Sarga 50
यज्ञवाटप्रवेशः जनक-विश्वामित्रसंवादश्च (Arrival at the Sacrificial Ground and Janaka’s Reception)
बालकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ମିଥିଲାର ଯଜ୍ଞବାଟରେ ହୋଇଥିବା ଔପଚାରିକ ସ୍ୱାଗତକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଈଶାନ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ଯଜ୍ଞପରିସରକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ସେଠାରେ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ବିଶାଳ ସମାବେଶ, ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ କୁଟୀର, ଶକଟଭରା ଶିବିର ଦେଖି ରାମ ଉପଯୁକ୍ତ ନିବାସସ୍ଥାନ ପଚାରନ୍ତି; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଜଳସମୀପରେ ଏକ ଶାନ୍ତ ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଗମନ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ରାଜା ଜନକ ପୁରୋହିତ ଶତାନନ୍ଦଙ୍କ ସହ ଶୀଘ୍ର ଆଗେଇ ଆସି ସ୍ୱାଗତ କରନ୍ତି; ଋତ୍ୱିଜମାନେ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ ସହ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। ପରସ୍ପର କୁଶଳପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଯଜ୍ଞର ପ୍ରଗତି ଜାଣିବା ପରେ ପଦମର୍ଯ୍ୟାଦାନୁସାରେ ଆସନବ୍ୟବସ୍ଥା ହୁଏ। ଜନକ କହନ୍ତି—ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ; ଏବେ ଆଉ ବାରୋ ଦିନ ଶେଷ ଅଛି, ଦେବତାମାନେ ନିଜ ଭାଗ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଆସିବେ। ତାପରେ ଜନକ ଭକ୍ତିଭରା କୌତୁହଳରେ ପଚାରନ୍ତି—ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ସମସୌଷ୍ଠବ ଓ ଦିବ୍ୟତେଜସ୍ବୀ ଏହି ଦୁଇ ଯୁବକ କିଏ? ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସେମାନଙ୍କୁ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଇ ସଂକ୍ଷେପରେ ଯାତ୍ରାବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି—ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମବାସ, ରାକ୍ଷସବଧ, ବିଶାଳାଦର୍ଶନ, ଅହଲ୍ୟାଦର୍ଶନ ଓ ଗୌତମସାକ୍ଷାତ—ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ମହାଧନୁଷ ଦେଖିବା ହିଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ; ଏହା ପରେ ସେ ମୌନ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଯଜ୍ଞବାଟ-ରାଜସଭାର ଏହି ଆଚାରଦୃଶ୍ୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
तत: प्रागुत्तरां गत्वा रामस्सौमित्रिणा सह।विश्वामित्रं पुरस्कृत्य यज्ञवाटमुपागमत्।।1.50.1।।
ତାପରେ ରାମ ସୌମିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ) ସହ ପ୍ରାଗୁତ୍ତର ଦିଗକୁ ଗଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ଯଜ୍ଞବାଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 2
रामस्तु मुनिशार्दूलमुवाच सहलक्ष्मण:।साध्वी यज्ञसमृद्धिर्हि जनकस्य महात्मन:।।1.50.2।।
ତେବେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ, ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମହାତ୍ମା ଜନକଙ୍କର ଯଜ୍ଞସଜ୍ଜା ଓ ଯଜ୍ଞସମୃଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚୟ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ।”
Verse 3
बहूनीह सहस्राणि नानादेशनिवासिनाम्।ब्राह्मणानां महाभाग वेदाध्ययनशालिनाम्।।1.50.3।।ऋषिवाटाश्च दृश्यन्ते शकटीशतसङ्कुला:।देशो विधीयतां ब्रह्मन् यत्र वत्स्यामहे वयम्।।1.50.4।।
ହେ ମହାଭାଗ! ଏଠାରେ ନାନା ଦେଶରେ ବସୁଥିବା, ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଅନେକ ସହସ୍ର ସମୂହ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।
Verse 4
बहूनीह सहस्राणि नानादेशनिवासिनाम्।ब्राह्मणानां महाभाग वेदाध्ययनशालिनाम्।।1.50.3।।ऋषिवाटाश्च दृश्यन्ते शकटीशतसङ्कुला:।देशो विधीयतां ब्रह्मन् यत्र वत्स्यामहे वयम्।।1.50.4।।
ଏବଂ ଋଷିମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରମସ୍ଥଳୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି, ଯାହା ଶତଶତ ଶକଟରେ ଭିଡ଼ିତ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଯେଉଁଠାରେ ଆମେ ବସିବୁ, ସେହି ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତୁ।
Verse 5
रामस्य वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो महामुनि:।निवेशमकरोद्देशे विविक्ते सलिलायुते।।1.50.5।।
ରାମଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଜଳସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ନିର୍ଜନ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ସେମାନଙ୍କର ନିବାସ (ଶିବିର) ସ୍ଥାପନ କଲେ।
Verse 6
विश्वामित्रमनुप्राप्तं श्रुत्वा स नृपतिस्तदा।शतानन्दं पुरस्कृत्य पुरोहितमनिन्दितम्।।1.50.6।। प्रत्युज्जगाम सहसा विनयेन समन्वित:।
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି ନୃପତି ସେତେବେଳେ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ପୁରୋହିତ ଶତାନନ୍ଦଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ବିନୟସହିତ ହଠାତ୍ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟୁଜ୍ଜଗାମ କଲେ।
Verse 7
ऋत्विजोऽपि महात्मानस्त्वर्घ्यमादाय सत्वरम्।।1.50.7।।विश्वामित्राय धर्मेण ददुर्मंन्त्रपुरस्कृतम्।
ମହାତ୍ମା ଋତ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଅର୍ଘ୍ୟ ନେଇ, ଧର୍ମାନୁସାରେ ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ବକ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ।
Verse 8
प्रतिगृह्य च तां पूजां जनकस्य महात्मन:।।1.50.8।।पप्रच्छ कुशलं राज्ञो यज्ञस्य च निरामयम्।
ମହାତ୍ମା ଜନକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ପିତ ପୂଜା ଗ୍ରହଣ କରି, ସେ ରାଜାଙ୍କ କୁଶଳ ଓ ଯଜ୍ଞର ନିରାମୟ ପ୍ରବୃତ୍ତି ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।
Verse 9
स तांश्चापि मुनीन् पृष्ट्वा सोपाध्यायपुरोधस:।।1.50.9।।यथान्यायं ततस्सर्वैस्समागच्छत्प्रहृष्टवत्।
ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଉପାଧ୍ୟାୟ ଓ ପୁରୋହିତ ସହିତ ଯଥାନ୍ୟାୟ ଭାବେ ସେହି ମୁନିମାନଙ୍କର କୁଶଳ ପଚାରିଲେ; ତା’ପରେ ସମସ୍ତେ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ଏକତ୍ର ହେଲେ।
Verse 10
अथ राजा मुनिश्रेष्ठं कृताञ्जलिरभाषत।।1.50.10।।आसने भगवानास्तां सहैभिर्मुनिपुङ्गवै:।
ତାପରେ ରାଜା କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଭଗବନ୍, ଏହି ଆସନରେ ଏହି ମୁନିପୁଙ୍ଗବମାନଙ୍କ ସହ ଦୟାକରି ଆସୀନ ହୁଅନ୍ତୁ।”
Verse 11
जनकस्य वचश्श्रुत्वा निषसाद महामुनि:।।1.50.11।।पुरोधा ऋत्विजश्चैव राजा च सह मन्त्रिभि:।
ଜନକଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ମହାମୁନି (ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର) ଆସୀନ ହେଲେ; ପରେ ପୁରୋହିତ, ଋତ୍ୱିଜମାନେ, ରାଜା ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଯଥାକ୍ରମେ ବସିଲେ।
Verse 12
आसनेषु यथान्यायमुपविष्टान् समन्तत:।।1.50.12।।दृष्ट्वा स नृपतिस्तत्र विश्वामित्रमथाब्रवीत्।
ଯଥାବିଧି ସମସ୍ତେ ଆସନରେ ଚାରିଦିଗରେ ବସିଥିବାକୁ ଦେଖି, ସେ ନୃପତି ସେଠାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ।
Verse 13
अद्य यज्ञसमृध्दिर्मे सफला दैवतै: कृता।।1.50.13।।अद्य यज्ञफलं प्राप्तं भगवद्दर्शनान्मया।
ଆଜି ଦେବତାମାନେ ମୋର ଯଜ୍ଞସମୃଦ୍ଧିକୁ ସଫଳ କରିଛନ୍ତି; ଆଜି ଭଗବତ୍ସ୍ୱରୂପ ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ମୁଁ ଯଜ୍ଞର ସତ୍ୟ ଫଳ ପାଇଛି।
Verse 14
धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे मुनिपुङ्गव।।1.50.14।।यज्ञोपसदनं ब्रह्मन् प्राप्तोऽसि मुनिभि: सह।
ହେ ମୁନିପୁଙ୍ଗବ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୁଁ ଅନୁଗୃହୀତ—କାରଣ ଆପଣ ଏହି ତପସ୍ବୀ ମୁନିମାନଙ୍କ ସହିତ ମୋର ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 15
द्वादशाहं तु ब्रह्मर्षे शेषमाहुर्मनीषिण:।।1.50.15।।ततो भागार्थिनो देवान् द्रष्टुमर्हसि कौशिक।
ହେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷେ! ମନୀଷୀମାନେ କହନ୍ତି—ଏବେ କେବଳ ବାରୋଟି ଦିନ ମାତ୍ର ଶେଷ; ତାପରେ, ହେ କୌଶିକ, ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାଗ ନେବାକୁ ଆସୁଥିବା ଦେବମାନଙ୍କୁ ଆପଣ ଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 16
इत्युक्त्वा मुनिशार्दूलं प्रहृष्टवदनस्तदा।।1.50.16।।पुनस्तं परिपप्रच्छ प्राञ्जलि: प्रणतो नृप:।
ଏପରି କହି ସେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳଙ୍କୁ, ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରସନ୍ନମୁଖ ରାଜା ହାତ ଯୋଡି ନମସ୍କାର କରି ପୁନର୍ବାର ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
Verse 17
इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ।।1.50.17।।गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ।पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणीधनुर्धरौ।।1.50.18।।अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ।यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ।।1.50.19।।कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने।
ଭଦ୍ରଂ ତେ, ହେ ମୁନେ! ଦେବତୁଲ୍ୟ ପରାକ୍ରମବାନ ଏହି ଦୁଇ କୁମାର କିଏ? ଗଜ-ସିଂହ ସମ ଗତିର ବୀର, ଶାର୍ଦୂଳ ଓ ବୃଷଭ ସମ ବଳଶାଳୀ; ପଦ୍ମପତ୍ର ସମ ବିଶାଳ ନୟନବାନ; ଖଡ୍ଗ, ତୂଣୀର ଓ ଧନୁ ଧାରଣକାରୀ। ରୂପରେ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଭଳି, ଯୌବନର ସୀମାରେ ଉପସ୍ଥିତ; ଯେପରି ଦେବଲୋକରୁ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ପୃଥିବୀକୁ ଆସିଥିବା ଅମର। ପଦେ ପଦେ ଚାଲି ଏଠାକୁ କିପରି ଆସିଲେ? କେଉଁ କାରଣରେ? ଏବଂ କାହାର ପୁତ୍ର, ହେ ମୁନି?
Verse 18
इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ।।1.50.17।।गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ।पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणीधनुर्धरौ।।1.50.18।।अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ।यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ।।1.50.19।।कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने।
ତେବେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ, ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମହାତ୍ମା ଜନକଙ୍କର ଯଜ୍ଞସଜ୍ଜା ଓ ଯଜ୍ଞସମୃଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚୟ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ।”
Verse 19
इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ।।1.50.17।।गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ।पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणीधनुर्धरौ।।1.50.18।।अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ।यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ।।1.50.19।।कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने।
ରୂପରେ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନଙ୍କ ପରି, ଯୌବନର ସୀମାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ—ଦେବଲୋକରୁ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ପୃଥିବୀକୁ ଆସିଥିବା ଅମରମାନଙ୍କ ପରି ଲାଗୁଛନ୍ତି। ହେ ମୁନି, ପଦେ ପଦେ ଏଠାକୁ କିପରି ଆସିଲେ? କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ? ଏବଂ କାହାର ପୁତ୍ର?
Verse 20
वरायुधधरौ वीरौ कस्य पुत्रौ महामुने।।1.50.20।।भूषयन्ताविमं देशं चन्द्रसूर्याविवाम्बरम्। परस्परस्य सदृशौ प्रमाणेङ्गितचेष्टितै:।।1.50.21।।काकपक्षधरौ वीरौ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वत:।
ହେ ମହାମୁନେ! ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆୟୁଧ ଧାରଣ କରିଥିବା ଏହି ଦୁଇ ବୀର କାହାର ପୁତ୍ର? ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ଆକାଶକୁ ଶୋଭା ଦେଉଛନ୍ତି, ସେପରି ଏମାନେ ଏହି ଦେଶକୁ ଭୂଷିତ କରୁଛନ୍ତି। ଦେହପ୍ରମାଣ, ଭାବଭଙ୍ଗୀ ଓ ଗତିଚେଷ୍ଟାରେ ପରସ୍ପର ସଦୃଶ, କାନପାଖରେ କେଶ ଲଟକୁଥିବା ଏହି ବୀରମାନଙ୍କ ବିଷୟ ମୁଁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 21
वरायुधधरौ वीरौ कस्य पुत्रौ महामुने।।1.50.20।।भूषयन्ताविमं देशं चन्द्रसूर्याविवाम्बरम्। परस्परस्य सदृशौ प्रमाणेङ्गितचेष्टितै:।।1.50.21।।काकपक्षधरौ वीरौ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वत:।
ଏବଂ ଋଷିମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରମସ୍ଥଳୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି, ଯାହା ଶତଶତ ଶକଟରେ ଭିଡ଼ିତ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଯେଉଁଠାରେ ଆମେ ବସିବୁ, ସେହି ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତୁ।
Verse 22
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा जनकस्य महात्मन:।।1.50.22।।न्यवेदयन्महात्मानौ पुत्रौ दशरथस्य तौ।
ମହାତ୍ମା ଜନକଙ୍କ ସେହି ବଚନ ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାହା ଦୁଇ ମହାତ୍ମା ଯୁବକଙ୍କୁ ପରିଚୟ କରାଇ, ସେମାନେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୋଲି ଜଣାଇଲେ।
Verse 23
सिद्धाश्रमनिवासं च राक्षसानां वधं तथा।।1.50.23।।तच्चागमनमव्यग्रं विशालायाश्च दर्शनम्।अहल्यादर्शनं चैव गौतमेन समागमम्।।1.50.24।। महाधनुषि जिज्ञासां कर्तुमागमनं तथा।एतत्सर्वं महातेजा जनकाय महात्मने ।।1.50.25।।निवेद्य विररामाथ विश्वामित्रो महामुनि:।
ମହାତେଜସ୍ବୀ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତ୍ମା ଜନକଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା ନିବେଦନ କଲେ—ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମରେ ନିବାସ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବଧ, ନିର୍ବିଘ୍ନ ଯାତ୍ରା, ବିଶାଳା ନଗରର ଦର୍ଶନ, ଅହଲ୍ୟାଦର୍ଶନ ଓ ଗୌତମମୁନିଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗମ, ଏବଂ ମହାଧନୁଷ ବିଷୟ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଆଗମନ। ସବୁ କହି ସେ ନିରବ ହେଲେ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is not a battlefield dilemma but a dharmic performance of protocol: correct reception of a sage, ritual offerings (arghya), and rank-based seating. The episode models how political authority legitimizes itself through humility before spiritual authority and meticulous adherence to yajña etiquette.
The chapter teaches that sacred presence and right conduct are themselves ‘fruits’ of ritual: Janaka interprets Viśvāmitra’s arrival as yajñaphala. Governance is shown as inquiry-guided and reverence-based—knowledge of persons and purposes precedes action.
Culturally, the yajñavāṭa and yajñopasadana (sacrificial precinct and hall) are highlighted through hospitality rites and priestly participation. Geographically and narratively, references to Siddhāśrama, Viśālā, and Mithilā’s great bow tradition locate the itinerary that brings Rama into Janaka’s ritual-political sphere.