତମାନଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ରାଜା ପରମ ହର୍ଷିତ ହେଲେ ଏବଂ ବସିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ ଓ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ।
Verse 16
दूतवाक्यं च तच्छ्रुत्वा राजा परमहर्षित:।वसिष्ठं वामदेवं च मन्त्रिणोऽन्यांश्च सोऽब्रवीत्।।1.68.16।।
ଦୂତମାନଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ରାଜା ପରମ ହର୍ଷିତ ହେଲେ ଏବଂ ବସିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ ଓ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ।
Verse 17
गुप्त: कुशिकपुत्रेण कौसल्यानन्दवर्धन:।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विदेहेषु वसत्यसौ।।1.68.17।।
କୁଶିକପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ସୁରକ୍ଷାରେ, କୌସଲ୍ୟାନନ୍ଦବର୍ଧନ ଶ୍ରୀରାମ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ବିଦେହଦେଶରେ ବସୁଛନ୍ତି।
Verse 18
दृष्टवीर्यस्तु काकुत्स्थो जनकेन महात्मना।सम्प्रदानं सुतायास्तु राघवे कर्तुमिच्छति।।1.68.18।।
କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କ ବୀର୍ୟ ଦେଖି ମହାତ୍ମା ଜନକ ରାଘବଙ୍କୁ ନିଜ କନ୍ୟାକୁ ବିବାହରୂପେ ଦାନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି।
Verse 19
यदि वो रोचते वृत्तं जनकस्य महात्मन:।पुरीं गच्छामहे शीघ्रं मा भूत्कालस्य पर्यय:।।1.68.19।।
ଯଦି ମହାତ୍ମା ଜନକଙ୍କ ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ତୁମମାନଙ୍କୁ ରୋଚେ, ତେବେ କାଳବିଳମ୍ବ ନ ହେଉ—ଆମେ ଶୀଘ୍ର ନଗରୀକୁ ଯାଉ।
Verse 20
ସମସ୍ତ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ସହ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ପ୍ରସନ୍ନ ରାଜା ପୁଣି ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆସନ୍ତାକାଲି ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ ହେଉ।”
Verse 21
जनकेन समादिष्टा दूतास्ते क्लान्तवाहना:।त्रिरात्रमुषिता मार्गे तेऽयोध्यां प्राविशन् पुरीम्।।1.68.1।।
ଜନକଙ୍କ ଆଦେଶରେ ନିୟୁକ୍ତ ସେଇ ଦୂତମାନେ, ବାହନ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପଥରେ ତିନି ରାତି ରହି ଶେଷେ ଅଯୋଧ୍ୟା ପୁରୀରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
The pivotal action is Janaka’s activation of his public vow: having witnessed Rāma’s prowess, he declares Sītā “fit to be given” as vīrya-śulka and seeks Daśaratha’s consent to fulfill the pledge. The ethical emphasis is on vow-keeping under public scrutiny and on ensuring legitimacy through proper royal consent rather than unilateral action.
The chapter models dharma as institutionally mediated truth: extraordinary personal capability (Rāma’s feat) must be translated into socially valid outcomes through respectful speech, ritual propriety, and consultation with sages and ministers. Right action is shown as both principled and procedurally sound.
Geographically, the movement from Mithilā/Videha to Ayodhyā frames inter-kingdom alliance-making. Culturally, the court protocol (gatekeepers, formal audience), the prominence of agnihotra (sacred fire), and the public assembly (janasamsad) highlight how ritual and civic institutions certify major decisions like marriage and succession-linked alliances.