Sarga 30
सिद्धाश्रम-यज्ञरक्षणम् — Protection of Viśvāmitra’s Sacrifice at Siddhāśrama
बालकाण्ड
ଏହି ସର୍ଗରେ ଦେଶ‑କାଳଜ୍ଞ ଓ ବାକ୍ନିପୁଣ ରାମ‑ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ରାତିରେ ରାକ୍ଷସମାନେ କେବେ ଆସିବେ, ଯେପରି ଯଜ୍ଞକୁ ରକ୍ଷା କରାଯାଇପାରିବ। ଋଷିମାନେ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦୀକ୍ଷା‑ମୌନବ୍ରତ ସମୟରେ ଛଅ ରାତି ଯଜ୍ଞରକ୍ଷାରେ ଦୃଢ଼ ରହିବାକୁ ହେବ। ଛଠ ଦିନେ ଯଜ୍ଞତେଜ ବଢ଼ିଯାଏ; ବେଦୀରେ ଋତ୍ୱିଜ, କୁଶ, ସ୍ରୁକ, ସମିଧା ଓ ହବିଦ୍ରବ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଜ୍ୱଳେ। ତାହାପରେ ଆକାଶରୁ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଉଠେ। ମାରୀଚ ଓ ସୁବାହୁ ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ସହ ମାୟାବଳରେ ଆକାଶ ଢାକି ରକ୍ତବର୍ଷା କରି ବେଦୀକୁ ଦୂଷିତ କରିବାକୁ ଆସନ୍ତି। ରାମ ତୁରନ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସତର୍କ କରି ଧର୍ମାନୁକୂଳ ‘ମାନବାସ୍ତ୍ର’ ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତି—ପ୍ରାଣହାନି ନୁହେଁ, ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଭାବରେ—ଯାହାରେ ମାରୀଚ ଶତ ଯୋଜନ ଦୂର ଉତ୍ତାଳ ସମୁଦ୍ରରେ ନିକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇ ମୂର୍ଛିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ ନାହିଁ। ପରେ ରାମ ଅବଶିଷ୍ଟ ନିର୍ଦୟ ଯଜ୍ଞବିଘ୍ନକାରୀମାନଙ୍କୁ ନାଶ କରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ଦିବ୍ୟ ‘ଆଗ୍ନେୟାସ୍ତ୍ର’ ଦ୍ୱାରା ସୁବାହୁଙ୍କୁ ବଧ କରି, ‘ବାୟବ୍ୟାସ୍ତ୍ର’ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରନ୍ତି। ଯଜ୍ଞ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି—ଗୁରୁଆଜ୍ଞା ସିଦ୍ଧ ହେଲା ଓ ‘ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମ’ ନାମ ସାର୍ଥକ ହେଲା। ଋଷିମାନେ ବିଜୟୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
अथ तौ देशकालज्ञौ राजापुत्रावरिन्दमौ।देशे काले च वाक्यज्ञावब्रूतां कौशिकं वच:।।।।
ତାପରେ ଦେଶ-କାଳ ଜାଣୁଥିବା, ବାକ୍ୟନିପୁଣ ଓ ଶତ୍ରୁଦମନ ଏହି ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର କୌଶିକ (ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର)ଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ବଚନରେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 2
भगवन् श्रोतुमिच्छावो यस्मिन् काले निशाचरौ।संरक्षणीयौ तौ ब्रह्मन्नातिवर्तेत तत्क्षणम्।।।।
“ଭଗବନ୍, ସେଇ ଦୁଇ ନିଶାଚର କେବେ ଆସିବେ ତାହା ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ, ଯେପରି ସେମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ରକ୍ଷା କରାଯାଇପାରେ; ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେଇ କ୍ଷଣ ଆମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିନଯାଉ।”
Verse 3
एवं ब्रुवाणौ काकुत्स्थौ त्वरमाणौ युयुत्सया।सर्वे ते मुनय: प्रीता: प्रशशंसुर्नृपात्मजौ।।।।
ଏଭଳି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ସେଇ ଦୁଇଜଣ ଯୁଦ୍ଧେଚ୍ଛାରେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ କଥା କହୁଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ପ୍ରୀତ ହୋଇ ସେଇ ରାଜପୁତ୍ରଦ୍ୱୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
Verse 4
अद्यप्रभृति षड्रात्रं रक्षतं राघवौ युवाम्।दीक्षां गतो ह्येष मुनिर्मौनित्वं च गमिष्यति।।।।
ଆଜିଠାରୁ ଛଅ ରାତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ଦୁଇ ରାଘବ ଏହି ଯଜ୍ଞର ରକ୍ଷା କର; କାରଣ ଏହି ମୁନି ଦୀକ୍ଷାଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ମୌନବ୍ରତ ମଧ୍ୟ ପାଳନ କରିବେ।
Verse 5
तौ तु तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रौ यशस्विनौ।अनिद्रौ षडहोरात्रं तपोवनमरक्षताम्।।।।
ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ଯଶସ୍ବୀ ରାଜପୁତ୍ର ଦୁଇଜଣ ନିଦ୍ରା ବିନା ଛଅ ଦିନ ଓ ରାତି ତପୋବନକୁ ରକ୍ଷା କଲେ।
Verse 6
उपासाञ्चक्रतुर्वीरौ यत्तौ परमधन्विनौ।ररक्षतुर्मुनिवरं विश्वामित्रमरिन्दमौ।।।।
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଜାଗ ଥିବା ସେଇ ପରମ ଧନୁର୍ଧର ବୀର ଦୁଇଜଣ ଯଜ୍ଞର ଉପାସନା କରି, ଶତ୍ରୁଦମନ ହୋଇ ମୁନିବର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ।
Verse 7
अथ काले गते तस्मिन् षष्ठेऽहनि समागते।सौमित्रिमब्रवीद्रामो यत्तो भव समाहित:।।।।
ତାପରେ ସେଇ ସମୟ ଅତିତ ହୋଇ ଷଷ୍ଠ ଦିନ ଆସିଲାବେଳେ ରାମ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ: “ସଜାଗ ରୁହ; ମନ ଏକାଗ୍ର କରି ସମାହିତ ହେଅ।”
Verse 8
रामस्यैवं ब्रुवाणस्य त्वरितस्य युयुत्सया।प्रजज्वाल ततो वेदिस्सोपाध्यायपुरोहिता।।।।
ରାମ ଏପରି କହୁଥିବାବେଳେ—ଯୁଦ୍ଧକୁ ଉତ୍ସୁକ ଓ ତ୍ୱରିତ ହୋଇ—ବେଦାଧ୍ୟାପକ ଓ ପୁରୋହିତମାନଙ୍କ ସହିତ ଥିବା ଯଜ୍ଞବେଦୀ ହଠାତ୍ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହୋଇଉଠିଲା।
Verse 9
सदर्भचमसस्रुक्का ससमित्कुसुमोच्चया।विश्वामित्रेण सहिता वेदिर्जज्वाल सर्त्विजा।।।।
କୁଶ, ଚମସ ଓ ସ୍ରୁକ୍, ସମିଧାର ଗୁଛ ଏବଂ ପୁଷ୍ପର ଢେରରେ ସୁସଜ୍ଜିତ ବେଦୀ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୁନି ଓ ଋତ୍ୱିଜ ପୁରୋହିତମାନଙ୍କ ସହ ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲା।
Verse 10
मन्त्रवच्च यथान्यायं यज्ञोऽसौ सम्प्रवर्तते।आकाशे च महान् शब्द: प्रादुरासीद्भयानक:।।।।
ମନ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ ଯଥାନ୍ୟାୟ ଯଜ୍ଞ ସୁଚାରୁ ଚାଲୁଥିଲା; ସେତେବେଳେ ଆକାଶରେ ହଠାତ୍ ଭୟଙ୍କର ମହାଶବ୍ଦ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 11
आवार्य गगनं मेघो यथा प्रावृषि निर्गत:।तथामायां विकुर्वाणौ राक्षसावभ्यधावताम्।।।।
ଯେପରି ବର୍ଷାକାଳରେ ମେଘ ଛାଇ ଆକାଶକୁ ଢାଙ୍କିଦିଏ, ସେପରି ମାୟା ବିକାର କରି ସେଇ ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ ଧାଇ ଆସିଲେ।
Verse 12
मारीचश्च सुबाहुश्च तयोरनुचराश्च ये।आगम्य भीमसङ्काशा रुधिरौघमवासृजन्।।।।
ମାରୀଚ ଓ ସୁବାହୁ, ତାଙ୍କର ଅନୁଚରମାନେ ସହ—ଭୀମ ଆକୃତିର—ସେଠାକୁ ଆସି ଯଜ୍ଞ ଉପରେ ରକ୍ତଧାରା ବର୍ଷାଇଲେ।
Verse 13
सा तेन रुधिरौघेण वेदिर्जज्वाल मण्डिता।सहसाऽभिद्रुतो रामस्तानपश्य त्ततो दिवि।।।।
ସେଇ ରକ୍ତଧାରାରେ ସିଞ୍ଚିତ ବେଦୀ ଶୋଭାୟିତ ହୋଇ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲା; ରାମ ହଠାତ୍ ଧାଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ି, ପରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଆକାଶରେ ଦେଖିଲେ।
Verse 14
तावापतन्तौ सहसा दृष्ट्वा राजीवलोचन:।लक्ष्मणं त्वभिसम्प्रेक्ष्य रामो वचनमब्रवीत्।।।।
ସେଇ ଦୁଇଜଣ ହଠାତ୍ ଧାଇ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ପଦ୍ମନୟନ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନିହାରି ଏହି ବଚନ କହିଲେ।
Verse 15
पश्य लक्ष्मण दुर्वृत्तान् राक्षसान् पिशिताशनान्।मानवास्त्रसमाधूताननिलेन यथा घनान्।।।।
“ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ! ଦୁର୍ବୃତ୍ତ, ମାଂସାଶୀ ଏହି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ—ମାନବାସ୍ତ୍ରରେ ମୁଁ ଏମିତି ହଂକାଇ ଦେବି, ଯେପରି ପବନ ମେଘମାନଙ୍କୁ ଛିଟାଇ ଦିଏ।”
Verse 16
मानवं परमोदारमस्त्रं परमभास्वरम्।चिक्षेप परमक्रुद्धो मारीचोरसि राघव:।।।।
ପରମ କ୍ରୋଧିତ ରାଘବ ପରମ ଉଦାର ଓ ପରମ ଭାସ୍ୱର ମାନବାସ୍ତ୍ରକୁ ମାରୀଚର ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଛାଡ଼ିଲେ।
Verse 17
स तेन परमास्त्रेण मानवेन समाहित:।संपूर्णं योजनशतं क्षिप्तस्सागरसम्प्लवे।।।।
ସେଇ ପରମ ମାନବାସ୍ତ୍ରର ଆଘାତରେ ସମାହତ ହୋଇ, ସେ ପୂରା ସୋ ଯୋଜନ ଦୂରକୁ ଛିଟକିଗଲା ଏବଂ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ-କୋଳାହଳରେ ପତିତ ହେଲା।
Verse 18
विचेतनं विघूर्णन्तं शीतेषु बलताडितम्।निरस्तं दृश्य मारीचं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।।।।
ଦୂରେ ନିକ୍ଷିପ୍ତ—ଚେତନାହୀନ, ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଓ ଶୀତେଷୁ ଅସ୍ତ୍ରବଳରେ ପୀଡିତ—ମାରୀଚକୁ ଦେଖି ଶ୍ରୀରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 19
पश्य लक्ष्मण शीतेषुं मानवं धर्मसंहितम्।मोहयित्वा नयत्येनं न च प्राणैर्व्ययुज्यत।।।।
“ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ! ଧର୍ମସଂହିତ ଏହି ଶୀତେଷୁ ମାନବ ଅସ୍ତ୍ର ତାକୁ ମୋହିତ କରି ଦୂରକୁ ନେଇଯାଏ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣବିୟୋଗ କରାଏ ନାହିଁ।”
Verse 20
इमानपि वधिष्यामि निर्घृणान् दुष्टचारिण:।राक्षसान् पापकर्मस्थान् यज्ञघ्नान् रुधिराशनान्।।।।
“ଏହି ନିର୍ଘୃଣ, ଦୁଷ୍ଟଚାରୀ, ପାପକର୍ମରେ ନିଷ୍ଠିତ—ଯଜ୍ଞଘ୍ନ ଓ ରୁଧିରାଶନ—ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ବଧ କରିବି।”
Verse 21
सङ्गृह्यास्त्रं ततो रामो दिव्यमाग्नेयमद्भुतम्।सुबाहूरसि चिक्षेप सविद्ध: प्रापतद्भुवि।।।।
ତାପରେ ଶ୍ରୀରାମ ଅଦ୍ଭୁତ ଦିବ୍ୟ ଆଗ୍ନେୟ ଅସ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରି ସୁବାହୁର ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ନିକ୍ଷେପ କଲେ; ଆଘାତପ୍ରାପ୍ତ ସୁବାହୁ ଭୂମିରେ ପତିତ ହେଲା।
Verse 22
शेषान् वायव्यमादाय निजघान महायशा:।राघव: परमोदारो मुनीनां मुदमावहन्।।।।
ମହାୟଶସ୍ବୀ ପରମୋଦାର ରାଘବ ବାୟବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରି ଅବଶିଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କଲେ ଏବଂ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଲେ।
Verse 23
स हत्वा राक्षसान् सर्वान् यज्ञघ्नान् रघुनन्दन:।ऋषिभि: पूजितस्तत्र यथेन्द्रो विजये पुरा।।।।
ଯଜ୍ଞଘ୍ନ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ବଧ କରି ରଘୁନନ୍ଦନ ସେଠାରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେଲେ—ପୂର୍ବେ ବିଜୟୀ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି।
Verse 24
अथ यज्ञे समाप्ते तु विश्वामित्रो महामुनि:।निरीतिका दिशो दृष्टवा काकुत्स्थमिदमब्रवीत्।।।।
ତାପରେ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦିଗମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଦେଖି କାକୁତ୍ସ୍ଥ (ରାମ)ଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 25
कृतार्थोऽस्मि महाबाहो कृतं गुरुवचस्त्वया।सिद्धाश्रममिदं सत्यं कृतं राम महायश:।।।।
“ହେ ମହାବାହୋ, ମୁଁ କୃତାର୍ଥ ହେଲି; ତୁମେ ଗୁରୁବଚନ ପାଳନ କରିଛ। ହେ ମହାୟଶସ୍ବୀ ରାମ, ସତ୍ୟକୁହିଲେ ଏହି ‘ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମ’ ସାର୍ଥକ ହୋଇଛି।”
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dharmic use-of-force problem: how to neutralize yajña-defilers without collapsing into indiscriminate violence. Rama’s Mānavāstra incapacitates and removes Mārīca while explicitly not taking his life, distinguishing restraint from weakness and aligning martial action with ritual protection.
Dharma is enacted through vigilance and proportionality: sacred social order (yajña) requires protection; speech and action must fit deśa-kāla; and power (astra) is legitimate when governed by righteousness and directed toward restoring harmony rather than personal rage.
Siddhāśrama is the focal sacred site, presented as a ritually charged āśrama-space where Vedic implements (kuśa, sruk, camasa), officiants (ṛtvij, purohita), and dīkṣā/mauna observances define cultural practice; the narrative also references the sky as the arena of attack and the far-off surging sea into which Mārīca is cast.