Sarga 61

Verse 1

विश्वामित्रो महात्माथ प्रस्थितान् प्रेक्ष्य तानृषीन्।अब्रवीन्नरशार्दूलस्सर्वांस्तान्वनवासिन:।।।।

ତେବେ ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଜଙ୍ଗଲବାସୀ ସେଇ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଥିବା ଦେଖି, ନରଶାର୍ଦୂଳ ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ସମସ୍ତ ବନବାସୀ ମୁନିମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 2

महान्विघ्न: प्रवृत्तोऽयं दक्षिणामास्थितो दिशम्।दिशमन्यां प्रपत्स्यामस्तत्र तप्स्यामहे तप:।।1.61.2।।

ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରୁ ଏକ ମହା ବିଘ୍ନ ଉଦ୍ଭବିଛି; ତେଣୁ ଆସ, ଆମେ ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଯାଉ—ସେଠାରେ ଆମେ ତପସ୍ୟା କରିବୁ।

Verse 3

पश्चिमायां विशालायां पुष्करेषु महात्मन:।सुखं तपश्चरिष्याम: परं तद्धि तपोवनम्।।।।

ହେ ମହାତ୍ମମାନେ, ପଶ୍ଚିମର ବିଶାଳ ଭୂମିରେ—ପୁଷ୍କରରେ—ଆମେ ସୁଖରେ ତପଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟା କରିବୁ; କାରଣ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପୋବନ।

Verse 4

एवमुक्त्वा महातेजा: पुष्करेषु महामुनि:।तप उग्रं दुराधर्षं तेपे मूलफलाशन:।।।।

ଏପରି କହି, ମହାତେଜସ୍ବୀ ମହାମୁନି ପୁଷ୍କରରେ ବସି, ମୂଳ ଓ ଫଳକୁ ଆହାର କରି, ଉଗ୍ର ଓ ଦୁର୍ଧର୍ଷ ତପସ୍ୟା କଲେ।

Verse 5

एतस्मिन्नेव काले तु अयोध्याधिपतिर्नृप:।अम्बरीष इति ख्यातो यष्टुं समुपचक्रमे।।।।

ସେହି ସମୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟାଧିପତି, ଅମ୍ବରୀଷ ନାମେ ଖ୍ୟାତ ନୃପ ଯଜ୍ଞାନୁଷ୍ଠାନ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 6

तस्य वै यजमानस्य पशुमिन्द्रो जहार ह।प्रणष्टे तु पशौ विप्रो राजानमिदमब्रवीत्।।।।

ଯଜମାନ ରାଜାଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ଇନ୍ଦ୍ର ପଶୁକୁ ହରଣ କଲେ। ପଶୁ ନଷ୍ଟ ହେବା ପରେ ବିପ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 7

पशुरद्य हृतो राजन् प्रणष्टस्तव दुर्नयात् ।अरक्षितारं राजानं घ्नन्ति दोषा नरेश्वर ।।।।

ହେ ରାଜନ୍, ଆଜି ଯଜ୍ଞର ପଶୁ ହରଣ ହୋଇଗଲା; ତୁମ ଦୁର୍ନୀତି ହେତୁ ସେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହେଲା। ହେ ନରେଶ୍ୱର, ଯେ ରାଜା ରକ୍ଷା କରେନାହିଁ, ଦୋଷମାନେ ତାହାକୁ ଘାତ କରନ୍ତି।

Verse 8

प्रायश्चित्तं महद्ध्येतन्नरं वा पुरुषर्षभ ।आनयस्व पशुं शीघ्रं यावत्कर्म प्रवर्तते।।।।

ହେ ପୁରୁଷର୍ଷଭ, ଏହା ମହା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର କଥା; କର୍ମ ଚାଲି ରହିବା ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ପଶୁ—କିମ୍ବା ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରତିନିଧି—ଆଣିଦିଅ।

Verse 9

उपाध्यायवचश्श्रुत्वा स राजा पुरुषर्षभ।अन्वियेष महाबुद्धि: पशुं गोभिस्सहस्रश:।।।।

ଉପାଧ୍ୟାୟଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ସେ ମହାବୁଦ୍ଧି ପୁରୁଷର୍ଷଭ ରାଜା ପଶୁ ଖୋଜିବାକୁ ଗଲେ; ପରିବର୍ତ୍ତେ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଗୋଦାନ ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 10

देशान् जनपदांस्तां स्तान्नगराणि वनानि च।आश्रमाणि च पुण्यानि मार्गमाणो महीपति: ।।।।स पुत्रसहितं तात सभार्यं रघुनन्दन ।भृगुतुंदे समासीनमृचीकं सन्ददर्श ह।।।।

ହେ ତାତ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ ରାମ! ଅନେକ ଦେଶ, ଜନପଦ, ନଗର, ବନ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଆଶ୍ରମ ଖୋଜୁଥିବା ସେଇ ମହୀପତି ଶେଷରେ ଭୃଗୁତୁଣ୍ଡରେ ଆସୀନ ଋଚୀକ ମୁନିଙ୍କୁ—ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ଓ ପତ୍ନୀ ସହିତ—ଦର୍ଶନ କଲେ।

Verse 11

देशान् जनपदांस्तां स्तान्नगराणि वनानि च।आश्रमाणि च पुण्यानि मार्गमाणो महीपति: ।।1.61.10।। स पुत्रसहितं तात सभार्यं रघुनन्दन ।भृगुतुंदे समासीनमृचीकं सन्ददर्श ह।।1.61.11।।

ହେ ତାତ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ ରାମ! ଅନେକ ଦେଶ, ଜନପଦ, ନଗର, ବନ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଆଶ୍ରମ ଖୋଜି ଚାଲିଥିବା ସେଇ ରାଜା ଶେଷରେ ଭୃଗୁତୁଣ୍ଡରେ ଆସୀନ ଋଚୀକ ମୁନିଙ୍କୁ—ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ଓ ପତ୍ନୀ ସହିତ—ଦର୍ଶନ କଲେ; ଏହି ପଦ୍ୟର ଭାବ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବବତ୍।

Verse 12

तमुवाच महातेजा: प्रणम्याभिप्रसाद्य च।ब्रह्मर्षिं तपसा दीप्तं राजर्षिरमितप्रभ:।।।।पृष्ट्वा सर्वत्र कुशलमृचीकं तमिदं वच:।

ତେବେ ଅମିତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜର୍ଷି ପ୍ରଣାମ କରି ଓ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ତପୋବଳରେ ଦୀପ୍ତ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଋଚୀକଙ୍କୁ ସର୍ବତ୍ର କୁଶଳ ପଚାରି, ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 13

गवां शतसहस्रेण विक्रीणीषे सुतं यदि।।।।पशोरर्थे महाभाग कृतकृत्योऽस्मि भार्गव।

ହେ ମହାଭାଗ ଭାର୍ଗବ! ଯଜ୍ଞପଶୁର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଯଦି ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈର ମୂଲ୍ୟରେ ତୁମ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେକୁ ବିକ୍ରୟ କର, ତେବେ ମୋର କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେବ।

Verse 14

सर्वे परिसृता देशा याज्ञीयं न लभे पशुम्।।।।दातुमर्हसि मूल्येन सुतमेकमितो मम।4

ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦେଶ ପରିଭ୍ରମଣ କଲି, କିନ୍ତୁ ଯଜ୍ଞଯୋଗ୍ୟ ପଶୁ ମିଳିଲା ନାହିଁ; ତେଣୁ ଦୟାକରି ମୂଲ୍ୟ ନେଇ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ପୁତ୍ର ମୋତେ ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 15

एवमुक्तो महातेजा ऋचीकस्त्वब्रवीद्वच:।।।।नाहं ज्येष्ठं नरश्रेष्ठ विक्रीणीयां कथञ्चन।

ଏପରି କୁହାଯାଇ ମହାତେଜସ୍ବୀ ଋଚୀକ କହିଲେ: “ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରକୁ ମୁଁ କେବେବି—କୌଣସି ପରିସ୍ଥିତିରେ—ବିକ୍ରୟ କରିବି ନାହିଁ।”

Verse 16

ऋचीकस्य वचश्श्रुत्वा तेषां माता महात्मनाम्।।।।उवाच नरशार्दूलमम्बरीषं तपस्विनी।

ଋଚୀକଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ସେଇ ମହାତ୍ମା ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ତପସ୍ବିନୀ ମାତା ନରଶାର୍ଦୂଳ ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 17

अविक्रेयं सुतं ज्येष्ठं भगवानाह भार्गव:।।।।ममापि दयितं विद्धि कनिष्ठं शुनकं नृप।तस्मात्कनीयसं पुत्रं न दास्ये तव पार्थिव ।।।।

ଭଗବାନ୍ ଭାର୍ଗବ କହିଲେ: “ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ବିକ୍ରୟଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ହେ ନୃପ, କନିଷ୍ଠ ଶୁନକ ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ—ଏହା ଜାଣ; ତେଣୁ ହେ ପାର୍ଥିବ, ମୁଁ ମୋ କନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ରକୁ ତୁମକୁ ଦେବି ନାହିଁ।”

Verse 18

अविक्रेयं सुतं ज्येष्ठं भगवानाह भार्गव:।।1.61.17।।ममापि दयितं विद्धि कनिष्ठं शुनकं नृप।तस्मात्कनीयसं पुत्रं न दास्ये तव पार्थिव ।।1.61.18।।

ଭଗବାନ୍ ଭାର୍ଗବ କହିଲେ: “ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ବିକ୍ରୟଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ହେ ନୃପ, କନିଷ୍ଠ ଶୁନକ ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ—ଏହା ଜାଣ; ତେଣୁ ହେ ପାର୍ଥିବ, ମୁଁ ମୋ କନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ରକୁ ତୁମକୁ ଦେବି ନାହିଁ।”

Verse 19

प्रायेण हि नरश्रेष्ठ ज्येष्ठा: पितृषु वल्लभा:।मातृ़णां तु कनीयांसस्तस्माद्रक्षे कनीयसम् ।।।।

“ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସାଧାରଣତଃ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରମାନେ ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ, ଏବଂ କନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ରମାନେ ମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ; ତେଣୁ ମୁଁ କନିଷ୍ଠକୁ ରକ୍ଷା କରିବି।”

Verse 20

उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन् मुनिपत्न्यां तथैव च।शुनश्शेफस्स्वयं राम मध्यमो वाक्यमब्रवीत्।।।।

ସେ ମୁନି ଏବଂ ମୁନିପତ୍ନୀ ଏପରି କହିସାରିବା ପରେ, ହେ ରାମ, ମଧ୍ୟମ ପୁତ୍ର ଶୁନଶ୍ଶେଫ ସ୍ୱୟଂ ଆଗେଇ ଆସି କଥା କହିଲା।

Verse 21

पिता ज्येष्ठमविक्रेयं माता चाह कनीयसम्।विक्रीतं मध्यमं मन्ये राजन् पुत्रं नयस्व माम्।।।।

ମୋ ପିତା କହନ୍ତି—ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରକୁ ବିକ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମୋ ମାତା କହନ୍ତି—କନିଷ୍ଠକୁ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଇପାରେ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ହେ ରାଜନ୍, ମଧ୍ୟମ ପୁତ୍ର ମୋତେ ବିକ୍ରୀତ ଭାବେ ମୁଁ ମନେ କରୁଛି—ମୋତେ ପୁତ୍ରରୂପେ ନେଇଯାଆନ୍ତୁ।

Verse 22

गवां शतसहस्रेण शुनश्शेफं नरेश्वर:।गृहीत्वा परमप्रीतो जगाम रघुनन्दन ।।।।

ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ନରେଶ୍ୱର ଲକ୍ଷ ଗାଈର ବଦଳରେ ଶୁନଶ୍ଶେଫକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ପରମ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 23

अम्बरीषस्तु राजर्षी रथमारोप्य सत्वर:।शुनश्शेफं महातेजा जगामाशु महायशा:।।।।

ମହାତେଜସ୍ବୀ ମହାଯଶସ୍ବୀ ରାଜର୍ଷି ଅମ୍ବରୀଷ ଶୁନଶ୍ଶେଫକୁ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରାଇ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।