
शतानन्दोपदेशः — Śatānanda’s Welcome to Rāma and the Prelude to Viśvāmitra’s History
बालकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ଆଶ୍ରମକେନ୍ଦ୍ରିକ ସଂବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ଆତିଥ୍ୟଧର୍ମ, ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଓ ବଂଶ-ଇତିହାସ ଶିକ୍ଷାରୂପେ ଏକତ୍ର ହୋଇଛି। ଗୌତମଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର, ତପସ୍ୟାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶତାନନ୍ଦ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଗମନ ସୁନି ଓ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ହର୍ଷ-ବିସ୍ମୟରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ରାମଙ୍କୁ କି ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରାଗଲା, ସେ କି ବନ୍ୟ ହବିଦ୍ୱାରା ପୂଜା-ସତ୍କାର କଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅପରାଧ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପୁରାତନ କଥା କି ରାମଙ୍କୁ କୁହାଗଲା, ଏବଂ ରାମସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ କି ଅହଲ୍ୟା ଗୌତମଙ୍କ ସହ ପୁନର୍ମିଳନ ପାଇଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି—ଯାହା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଥିଲା ତାହାର କିଛି ମଧ୍ୟ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲା ନାହିଁ; ଅହଲ୍ୟା ଗୌତମଙ୍କ ସହ ପୁନଃ ସଂଯୋଗ ପାଇଲେ, ଯେପରି ରେଣୁକା ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ସହ। ତାପରେ ଶତାନନ୍ଦ ରାମଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ୱାଗତ କରନ୍ତି ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଅଚିନ୍ତ୍ୟକର୍ମା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରି ରାମଙ୍କ ରକ୍ଷକ-ମାର୍ଗଦର୍ଶକ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ଏହାଦ୍ୱାରା ରାମଯାତ୍ରା ତପସ୍ବୀ ପରମ୍ପରାର ଅଧିକୃତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଭିତ୍ତିସ୍ଥ ହୁଏ। ପରେ ସର୍ଗ ଇତିହାସକଥନକୁ ଯାଏ—ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୂର୍ବ ରାଜତ୍ୱ, ଧର୍ମମୟ ଶାସନ, ଏବଂ କୁଶ → କୁଶନାଭ → ଗାଧି → ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ବଂଶପରମ୍ପରା। ଶେଷରେ ବସିଷ୍ଠାଶ୍ରମର ଜୀବନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନା—ଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ସଦୃଶ; ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ଦେବର୍ଷି, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଓ ବିଭିନ୍ନ ତପଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯେଉଁଠାରେ କେହି ଜଳାହାରୀ, କେହି ବାୟୁଭକ୍ଷ, କେହି ପତ୍ର-ଫଳ-ମୂଳ ଆଶ୍ରୟୀ—ଏବଂ ଆଗାମୀ ବସିଷ୍ଠ–ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି ହୁଏ।
Verse 1
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रस्य धीमत:।हृष्टरोमा महातेजाश्शतानन्दो महातपा:।।।।गौतमस्य सुतो ज्येष्ठस्तपसा द्योतितप्रभ:।रामसन्दर्शनादेव परं विस्मयमागत:।।।।
ଧୀମାନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ମହାତପସ୍ବୀ ଶତାନନ୍ଦ—ଗୌତମଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର, ତପସ୍ୟାରେ ଦୀପ୍ତ ପ୍ରଭା—ହର୍ଷରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଲେ; ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରରେ ସେ ପରମ ବିସ୍ମୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 2
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रस्य धीमत:।हृष्टरोमा महातेजाश्शतानन्दो महातपा:।।1.51.1।।गौतमस्य सुतो ज्येष्ठस्तपसा द्योतितप्रभ:।रामसन्दर्शनादेव परं विस्मयमागत:।।1.51.2।।
ଗୌତମଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଶତାନନ୍ଦ ତପସ୍ୟାରେ ଦ୍ୟୋତିତ ପ୍ରଭାବାନ ଥିଲେ; ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ସେ ପରମ ବିସ୍ମୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 3
स तौ निषण्णौ सम्प्रेक्ष्य सुखासीनौ नृपात्मजौ।शतानन्दो मुनिश्रेष्ठं विश्वामित्रमथामब्रवीत्।।।।
ନିକଟରେ ସୁଖାସୀନ ହୋଇ ବସିଥିବା ସେଇ ଦୁଇ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶତାନନ୍ଦ ପରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 4
अपि ते मुनिशार्दूल मम माता यशस्विनी।दर्शिता राजपुत्राय तपो दीर्घमुपागता।।।।
ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ, ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟାରେ ନିରତ ମୋର ଯଶସ୍ୱିନୀ ମାତାଙ୍କୁ—ଆପଣ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରାଇଥିଲେ କି?
Verse 5
अपि रामे महातेजा मम माता यशस्विनी।वन्यैरुपाहरत्पूजां पूजार्हे सर्वदेहिनाम्।।।।
ହେ ମହାତେଜସ୍ୱୀ, ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ପୂଜ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ମୋର ଯଶସ୍ୱିନୀ ମାତା ବନ୍ୟ ଉପହାର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା ଅର୍ପଣ କରିଥିଲେ କି?
Verse 6
अपि रामाय कथितं यथावृत्तं पुरातनम्।मम मातुर्महातेजो दैवेन दुरनुष्ठितम्।।।।
ହେ ମହାତ୍ମନ୍, ରାମଙ୍କୁ ଯଥାବୃତ୍ତ ପୁରାତନ କଥା କୁହାଗଲା କି—ଦୈବର ଦୁଷ୍କର୍ମରେ ମୋ ମାତା ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ୟାୟର ଶିକାର ହୋଇଥିଲେ ବୋଲି?
Verse 7
अपि कौशिक भद्रं ते गुरुणा मम सङ्गता।मम माता मुनिश्रेष्ठ रामसन्दर्शनादित:।।।।
ହେ କୌଶିକ, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାମଦର୍ଶନର ଫଳରେ ମୋ ମାତା ଗୁରୁ (ପିତା) ସହିତ ପୁନଃ ମିଳିଛନ୍ତି କି?
Verse 8
अपि मे गुरुणा राम: पूजित: कुशिकात्मज।इहागतो महातेजा: पूजां प्राप्तो महात्मन:।।।।
ହେ କୁଶିକାତ୍ମଜ, ମୋ ଗୁରୁ (ପିତା) ରାମଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କଲେ କି? ଏବଂ ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାମ ଏଠାକୁ ଆସିଲେ, ସେ ମୋ ମହାତ୍ମ ପିତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ କି?
Verse 9
अपि शान्तेन मनसा गुरुर्मे कुशिकात्मज ।इहाऽगतेन रामेण प्रयतेनाभिवादित:।।।।
ହେ କୁଶିକାତ୍ମଜ, ଶାନ୍ତ ମନରେ, ନିୟମନିଷ୍ଠ ଭକ୍ତିସହିତ ଏଠାକୁ ଆସିଥିବା ରାମ ମୋ ଗୁରୁ-ପିତାଙ୍କୁ ବିନୟପୂର୍ବକ ଅଭିବାଦନ କଲେ କି?
Verse 10
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रो महामुनि:।प्रत्युवाच शतानन्दं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्।।।।
ତାଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ବାକ୍ନିପୁଣ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବାକ୍ୟକୋବିଦ ଶତାନନ୍ଦଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 11
नातिक्रान्तं मुनिश्रेष्ठ यत्कर्तव्यं कृतं मया।सङ्गता मुनिना पत्नी भार्गवेणेव रेणुका।।।।
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ: “ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ଦ୍ୱାରା କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ କିଛି ଅବହେଳା ହୋଇନାହିଁ; ଯାହା କରିବା ଉଚିତ୍ ଥିଲା, ସେହି ସବୁ ମୁଁ କରିଛି। ମୁନିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ମୁନିଙ୍କ ସହ ପୁନଃ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି—ଯେପରି ଭାର୍ଗବ (ଜମଦଗ୍ନି)ଙ୍କ ସହ ରେଣୁକା ହୋଇଥିଲେ।”
Verse 12
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रस्य भाषितम् ।शतानन्दो महातेजा रामं वचनमब्रवीत्।।।।
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମହାତେଜସ୍ୱୀ ଶତାନନ୍ଦ ରାମଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।
Verse 13
स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव।विश्वामित्रं पुरस्कृत्य महर्षिमपराजितम्।।।।
ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଘବ, ତୁମକୁ ସ୍ୱାଗତ; ଦେବକୃପାରେ ତୁମେ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଛ, ଅପରାଜିତ ମହର୍ଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି।
Verse 14
अचिन्त्यकर्मा तपसा ब्रह्मर्षिरतुलप्रभ:।विश्वामित्रो महातेजा वेत्स्येनं परमां गतिम्।।।।
ଅଚିନ୍ତ୍ୟ କର୍ମ ସାଧିଥିବା, ତପସ୍ୟାବଳେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ହୋଇଥିବା, ଅତୁଳ ପ୍ରଭାର ମହାତେଜସ୍ୱୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପରମ ଆଶ୍ରୟ ଓ ପରମ ଗତି ଭାବେ ଜାଣ।
Verse 15
नास्ति धन्यतरो राम त्वत्तोऽन्यो भुवि कश्चन।गोप्ता कुशिकपुत्रस्ते येन तप्तं महत्तप:।।।।
ହେ ରାମ, ଭୂମିରେ ତୁମଠାରୁ ଅଧିକ ଧନ୍ୟ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ; ମହାତପ କରିଥିବା କୁଶିକପୁତ୍ର ତୁମର ରକ୍ଷକ।
Verse 16
श्रूयतां चाभिधास्यामि कौशिकस्य महात्मन:।यथा बलं यथा वृत्तं तन्मे निगदत: श्रुणु।।।।
ଏବେ ଶୁଣ; ମୁଁ ମହାତ୍ମା କୁଶିକପୁତ୍ରଙ୍କ ବିଷୟ କହିବି—ତାଙ୍କର ବଳ ଓ ଜୀବନବୃତ୍ତ; ମୋ କଥା ଶୁଣ।
Verse 17
राजाऽभूदेष धर्मात्मा दीर्घकालमरिन्दम:।धर्मज्ञ: कृतविद्यश्च प्रजानां च हिते रत:।।।।
ଏହି ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜା ଦୀର୍ଘକାଳ ରାଜ୍ୟ କଲେ—ଅରିନ୍ଦମ, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ପ୍ରଜାହିତରେ ସଦା ରତ।
Verse 18
प्रजापतिसुतश्चासीत्कुशो नाम महीपति:।कुशस्य पुत्रो बलवान् कुशनाभस्सुधार्मिक:।।।।
ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁଶ ନାମରେ ଜଣେ ମହୀପତି ଥିଲେ। କୁଶଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁଶନାଭ—ବଳବାନ ଓ ସୁଧାର୍ମିକ ଥିଲେ।
Verse 19
कुशनाभसुतस्त्वासीद्गाधिरित्येव विश्रृत:।गाधे: पुत्रो महातेजा विश्वामित्रो महामुनि:।।।।
କୁଶନାଭଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗାଧି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଗାଧିଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାତେଜସ୍ବୀ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଥିଲେ।
Verse 20
विश्वामित्रो महातेजा: पालयामास मेदिनीम्।बहुवर्षसहस्राणि राजा राज्यमकारयत्।।।।
ମହାତେଜସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ପାଳନ କଲେ; ରାଜା ହୋଇ ସେ ଅନେକ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କଲେ।
Verse 21
कदाचित्तु महातेजा योजयित्वा वरूथिनीम्।अक्षौहीणीपरिवृत: परिचक्राम मेदिनीम्।।।।
କଦାଚିତ୍ ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାଜା ନିଜ ବରୂଥିନୀକୁ ସଜାଇ; ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନାରେ ପରିବୃତ ହୋଇ ରାଜପରିକ୍ରମାରେ ପୃଥିବୀକୁ ପରିଭ୍ରମଣ କଲେ।
Verse 22
नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।।।
ହେ ରାମ, ସେ କ୍ରମେ ନଗର ଓ ରାଷ୍ଟ୍ର, ନଦୀ ଓ ପର୍ବତ, ଆଶ୍ରମମାନଙ୍କୁ ଭ୍ରମଣ କରି ଶେଷରେ ବସିଷ୍ଠମୁନିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମପଦକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେ ଆଶ୍ରମ ନାନାବିଧ ବୃକ୍ଷରେ ଘନ, ନାନା ମୃଗଗଣରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ଥିଲା। ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ କିନ୍ନରମାନଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଶୋଭିତ; ପ୍ରଶାନ୍ତ ହରିଣରେ ଭରିଥିବା ଏବଂ ଦ୍ୱିଜସଂଘମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଷେବିତ ଥିଲା। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଗଣରେ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦେବର୍ଷିଗଣରେ ସେବିତ; ତପଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟାରେ ସିଦ୍ଧିଲାଭ କରିଥିବା, ଅଗ୍ନିସମ ତେଜସ୍ବୀ ମହାତ୍ମାମାନେ ସେଠାରେ ଥିଲେ। କେହି ଜଳାହାରୀ, କେହି ବାୟୁଭକ୍ଷୀ, କେହି ଶୀର୍ଣ୍ଣପତ୍ରାଶନ; ଆଉ କେହି ଫଳମୂଳାହାରୀ—ଦାନ୍ତ, ଜିତକ୍ରୋଧ, ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ। ଜପ-ହୋମରେ ପରାୟଣ ବାଲଖିଲ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ବୈଖାନସ ଋଷିମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ତାହାକୁ ଶୋଭାୟିତ କରୁଥିଲେ।
Verse 23
नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।
ସେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଶ୍ରମପଦକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ—ନାନାପ୍ରକାର ବୃକ୍ଷରେ ଘନ, ବିଭିନ୍ନ ମୃଗଗଣରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ସିଦ୍ଧ-ଚାରଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ।
Verse 24
नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।
ସେଠା ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ କିନ୍ନରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା; ପ୍ରଶାନ୍ତ ହରିଣମାନେ ଭରିଥିଲେ ଏବଂ ଦ୍ୱିଜସଂଘ—ଏଠାରେ ପ୍ରଧାନତଃ ପକ୍ଷୀମାନେ—ଦ୍ୱାରା ନିଷେବିତ ଥିଲା।
Verse 25
नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।
ସେଠା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଗଣରେ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦେବର୍ଷିଗଣ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ଥିଲା; ତପଶ୍ଚରଣରେ ସଂସିଦ୍ଧ, ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ମହାତ୍ମାମାନେ ତାହାକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ।
Verse 26
नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।
ସେଠା ସମସ୍ତଦିଗରେ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା—କେହି ଜଳାହାରୀ, କେହି ବାୟୁଆହାରୀ; କେହି ଶୀର୍ଣ୍ଣପର୍ଣ୍ଣଭୋଜୀ, କେହି ଫଳମୂଳାହାରୀ; ଦାନ୍ତ, ରୋଷଜିତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜିତ।
Verse 27
नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।
ସମସ୍ତତ୍ର ସେ ଆଶ୍ରମ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା—ଜପ ଓ ହୋମରେ ପରାୟଣ ବାଲଖିଲ୍ୟ ମୁନିମାନେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ବୈଖାନସ ଋଷିମାନେ; ତେଣୁ ସେ ତପୋବନ ସବୁ ଦିଗରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲା।
Verse 28
वसिष्ठस्याश्रमपदं ब्रह्मलोकमिवापरम्।ददर्श जयतां श्रेष्ठो विश्वामित्रो महाबल:।।।।
ତାପରେ ମହାବଳୀ, ଜୟୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଶ୍ରମପଦକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ସଦୃଶ ଦେଖିଲେ।
The pivotal action is the completion of Ahalyā’s restoration and reunion with Gautama, treated as a dharmic repair after a past transgression attributed to Indra; Śatānanda seeks verification that proper honoring, narration of the incident, and ritual-ethical closure were performed without omission.
The sarga teaches that dharma operates through authorized guidance and completion of required acts: restoration is not merely emotional but procedural (nothing omitted), and legitimate spiritual authority (tapas → brahmarṣi status) provides the framework within which a prince’s conduct becomes exemplary.
Vasiṣṭha’s hermitage is presented as a cultural microcosm—likened to Brahmaloka—cataloguing ascetic communities (Vālakhilya, Vaikhānasa), devotional practices (japa, homa), and ecological richness (trees, animals, rivers/mountains in the approach), thereby mapping the āśrama as a key civilizational landmark.